Adhyaya 287

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गजचिकित्सा नाम षडशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्ताशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्ववाहनसारः धन्वन्तरिर् उवाच अश्ववाहनसारञ्च वक्ष्ये चाश्वचिकित्सनम् वाजिनां संग्रहः कार्यो धर्मकमार्थसिद्धये

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ 'ਹਾਥੀ ਇਲਾਜ' ਨਾਮਕ 286ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ 'ਅਸ਼ਵਵਾਹਨਸਾਰ' ਨਾਮਕ 287ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਦੇ ਤੱਤ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 2

अश्विनी श्रणं हस्तं उत्तरात्रितयन्तथा नक्षत्राणि प्रशस्तानि हयानामादिवाहने

ਅਸ਼ਵਨੀ, ਸ਼ਰਵਣ, ਹਸਤ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਉੱਤਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਵਾਰੀ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 3

हेमन्तः शिशिरश् चैव वसन्तश्चाश्ववाहने ग्रीष्मेशरदि वर्षासु निषिद्धं वाहनं हये

ਹੇਮੰਤ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤਾਂ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਲਈ ਢੁਕਵੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਗਰਮੀ, ਪਤਝੜ ਅਤੇ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ।

Verse 4

तीव्रैर् न च परैर् दण्डैर् अदेशे न च ताडयेत् कीलास्थिसंकुले चैव विषमे कण्टकान्विते

ਕਿੱਲਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ, ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਉੱਚੀ-ਨੀਵੀਂ ਥਾਂ 'ਤੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 5

वालुकापङ्गसंच्छन्ने गर्तागर्तप्रदूषिते अचित्तज्ञो विनोपायैर् वाहनं कुरुतेतु हः

ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਰੇਤ ਅਤੇ ਚਿਕੜ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਖੱਡਿਆਂ-ਖੋਹਾਂ ਕਰਕੇ ਧੋਖੇਵਾਂ ਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਬਣੀ ਹੋਵੇ, ਤਦੋਂ ਜੋ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਢੁੱਕਵੇਂ ਉਪਾਅ ਬਿਨਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਾਹਨ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਹੈ।

Verse 6

स वाह्यते हयेनैव पृष्ठस्थः कटिकां विनाअप्_२८७००६अब्छन्दं विज्ञापयेत् कोपि सकृती धीमतां वरः

ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਘੋੜੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਾਠੀ (ਸੈਡਲ) ਬਿਨਾਂ ਘੋੜੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੋਈ ਸਮਰੱਥ ਪੁਰਖ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਛੰਦ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 7

अभ्यासादभियोगाच्च विनाशास्त्रं स्ववाहकः स्नातस्य प्रङ्मुखस्याथ देवान् वपुषि योजयेत्

ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਸਾਧਨ/ਵਾਹਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ ਵਿਨਾਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਲਈ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 8

प्रणवादिनमोन्तेन स्ववीजेन यथाक्रमम् ब्रह्मा चित्ते वले विष्णुर्वैनतेयः पराक्रमे

ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ‘ਨਮಃ’ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਬੀਜ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜੋੜ ਕੇ—ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਬਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੈਨਤੇਯ (ਗਰੁੜ) ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 9

पार्श्वे रुद्रा गुरुर्बुद्धौ विश्वेदेवाथ मर्मसु दृगावर्ते दृशीन्द्वर्कौ कर्णयोरश्विनौ तथा

ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ; ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ/ਘੁੰਮਾਵ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰ; ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 10

जठरे ऽग्निः स्वधा स्वेदे वग्जिह्वायां जवे ऽनिलः पृष्ठतो नाकपृष्ठस्तु खुराग्रे सर्वपर्वताः

ਜਠਰ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ; ਪਸੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸ੍ਵਧਾ; ਜੀਭ ਉੱਤੇ ਵਾਕ; ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨਿਲ। ਪਿੱਛੇ ‘ਨਾਕ-ਪ੍ਰਿਸ਼ਠ’ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜ ਹਨ।

Verse 11

ताराश् च रोमकूपेषु हृदि चान्द्रमसी कला तेजस्यग्नीरतिः श्रोण्यां ललाटे च जगत्पतिः

ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੋਮਕੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ; ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਕਲਾ; ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀਰਤੀ; ਅਤੇ ਕਮਰ (ਸ਼੍ਰੋਣੀ) ਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਜਗਤਪਤੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਮੰਨੋ।

Verse 12

ग्रहाश् च हेषिते चैव तथैवोरसि वासुकिः उपोषितो ऽर्चयेत् सादी हयं दक्षश्रुतौ जपेत्

ਅਸ਼ੁਭ ਹੇਸ਼ਿਤ (ਹਿਨਹਿਨਾਹਟ) ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਮਝੋ; ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਕਲੇਸ਼ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਸੁਕੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੋ; ਅਤੇ ‘ਸਾਦੀ’ ਵਿੱਚ ਸੱਜੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੋ।

Verse 13

हय गन्धर्वराजस्त्वं शृणुष्व वचनं गम गन्धर्वकुलजातस्त्वं माभूस्त्वं कुलदूषकः

ਹੇ ਹਯ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਅਤੇ ਚਲਾ ਜਾ। ਤੂੰ ਗੰਧਰਵ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਹੈਂ; ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਨਾ ਕਰ।

Verse 14

द्विजानां सत्यवाक्येन सोमस्य गरुडस्य च रुद्रस्य वरुणस्यैव पवनस्य बलेन च

ਦੁਇਜਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਬਚਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸੋਮ, ਗਰੁੜ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਪਵਨ (ਵਾਯੂ) ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ (ਇਹ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇ)।

Verse 15

हुताशनस्य दीप्त्या च स्मर जातिं तुरङ्गम स्मर राजेन्द्रपुत्रस्त्वं सत्यवाक्यमनुस्मर

ਹੁਤਾਸ਼ਨ (ਅਗਨੀ) ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ, ਹੇ ਘੋੜੇ, ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਜਨਮ ਯਾਦ ਕਰ। ਤੂੰ ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ; ਸੱਚੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖ।

Verse 16

कणिकां विनेति क , ञ च स्मर त्वं वारुणीं कन्यां स्मर त्वं कौस्तुभं मणिं क्षिरोदसागरे चैव मथ्यमाने सुरासुरैः

‘ਕ’ ਅਤੇ ‘ਞ’ ਇਹ ਅੱਖਰ ਮਲ-ਹਰ (ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਸਕ) ਸਮਝ ਕੇ ਯਾਦ ਕਰ; ਵਾਰੁਣੀ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ; ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਨੂੰ ਵੀ—ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਮਥਣ ਵੇਲੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 17

तत्र देवकुले जातः स्ववाक्यं परिपालय कुले जातस्त्वमश्वानां मित्रं मे भव शास्वतम्

ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਦੇਵ-ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਬਚਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ। ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਮਿੱਤਰ ਬਣ।

Verse 18

शृणु मित्र त्वमेतच्च सिद्धो मे भव वाहन विजयं रक्ष माञ्चैव समरे सिद्धिमावह

ਹੇ ਮਿੱਤਰ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ; ਹੇ ਵਾਹਨ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਿੱਧ (ਸਮਰੱਥ) ਬਣ। ਮੇਰੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼।

Verse 19

तव पृष्ठं समारुह्य हता दैत्याः सुरैः पुरा अधुना त्वां समारुह्य जेष्यामि रिपुवाहिनीं

ਤੇਰੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ; ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਵੈਰੀ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਜਿੱਤਾਂਗਾ।

Verse 20

कर्णजापन्ततः कृत्वा विमुह्य च तथा प्यरीन् पर्यानयेद्धयं सादी वहयेद्युद्धतो जयः

ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਕੰਨ ਕੋਲ ਫੁਸਫੁਸਾਹਟ ਵਰਗੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ, ਸਵਾਰ ਨੂੰ ਘੋੜਾ ਘੁਮਾ ਕੇ ਮੁੜ ਮੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 21

सञ्जाताः स्वशरीरेण दोषाः प्रायेण वाजिनां हन्यन्ते ऽतिप्रयत्नेन गुणाः सादिवरैः पुनः

ਘੋੜੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ ਅਕਸਰ ਕਠੋਰ ਸੁਧਾਰਕ ਯਤਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਸ਼ਿਕਸ਼ਕ/ਸਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 22

सहजा इव दृश्यन्ते गुणाः सादिवरोद्भवाः नाशयन्ति गुणानन्ये सादिनः सहजानपि

ਉੱਤਮ ਸਵਾਰ/ਪ੍ਰਸ਼ਿਕਸ਼ਕ ਤੋਂ ਉਪਜੇ (ਅਰਜਿਤ) ਗੁਣ ਵੀ ਜਨਮਜਾਤ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਹੋਰ ਸਵਾਰ ਵਿਰੋਧ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਅਰਜਿਤ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਨਮਜਾਤ ਨੂੰ ਵੀ, ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 23

गुणानेको विजानाति वेत्ति दोषांस् तथापरः धन्यो धीमान् हयं वेत्ति मन्दधीः

ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਗੁਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਧੰਨ ਹੈ ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਜਾਣੇ; ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

Verse 24

अकर्मज्ञो ऽनुपायज्ञो वेगासक्तो ऽतिकोपनः घनदण्डरतिच्छिद्रे यः ममोपि न शस्यते

ਜੋ ਠੀਕ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਆਵੇਗ ਦਾ ਆਦੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੈ, ਕਠੋਰ ਦੰਡ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ (ਛਿਦ੍ਰ) ਲੱਭ ਕੇ ਉਸਦਾ ਫਾਇਦਾ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ—ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

Verse 25

उपायज्ञो ऽथ चित्तज्ञो विशुद्धो दोषनाशनः गुणार्जनपरो नित्यं सर्वकर्मविशारदः

ਉਹ ਯੱਗ ਦੇ ਉਪਾਅ ਅਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਚਿੱਤ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਦੋਸ਼-ਨਾਸਕ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਗੁਣ-ਅਰਜਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਹੈ।

Verse 26

प्रग्रहेण गृहीत्वाथ प्रविष्टो वाहभूतलम् सव्यापसव्यभेदेन वाहनीयः स्वसादिना

ਫਿਰ ਲਗਾਮ ਫੜ ਕੇ ਅਤੇ ਵਾਹਨ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸਵਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਤੇ ਕਾਬੂ ਅਨੁਸਾਰ ਖੱਬੇ-ਸੱਜੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਵਾਹਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 27

तथासुरनिति ज , ञ , ट च सह जाताः शरीरेणेति ञ आरुह्य सहसा नैव ताड्नीयो हयोत्तमः ताडनादुभयमाप्नोति भयान्मोहश् च जायते

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ) ਜਾਣ ਕੇ—ਜਦੋਂ ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ—ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਤਮ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਨਾ ਮਾਰੇ। ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਦੋਹਰੀ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੋਹ (ਕਾਬੂ ਖੋਹਣਾ) ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

प्रातः सादी प्लुतेनैव वल्गामुद्धृत्य चालयेत् मन्दं मन्दं विना नालं धृतवल्गो दिनान्तरे

ਸਵੇਰੇ ਸਵਾਰ ਹਲਕੀ ਛਾਲ ਨਾਲ ਲਗਾਮ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਚਲਾਏ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ—ਨਾਲ/ਖੁਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ—ਲਗਾਮ ਫੜ ਕੇ, ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਸਰਤ ਕਰਾਵੇ।

Verse 29

प्रोक्तमाश्वसनं सामभेदो ऽश्वेन नियोज्यते कषादिताड्नं दण्डो दानं कालसहिष्णुता

ਪਹਿਲਾ ਉਪਾਅ ‘ਆਸ਼ਵਾਸਨ’ (ਸਾਂਤਵਨਾ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੂਤ ਰਾਹੀਂ ‘ਸਾਮ’ ਅਤੇ ‘ਭੇਦ’ ਵਰਤੇ ਜਾਣ। ਕੋੜੇ ਨਾਲ ਤਾੜਨਾ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ‘ਦੰਡ’; ਭੇਟ ਦੇਣਾ ‘ਦਾਨ’; ਅਤੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਧੀਰਜ ਰੱਖਣਾ ‘ਕਾਲ-ਸਹਿਸ਼ਣੁਤਾ’ ਹੈ।

Verse 30

पर्वपूर्वविशुद्धौ तु विदध्यादुत्तरोत्तरम् जिह्वातले विनायोगं विदध्याद्वाहने हये

ਪੜਾਅ ਦਰ ਪੜਾਅ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦਿਆਂ ਪੂਰਵ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਤਰ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੀਭ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੋ ਅਤੇ ਵਾਹਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਅਰਥਾਤ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾ ਕੇ—ਉਹੀ ਔਖਧ ਦਿਓ।

Verse 31

गुणेतरशतां वल्गां सृक्कण्या सह गाहयेत् विस्मार्य वाहनं कुर्याच्छिथिलानां शनैः शनैः

ਬਹੁਤੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਵਾਲੀ ਲਗਾਮ ਅਤੇ ਗੱਲ‑ਪੱਟੀ ਸਮੇਤ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਲਿਆਓ। ਫਿਰ ਬੰਧਨ ਹੌਲੀ‑ਹੌਲੀ ਢੀਲੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦਾ ਡਰ/ਵਿਰੋਧ ਭੁਲਾ ਕੇ ਸਵਾਰੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰੋ।

Verse 32

हयं जिह्वाङ्गमाहीने जिह्वाग्रन्थिं विमोचयेत् गाटतां मोचयेत्तावद्यावत् स्तोभं न सुञ्चति

ਜਿਸ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਜੀਭ ਦੇ ਅੰਗ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਦੀ ਗ੍ਰੰਥੀ (ਫ੍ਰੇਨੁਲਮ) ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹੋ/ਢੀਲਾ ਕਰੋ। ਜੀਭ ਦੀ ਕਸਾਵਟ ਨੂੰ ਤਦ ਤੱਕ ਦੂਰ ਕਰੋ ਜਦ ਤੱਕ ‘ਸਤੋਭ’ (ਅਟਕਦੀ ਆਵਾਜ਼) ਨਾ ਰਹੇ।

Verse 33

कुर्याच्छतमुरस्त्राणमविलालञ्च मुञ्चति ऊर्धाननः स्वभाद्यस्तस्योरस्त्राणमश्लथम्

ਉਹ ਸੌ ਪਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਉਰਸਤ੍ਰਾਣ (ਛਾਤੀ‑ਰੱਖਿਆ) ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਢੀਲ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹੇ/ਛੱਡੇ। ਮੂੰਹ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣਾ ਵਾਜਾ ਵਜਾਉਂਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਉਰਸਤ੍ਰਾਣ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਅਸ਼ਲਥ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 34

विधाय वाहयेद्दृष्ट्या लीलया सादिसत्तमः तस्य सव्येन पूर्वेण संयुक्तं सव्यवल्गया

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਘੁੜਸਵਾਰ ਕੇਵਲ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ, ਸਹਜ ਲੀਲਾ‑ਭਾਵ ਨਾਲ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਚਲਾਏ। ਉਸ ਦਾ ਖੱਬਾ ਅੱਗਲਾ ਪਾਸਾ ਖੱਬੀ ਲਗਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਤੇ ਸਮਨਵਿਤ ਰਹੇ।

Verse 35

यः कुर्यात्पश्चिमं पादं गृहीतस्तेन दक्षिणः क्रमेणानेन यो सेवां कुरुते वामवल्गया

ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਪੈਰ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਮਾਵਰਤ—ਅਰਥਾਤ ਸ਼ੁਭ ਦੱਖਿਣਾਵਰਤ ਦੇ ਉਲਟ—ਗਤੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 36

पादौ तेनापि पादः स्याद्गृहीतो वाम एव हि अग्रे चेच्चरणे त्यक्ते जायते सुदृढासनं

ਉਸੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਫੜੇ ਜਾਣ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਹੀ ਫੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਪੈਰ ਅੱਗੇ ਛੱਡ ਕੇ (ਟਿਕਾ ਕੇ) ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਸਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 37

यौ हृतौ दुष्करे चैव मोटके नाटकायनं सव्यहीनं खलीकारो हनेन गुणने तथ

‘ਯੌ’ ਅਤੇ ‘ਹ੍ਰਿਤੌ’—ਇਹ ਸ਼ਬਦ ‘ਦੁਸ਼ਕਰ ਕੰਮ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਮੋਟਕ’ ਨਾਟਕਾਯਨ (ਨਾਟ੍ਯ-ਪਾਠ/ਖੰਡ) ਦੀ ਸੰਜ्ञਾ ਹੈ। ‘ਸਵ੍ਯਹੀਨ’ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ‘ਖਲੀਕਾਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਹਨੇਨ’ ਸ਼ਬਦ ‘ਗੁਣਨਾ/ਗਿਣਤੀ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

स्वहावं हि तुरङ्गस्य मुखव्यावर्तनं पुरः न चैवेत्थं तुरङ्गाणां पादग्रहणहेतवः

ਘੋੜੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਮੋੜਨਾ ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੀ ਹੈ; ਐਸੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਘੋੜੇ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜਨ (ਜਾਂ ਰੋਕਣ) ਲਈ ਇਹ ਕੋਈ ਠੀਕ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।

Verse 39

विश्वस्तं हयमालोक्य गाढमापीड्य चासनं रोकयित्वा मुखे पादं ग्राह्यतो लोकनं हितं

ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਭਰੋਸੇ ਵਾਲਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਆਸਨ (ਕਾਠੀ) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾਓ; ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅੱਗਲਾ ਪੈਰ ਫੜ ਕੇ ਜਾਂਚ ਕਰੋ—ਇਹ ਨਿਰੀਖਣ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ।

Verse 40

गाढमापीड्य रागाभ्यां वल्गामाकृष्य गृह्यते तद्वन्धनाद् युग्मपादं तद्वद्वक्वनमुच्यते

ਦੋਵੇਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਬਾ ਕੇ ਅਤੇ ਲਗਾਮ ਪਿੱਛੇ ਖਿੱਚ ਕੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਨ੍ਹਣ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਅੱਗਲੇ ਪੈਰ ਸੰਯਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਐਸੀ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀ ਹੁਕਮਤ ਨੂੰ ‘ਵਕ੍ਵਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

संयोज्य वल्गया पादान् वल्गामामोच्य वाञ्छितम् वाह्यपार्ष्णिप्रयोगात्तु यत्र तत्ताडनं मतम्

ਲਗਾਮ ਨਾਲ ਘੋੜੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਚਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਾਮ ਢਿੱਲੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਬਾਹਰੀ ਐਡੀ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਕਿਰਿਆ ‘ਤਾਡਨ’ (ਸੁਧਾਰਕ ਚਲਾਉਣੀ ਸਹਾਇਤਾ) ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 42

प्रलयाविप्लवे ज्ञात्वा क्रमेणानेन बुद्धिमान् मोटनेन चतुर्थेन विधिरेष बिधीयते

ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਪਲਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਇਸੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਚੌਥੇ ਢੰਗ ‘ਮੋਟਨ’ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਵਿਹਿਤ ਵਿਧੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 43

नाधत्ते ऽधश् च पादं यो ऽश्वो लघुनि मण्डले मोटनोद्वक्कनाभ्यान्तु ग्राहयेत् पादमीशितं

ਜੇ ਘੋੜਾ ਛੋਟੇ ਮੰਡਲ (ਅਭਿਆਸ-ਘੇਰੇ) ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਖੁਰ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਤਾਂ ਨਾਭੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਮੋਟਨ’ ਅਤੇ ‘ਉਦਵੱਕ’ ਬਿੰਦੂਆਂ ਉੱਤੇ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਖੁਰ ਟਿਕਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 44

वटयित्वासने गाटं मन्दमादाय यो ब्रजेत् ग्राह्यते संग्रहाद्यत्र तत्संग्रहणमुच्यते

ਜਦੋਂ ਪੱਟੀ/ਬੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਕੇ ਗੱਦੀ ਵਾਂਗ ਬਣਾਕੇ ਆਸਨ/ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਰ ਨਰਮ ਪਕੜ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਜਾਵੇ—ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਇਕੱਠ/ਥਿਰਕਰਨ ਨਾਲ ਅੰਗ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਉਹ ਵਿਧੀ ‘ਸੰਗ੍ਰਹਣ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 45

हत्वा पर्श्वे प्रहारेण स्थानस्थो व्यग्रमानसम् वल्गामाकृष्य पादेन ग्राह्यकण्टकपायनम्

ਥਾਂ ਤੇ ਡਟ ਕੇ ਪਾਸੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਕੇ (ਘੋੜੇ/ਵਿਰੋਧੀ ਦਾ) ਮਨ ਘਬਰਾਓ; ਫਿਰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਲਗਾਮ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਰਗੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵਾਲੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਭੱਜਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਰੋਕੋ।

Verse 46

उत्थितो यो ऽङ्घ्रणानेन पार्ष्ण्निपादात्तुरङ्गमः गृह्यते यत् खलीकृत्य खलीकारः स चेष्यते

ਜੋ ਘੋੜਾ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਤੇ ਐਡੀ ਤੇ ਪੈਰ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ‘ਖਲੀ’ (ਬਿਟ/ਕਰਬ) ਮਨਵਾ ਕੇ ਫੜਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਖਲੀਕਾਰ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੇਵਾਯੋਗ ਘੋੜਾ ਹੈ।

Verse 47

गतित्रये पियः पादमादत्ते नैव वाञ्छितः हत्वा तु यत्र दण्डेन ग्राह्यते गहनं हि तत्

ਤਿੰਨ ਗਤੀਆਂ (ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਿਪਟਾਰੇ) ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਦੰਡ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਾਮਲਾ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰਾ ਹੈ।

Verse 48

खलीकृत्य चतुष्केण तुरङ्गो वल्गयान्यया उच्छास्य ग्राह्यते ऽन्यत्र तत्स्यादुच्छासनं पुनः

ਚੌਗੁਣਾ ਸਾਜ਼ ਨਾਲ ‘ਖਲੀ’ ਪਾ ਕੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਲਗਾਮ/ਤਾਣੀ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫੁੰਕਾਰ (ਉੱਛਾਸ) ਕਰਵਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਵਿਧੀ ਮੁੜ ‘ਉੱਛਾਸਨ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 49

भठकालाद्यनुत्पादमिति ज बाह्यपार्श्वे प्रयोगात्त्विति ख वण्टयित्वासने इति ख ग्राहकण्टकपायनमिति ख स्वभावं बहिरस्यन्तं तस्यां दिशि पदायनं नियोज्य ग्राहयेत्तत्तु मुखव्यापर्तनं मतम्

ਜੇ ਵਿਰੋਧੀ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਨਾਲ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਨਿਕਲਦਾ/ਝੁਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਪਾਸੇ ਪਾਦਾਯਨ (ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਾ) ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜੋ; ਇਹ ‘ਮੁਖ-ਵਿਆਪਰਤਨ’—ਅਰਥਾਤ ਚਿਹਰਾ/ਸਿਰ ਮੋੜ ਕੇ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ—ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 50

ग्राहयित्वा ततः पादं त्रिविधासु यथाक्रमम् साधयेत् पञ्चधारासु क्रमशो मण्डलादिषु

ਫਿਰ ‘ਪਾਦ’ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਵਿਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਮੰਡਲ ਆਦਿ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਪੰਜ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਾਧਨਾ-ਸਿੱਧੀ ਕਰੇ।

Verse 51

आजनोर्धाननं वाहं शिथिलं वाहयेत् सुधीः अङ्गेषु लाघवं यावत्तावत्तं वाहयेद्धयं

ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਘੁੱਟਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲਾ ਅੰਗ ਢਿੱਲਾ ਰੱਖ ਕੇ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਸਵਾਰੀ ਕਰੇ; ਜਦ ਤੱਕ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਘਵ ਆਵੇ, ਉਤਨੀ ਦੇਰ ਹੀ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਚਲਾਏ।

Verse 52

मृदुः स्कन्धे लघुर्वक्त्रे शिथिलः सर्वसन्धिषु यदा ससादिनो वश्यः सङ्गृह्णीयात्तदा हयं

ਜਦੋਂ ਘੋੜਾ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਨਰਮ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ (ਲਗਾਮ ਲੈਣ ਵਿੱਚ) ਹਲਕਾ ਅਤੇ ਸਭ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਢਿੱਲਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸਵਾਰ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨੇ—ਤਦ ਉਸ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ‘ਸੰਗ੍ਰਹ’ ਕਰਕੇ ਰੋਕ-ਸੰਭਾਲ ਕਰੇ।

Verse 53

न त्यजेत् पश्चिमं पादं यदा साधुर्भवेत्तदा तदाकृष्टिर्विधातव्या पाणिभ्यामिह बल्गया

ਜਦੋਂ ਪਿੱਛਲਾ ਪੈਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡੇ; ਉਸ ਵੇਲੇ ‘ਬਲਗਯਾ’ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਕੇ ਅੰਦਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 54

तत्रत्रिको यथा तिष्ठेदुद्ग्रीवोश्वः समाननः धरायां पश्चिमौ पादौ अन्तरीक्षे यदाश्रयौ

ਉੱਥੇ ਘੋੜਾ ‘ਤ੍ਰਿਕ’ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਰਹੇ—ਗਰਦਨ ਉੱਚੀ ਤੇ ਮੂੰਹ ਸਮ; ਦੋਵੇਂ ਪਿੱਛਲੇ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਅੱਗਲੇ ਪੈਰ ਜਿਵੇਂ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰਿਤ (ਹਲਕੇ/ਉੱਠੇ) ਹੋਣ।

Verse 55

तदा सन्धरणं कुर्याद्गाठवाहञ्च मुष्टिना सहसैवं समाकृष्टो यस्तुरङ्गो न तिष्ठति

ਤਦੋਂ ਪੱਕੀ ਰੋਕ (ਨਿਯੰਤਰਣ) ਲਗਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੁੱਠੀ ਨਾਲ ਲਗਾਮ/ਪੱਟਾ ਵੀ ਕੱਸ ਕੇ ਫੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਘੋੜਾ ਅਚਾਨਕ ਖਿੱਚੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਠਿਠਕ ਕੇ ਨਾ ਰੁਕੇ।

Verse 56

शरीरं विक्षिपन्तञ्च साधयेन्मण्डलभ्रमैः क्षिपेत् स्कन्धञ्च यो वाहं स च स्थाप्यो हि वल्गया

ਜੋ ਵਿਰੋਧੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਝਟਕ-ਝਟਕ ਕੇ ਉਛਾਲਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਡਲ-ਭ੍ਰਮ (ਗੋਲ ਘੁੰਮਾਵ) ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸੁੱਟੇ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵਲਗਾ’ (ਅਚਾਨਕ ਛਾਲ/ਝਪਟ) ਨਾਲ ਰੋਕ ਕੇ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 57

गोमयं लवणं मूत्रं क्वथितं मृत्समन्वितम् अङ्गलेपो मक्षिकादिदंशश्रमविनाशनः

ਗੋਬਰ, ਨਮਕ ਅਤੇ ਗੋਮੂਤਰ ਨੂੰ ਉਬਾਲ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਅੰਗ-ਲੇਪ, ਮੱਖੀ ਆਦਿ ਦੇ ਕੱਟਣ/ਡੰਸਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 58

मध्ये भद्रादिजातीनां मण्डो देयो हि सादिना दर्शनं भोततीक्षस्य निरुत्साहः क्षुधा हयः

ਭਦਰਾ ਆਦਿ ਜਾਤ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਸਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪਤਲਾ ਮਾਂਡ (ਦਲੀਆ/ਝੋਲ) ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੰਦ/ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਿੱਖ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਭੁੱਖ—ਇਹ ਘੋੜੇ ਦੀ (ਕਮਜ਼ੋਰ) ਹਾਲਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

Verse 59

यथा वश्यस् तथा शिक्षा विनश्यन्त्यतिवाहिताः अवाहिता न मिध्यन्ति तुङ्गवक्त्रांश् च वाहयेत्

ਜਿੰਨਾ ਘੋੜਾ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉੱਨੀ ਹੀ ਤਾਲੀਮ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੌੜਾਉਣ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਤਿ ਨਹੀਂ ਹੰਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਭਟਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਉੱਚੇ ਜੋਸ਼ ਵਾਲੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾ ਕੇ (ਕਸਰਤ ਦੇ ਕੇ) ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 60

सम्पीड्य जानुयुग्मेन स्थिरमुष्टिस्तुरङ्गमं गोमूत्राकुटिला वेणी पद्ममण्डलमालिका

ਦੋਵੇਂ ਘੁੱਟਣਾਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ ਅਤੇ ਮੁੱਠ ਦੀ ਪਕੜ ਥਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਯਾਲ ਦੀ ਵੇਣੀ ਦੇ ਭੇਦ—‘ਗੋਮੂਤਰਾਕੁਟਿਲਾ’ (ਸਰਪਿਲ ਮੋੜ), ‘ਕੁੰਡਲਿਤਾ’, ‘ਪਦਮਮੰਡਲ’ ਅਤੇ ‘ਮਾਲਿਕਾ’।

Verse 61

पञ्चोलूखलिका कार्या गर्वितास्ते ऽतिकीर्तिताः संक्षिप्तञ्चैव विक्षिप्तं कुञ्चितञ्च यथाचितम्

‘ਓਲੂਖਲਿਕਾ’ ਨਾਮ ਦੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਗਰਵਿਤਾ’ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਭੇਦ—ਸੰਕਸ਼ਿਪਤ, ਵਿਕਸ਼ਿਪਤ, ਕੁੰਚਿਤ ਅਤੇ ਯਥਾਚਿਤ (ਜਿਵੇਂ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇ)।

Verse 62

वल्गितावल्गितौ चैव षोटा चेत्थमुदाहृतम् वीथीधनुःशतं यावदशीतिर् नवतिस् तथा

‘ਵਲਗਿਤ’ ਅਤੇ ‘ਅਵਲਗਿਤ’ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਮਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਸ਼ੋਟਾ’ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਵੀਥੀ’ ਦਾ ਮਾਪ ਸੌ ਧਨੁਸ਼ ਤੱਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੱਸੀ ਤੇ ਨੱਬੇ ਦੇ ਮਾਪ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 63

भद्रः सुसाध्यो वाजी स्यान्मन्दो दण्डैकमानसः मृगजङ्घो मृगो वाजी सङ्कीर्णस्तत्समन्वियात्

‘ਭਦ੍ਰ’ ਘੋੜਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਾਧਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਮੰਦ’ ਘੋੜੇ ਦਾ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਡੰਡੇ (ਚਾਬੁਕ) ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਸਜ਼ਾ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ। ‘ਮ੍ਰਿਗਜੰਘ’ (ਹਿਰਣ-ਜੰਘਾ) ‘ਮ੍ਰਿਗ’ ਕਿਸਮ ਦਾ ਘੋੜਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਸੰਕੀਰਣ’ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 64

शर्करामधुलाजादः सुगन्धो ऽश्वः शुचिर्द्विजः तेजस्वी क्षत्रियश्चाश्बो विनीतो बुद्धिमांश् च यः

ਜੋ ਸ਼ੱਕਰ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਲਾਜ (ਭੁੰਨੇ ਧਾਨ) ਤੋਂ ਬਣੀ ਮਿੱਠੀ ਭੇਟ ਵਾਂਗ, ਸੁਗੰਧੀ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਅਸ਼ਵ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ‘ਦ੍ਵਿਜ’ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਸਮਾਨ ਹੋਵੇ; ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਕੇ ‘ਖ਼ਤਰੀ’ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਨੀਤ ਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਉਪਾਧੀਆਂ/ਲੱਛਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 65

शूद्रो ऽशुचिश् चलो मन्दो विरूपो विमतिः खलः वल्गया धार्यमाणो ऽश्वो लालकं यश् च दर्शयेत्

ਜੋ ਸ਼ੂਦਰ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਚੰਚਲ, ਮੰਦਬੁੱਧੀ, ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਉਲਟੀ ਮਤਿ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਘੋੜਾ ਲਗਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਲਾਰ ਵਗੇ—ਇਹ ਸਭ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ।

Verse 66

धारासु योजनीयो ऽसौ प्रग्रहग्रहमोक्षणैः अश्वादिलक्षणम् वक्ष्ये शालिहोत्रो यथावदत्

ਉਸ ਨੂੰ ਕਤਾਰਾਂ/ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਲਗਾਮ ਫੜਨ ਅਤੇ ਛੱਡਣ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਸਮੇਤ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਘੋੜੇ ਆਦਿ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰ ਨੇ ਯਥਾਵਤ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ।