Adhyaya 288
Chapter 288 — अश्वचिकित्सा (Aśva-cikitsā) | Horse-Medicine (Śālihotra to Suśruta)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਸ਼ਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਅਸ਼ਵ-ਲੱਛਣ—ਸ਼ਰੀਰਕ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਰੰਗ-ਭੇਦ ਅਤੇ ਕੇਸ਼-ਆਵਰਤ (ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਘੁੰਮਾਵ) ਦੀ ਥਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਘੋੜੇ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ/ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ। ਫਿਰ ਚਿਕਿਤਸਾ—ਸ਼ੂਲ, ਅਤਿਸਾਰ, ਥਕਾਵਟ, ਕੋਸ਼ਠ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰਾਵ੍ਯਧ, ਖੰਘ, ਜ਼ਵਰ, ਸ਼ੋਥ, ਗਲਗ੍ਰਹ, ਜੀਭ ਦੀ ਜਕੜ, ਖੁਜਲੀ, ਚੋਟ ਦੇ ਘਾਵ, ਅਤੇ ਮੂਤਰ-ਜਨਨ ਰੋਗ (ਰਕਤਮੇਹ ਆਦਿ) ਲਈ ਕਢੇ, ਲੇਪ/ਕਲਕ, ਔਸ਼ਧੀ ਤੇਲ, ਨਸ੍ਯ, ਬਸਤੀ, ਜੋਂਕ-ਚਿਕਿਤਸਾ, ਸੇਕ/ਸਿੰਚਨ ਅਤੇ ਆਹਾਰ-ਨਿਯਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਤੁਚਰਿਆ—ਪ੍ਰਤਿਪਾਨ, ਰਿਤੂ ਅਨੁਸਾਰ ਘੀ/ਤੇਲ/ਯਾਮਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਸਨੇਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਰਜਨ, ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਤੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ, اصطਬਲ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਮਾਤਰਾ—ਪਸ਼ੂ-ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਧਰਮਿਕ ਮੰਗਲ-ਫਲ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
आयः गोर्जितास्ते ऽतिकीर्तिता इति ख यथाञ्चितमिति ञ मृगञ्जय इति ख , ञ च अथाष्टाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्वचिकित्सा शालिहोत्र उवाच अश्वानां लक्षणं वक्ष्ये चिकित्साञ्चैवसुश्रुतअप्_२८८००१अभीनदन्तो विदन्तश् चकराली कृष्णतालुकः
ਹੁਣ ਦੋ ਸੌ ਅਠਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—ਅਸ਼ਵ-ਚਿਕਿਤ्सा। ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ, ਮੈਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿਕਿਤ्सा ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਿਵੇਂ—ਜਿਸ ਦੇ ਦੰਦ ਅਖੰਡ ਹੋਣ, ਦੰਦ ਉਭਰੇ ਹੋਣ, ਜਬੜੇ ਭਿਆਨਕ ਹੋਣ ਅਤੇ ਤਾਲੂ ਕਾਲਾ ਹੋਵੇ।
Verse 2
कृष्णजिह्वश् च यमजोजातमुष्कश् च यस् तथा द्विशफश् च तथा शृङ्गी त्रिवर्णो व्याघ्रवर्णकः
ਅਤੇ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਜਿਹਵ’ ਨਾਮ ਦਾ ਭੇਦ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਯਮਜੋਜਾਤਮੁਸ਼ਕ’; ‘ਦ੍ਵਿਸ਼ਫ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ’; ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰਿਵਰਣ’ ਤੇ ‘ਵਿਆਘ੍ਰਵਰਣਕ’ (ਬਾਘ-ਰੰਗ) ਭੇਦ ਵੀ ਹਨ।
Verse 3
खरवर्णो भस्मवर्णो जातवर्णश् च काकुदी श्वित्री च काकसादी च खरसारस्तथैव च
‘ਖਰਵਰਣ’ (ਰੁੱਖਾ/ਧੂਸਰ ਰੰਗ), ‘ਭਸਮਵਰਣ’ (ਰਾਖ-ਰੰਗ), ‘ਜਾਤਵਰਣ’ (ਜਨਮਜਾਤ ਰੰਗ), ‘ਕਾਕੁਦੀ’ (ਕੁੱਬ/ਉਭਾਰ ਵਾਲਾ), ‘ਸ਼ਵਿਤ੍ਰੀ’ (ਚਿੱਟੇ ਧੱਬਿਆਂ ਵਾਲਾ), ‘ਕਾਕਸਾਦੀ’ (ਕਾਂ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ/ਧੁੰਦਲਾ), ਅਤੇ ‘ਖਰਸਾਰ’ (ਕਠੋਰ-ਘਣਾ) —ਇਹ ਵੀ ਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਜੋਂ ਗਿਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 4
वानराक्षः कृष्णशटः कृष्णगुह्यस्तथैव च कृष्णप्रोथश् च शूकश् च यश् च तित्तिरिसन्निभः
(ਗ੍ਰਹ/ਪੀੜਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ) ਵਾਨਰਾਕ੍ਸ਼, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਸ਼ਟ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਗੁਹ੍ਯ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਪ੍ਰੋਥ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਕ ਤੇ ‘ਯ’—ਜੋ ਤਿੱਤਿਰੀ ਪੰਛੀ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
Verse 5
विषमः श्वेतपादश् च ध्रुवावर्तविवर्जितः अशुभावर्तसंयुक्तो वर्जनीयस्तुरङ्गमः
ਜਿਸ ਘੋੜੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਸਮ ਹੋਵੇ, ਪੈਰ ਚਿੱਟੇ ਹੋਣ, ਧ੍ਰੁਵ (ਸ਼ੁਭ) ਆਵਰਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਆਵਰਤ ਹੋਣ—ਉਹ ਤੁਰੰਗ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹੈ।
Verse 6
रन्ध्रोपरन्ध्रयोर्द्वौ द्वौ द्वौ द्वौ मस्तकवक्षसोः प्रयाणे च ललाटे च कण्ठावर्ताः शुभा दश
ਰੰਧ੍ਰ-ਉਪਰੰਧ੍ਰ ਉੱਤੇ ਦੋ ਦੋ, ਮਸਤਕ ਅਤੇ ਵਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦੋ ਦੋ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਖਾ (ਪ੍ਰਯਾਣ) ਤੇ ਲਲਾਟ ਉੱਤੇ—ਕੰਠ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਆਵਰਤ ਕੁੱਲ ਦਸ ਹਨ।
Verse 7
मृक्कण्याञ्च ललाटे च कर्णमूले निगालके बाहुमूले गले श्रेष्ठा आवर्तास्त्वशुभाः परे
ਕਮਰ/ਹਿਪ ਦੇ ਪਾਸੇ, ਲਲਾਟ ਉੱਤੇ, ਕੰਨ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ, ਗਲੇ ਦੀ ਖੱਡ (ਨਿਗਾਲਕ), ਬਾਂਹ ਦੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਵਰਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ; ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਆਵਰਤ ਅਸ਼ੁਭ ਹਨ।
Verse 8
शुकेन्द्रगोपचन्द्राभा ये च वायससन्निभाः सुवर्णवर्णाः स्निग्धाश् च प्रशस्यास्तु सदैव हि
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਤੋਤੇ, ਇੰਦਰਗੋਪ ਕੀੜੇ ਜਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਕਾਂ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਜੋ ਸੁਵਰਨ-ਵਰਨ ਤੇ ਸਨਿਗਧ (ਮਲਾਇਮ-ਚਮਕੀਲੇ) ਹੋਣ—ਉਹ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਆ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 9
दीर्घग्रीवाक्षिकूटाश् च ह्रस्वकर्णाश् च शोभनाः चिकित्सन्तवेति ञ राक्षान्तुरङ्गमा यत्र विजयं वर्जयेत्ततः
ਲੰਮੀ ਗਰਦਨ, ਉਭਰੇ ਹੋਏ ਅੱਖ-ਕੂਟ (ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਉਭਾਰ) ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕੰਨ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸ਼ਵ-ਚਿਕਿਤਸਕ/ਸੰਭਾਲਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰੇ; ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਘੋੜਾ ‘ਰਾਕਸ਼ਾ’ ਨਾਮਕ ਮੰਦ ਪ੍ਰਭਾਵ/ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੋਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
Verse 10
पालितस्तु हयो दन्ती शुभदो दुःखदो ऽन्यथा श्रियः पुत्रास्तु गन्धर्वा वाजिनो रत्नमुत्तमम्
ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਿਆ ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਦੰਤ ਵਾਲਾ ਹਾਥੀ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਸ਼੍ਰੀ’ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 11
अश्वमेधे तु तुरगः पवित्रत्वात्तु हूयते वृषो निम्बवृहत्यौ च गुडूची च समाक्षिका
ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਘੋੜਾ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਵਜੋਂ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ (ਬੈਲ) ਵੀ; ਅਤੇ ਨੀਮ, ਬ੍ਰਿਹਤੀ, ਗੁਡੂਚੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਸਮੇਤ ਪਦਾਰਥ ਵੀ (ਹਵਿਸ ਵਿੱਚ) ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 12
सिंहा गन्धकारी पिण्डी स्वेदश् च शिरसस् तथा हिङ्गु पुष्करमूलञ्च नागरं साम्लवेतसं
ਸਿੰਹਾ, ਗੰਧਕਾਰੀ, ਪਿੰਡੀ ਅਤੇ ਸਿਰ ਲਈ ਸਵੇਦਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀੰਗ, ਪੁਸ਼ਕਰਮੂਲ, ਨਾਗਰ (ਸੁੰਠ) ਅਤੇ ਖੱਟਾ ਵੇਤਸ (ਸਾਮਲ-ਵੇਤਸ)—ਇਹ ਔਸ਼ਧੀ ਦ੍ਰਵ੍ਯ (ਯੋਗ ਵਿੱਚ) ਵਰਤਣ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 13
पिप्पलीसैन्धवयुतं शूलघ्नं चीष्णवारिणा नागरातिविषा मुस्ता सानन्ता बिल्वमालिका
ਪਿੱਪਲੀ ਅਤੇ ਸੈਂਧਵ ਲੂਣ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੂਲ (ਉਦਰ-ਪੀੜਾ) ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਇਸ ਯੋਗ ਵਿੱਚ) ਨਾਗਰ (ਸੁੰਠ), ਅਤਿਵਿਸ਼ਾ, ਮੁਸਤਾ, ਅਨੰਤਾ ਅਤੇ ਬਿਲਵ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਸੰਯੋਗ ‘ਬਿਲਵਮਾਲਿਕਾ’ ਨਾਮਕ ਔਸ਼ਧ-ਯੋਗ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
क्वाथमेषां पिवेद्वाजी सर्वातीसारनाशनम् प्रियङ्गुसारिवाभ्याञ्च युक्तमाजं शृतं पयः
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦਾ ਕਾਢਾ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਪਿਲਾਓ; ਇਹ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਤਿਸਾਰ/ਦਸਤਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ ਅਤੇ ਸਾਰਿਵਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਬਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਬੱਕਰੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਵੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
पर्याप्तशर्करं पीत्वा श्रमाद्वाजी विमुच्यते द्रोणिकायान्तु दातव्या तैलवस्तिस्तुरङ्गमे
ਪਰਯਾਪਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕਰ-ਜਲ ਪੀਣ ਨਾਲ ਘੋੜਾ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣਿਕਾ-ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਲ-ਵਸਤੀ (ਤੇਲ ਐਨੀਮਾ) ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 16
कोष्ठजा च शिरा वेध्या तेन तस्य सुखं भवेत् दाऋइमं त्रिफला व्योषं गुडञ्च समभाविकम्
ਕੋਸ਼ਠ-ਜਨਿਤ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰਾ-ਵੇਧ (ਰਕਤਮੋਖਸ਼ਣ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਨਾਰ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਵ੍ਯੋਸ਼ (ਤ੍ਰਿਕਟੂ) ਅਤੇ ਗੁੜ—ਇਹ ਸਭ ਸਮਾਨ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋ।
Verse 17
पिण्डमेतत् प्रदातव्यमश्वानां काशनाशनम् प्रियङ्गुलोध्रमधुभिः पिवेद्वृषरसं हयः
ਇਹ ਪਿੰਡ (ਗੋਲੀ/ਬੋਲਸ) ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੰਘ-ਨਾਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਘੋੜਾ ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ, ਲੋਧ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼-ਰਸ (ਟੌਨਿਕ ਰਸ) ਪੀਵੇ।
Verse 18
क्षीरं वा पञ्चकोलाद्यं काशनाद्धि प्रमुच्यते प्रस्कन्धेषु च सर्वेषु श्रेय आदौ विशोधणम्
ਜਾਂ ਦੁੱਧ, ਜਾਂ ਪੰਚਕੋਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣੀ ਤਿਆਰੀ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਖੰਘ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਕੰਧ/ਊਰਧਵ ਭਾਗ ਦੇ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਧਨ (ਵਿਸ਼ੋਧਨ) ਕਰਨਾ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 19
अभ्यङ्गोद्वर्तनैः स्नेहं नस्यवर्तिक्रमः स्मृतः ज्वरितानां तुरङ्गाणां पयसैव क्रियाक्रमः
ਅਭ੍ਯੰਗ ਅਤੇ ਉਦਵਰਤਨ ਨਾਲ ਸਨੇਹਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨੱਸ੍ਯ ਅਤੇ ਵਰਤਿਕਰਮ ਵੀ ਵਿਧਿਤ ਹਨ। ਜ੍ਵਰ-ਪੀੜਤ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਇਲਾਜ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਕੇਵਲ ਦੁੱਧ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 20
लोध्रकन्धरयोर्मूलं मातुलाङ्गाग्निनागराः राज्ञीतुरङ्गमा यत्रेति ख घृतमिति ख कुष्ठहिङ्गुवचारास्नालेपोयं शोथनाशनः
ਲੋਧ੍ਰ ਅਤੇ ਕਂਧਰਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਮਾਤੁਲੰਗ (ਸਿਟਰੋਨ), ਅਗਨੀ (ਚਿਤ੍ਰਕ) ਅਤੇ ਨਾਗਰ (ਸੌਂਠ) ਨਾਲ—(ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ्ञੀ, ਤੁਰੰਗਮਾ, ‘ਯਤ੍ਰ’ ਜਾਂ ‘ਘ੍ਰਿਤ’ ਦੇ ਭੇਦ ਵੀ)—ਕੁਸ਼ਠ, ਹਿੰਗੂ, ਵਚਾ ਅਤੇ ਰਾਸਨਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਇਹ ਲੇਪ ਸ਼ੋਥ (ਸੂਜ) ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
मञ्जिष्ठा मधुकं द्राक्षावृहत्यौ रक्तचन्दनम् त्रपुषीवीजमूलानि शृङ्गाटककशेरुकम्
ਮੰਜਿਸ਼ਠਾ, ਮਧੁਕ (ਯਸ਼ਟੀਮਧੁ), ਦ੍ਰਾਖ਼ਸਾ, ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਿਹਤੀ (ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਅਤੇ ਕੰਟਕਾਰੀ), ਰਕਤਚੰਦਨ, ਤ੍ਰਪੁਸ਼ੀ ਦੇ ਬੀਜ ਅਤੇ ਮੂਲ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਟਕ ਤੇ ਕਸ਼ੇਰੁਕ—ਇਹ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਯਥਾਵਿਧਿ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Verse 22
अजापयःशृतमिदं सुशीतं शर्करान्वितं पीत्वा नीरशनो वाजी रक्तमेहात् प्रमुच्यते
ਬਕਰੀ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਇਹ ਕਾਢਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਢਾ ਕਰਕੇ ਚੀਨੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀ ਕੇ, ਫਿਰ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਰਕਤਮੇਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
मन्याहनुनिगालस्थशिराशोथो गलग्रहः अभ्यङ्गः कटुतैलेन तत्र तेष्वेव शस्यते
ਮਨਿਆ (ਗਰਦਨ ਪਿੱਛੇ), ਹਨੁ (ਜਬੜਾ) ਅਤੇ ਨਿਗਾਲ (ਕੰਠ-ਖੇਤਰ) ਵਿੱਚ ਸਿਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਜ ਅਤੇ ਗਲਗ੍ਰਹ (ਗਲੇ ਦੀ ਜਕੜ) ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਕਟੁ ਤੇਲ ਨਾਲ ਅਭ੍ਯੰਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 24
गलग्रहगदो शोथः प्रायशो गलदेशके प्रत्यक्पुष्पी तथा बह्निः सैन्धवं सौरसो रसः
ਗਲਾਗ੍ਰਹ (ਗਲੇ ਦਾ ਜਕੜਨਾ) ਅਤੇ ਗਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੋਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕਪੁਸ਼ਪੀ, ਬਹਿਨੀ, ਸੈੰਧਵ (ਸੇਂਧਾ ਨਮਕ) ਅਤੇ ਸੌਰਸ ਰਸ (ਖੱਟਾ ਰਸ) ਦਾ ਔਖਧ-ਯੋਗ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 25
कृष्णाहिङ्गुयुतैर् एभिः कृत्वा नस्यं न सीदति निशे ज्योतिष्मती पाठा कृष्णा कुष्ठं वचा मधु
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ) ਅਤੇ ਹਿੰਗ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨੱਸਿਆ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੋਤਿਸ਼ਮਤੀ, ਪਾਠਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ, ਕੁਸ਼ਠ, ਵਚਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਨੱਸਿਆ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 26
जिह्वास्तम्भे च लेपो ऽयं गुडमूत्रयुतो हितः तिलैर् यष्ट्या रजन्या च निम्बपत्रैश् च योजिता
ਜਿਹਵਾਸਤੰਭ (ਜੀਭ ਦਾ ਜੜ ਹੋ ਜਾਣਾ) ਵਿੱਚ ਗੁੜ ਅਤੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਲੇਪ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿਲ, ਯਸ਼ਟੀਮਧੁ, ਰਜਨੀ (ਹਲਦੀ) ਅਤੇ ਨਿੰਬ ਦੇ ਪੱਤੇ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ।
Verse 27
क्षौद्रेण शोधनी पिण्डी सर्पिषा व्रणरोपणी अभिघातेन खञ्जन्ति ये ह्य् अश्चास्तीव्रवेदनाः
ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਬਣੀ ਪਿੰਡੀ ਜ਼ਖ਼ਮ ਨੂੰ ਸ਼ੋਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਬਣੀ ਪਿੰਡੀ ਜ਼ਖ਼ਮ ਭਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੈ। ਜੋ ਘੋੜੇ ਚੋਟ ਨਾਲ ਲੰਗੜੇ ਹੋ ਕੇ ਤੀਖੀ ਪੀੜਾ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਉਪਚਾਰ ਹਨ।
Verse 28
परिषेकक्रिया तेषां तैलेनाशु रुजापहा दोषकोपाभिघाताभ्यां पक्वभिन्ने व्रणक्रमः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤੇਲ ਨਾਲ ਪਰਿਸੇਕ-ਕ੍ਰਿਆ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੋਪ ਜਾਂ ਚੋਟ ਕਾਰਨ ਪੱਕ ਕੇ ਫੱਟੇ ਹੋਏ ਜ਼ਖ਼ਮ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮ-ਉਪਚਾਰ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 29
अश्वत्थोडुम्बरप्लक्षमधूकवटकल्कनैः
ਅਸ਼ਵੱਥ, ਉਦੁੰਬਰ, ਪਲਕਸ਼, ਮਧੂਕ ਅਤੇ ਵਟ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਔਸ਼ਧੀ ਕਲਕ (ਲੇਪ) ਨਾਲ।
Verse 30
प्रभूतसलिलः क्वाथः सुखोष्णः व्रणशोधनः शताह्वा नागरं रास्ना मञ्जिष्ठाकुष्ठसैन्धवैः
ਬਹੁਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਾਢਾ ਸੁਖਦ ਗਰਮ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਤਾਹਵਾ, ਨਾਗਰ, ਰਾਸਨਾ, ਮੰਜਿਠਾ, ਕੁਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸੈਂਧਵ ਨਾਲ ਸਿੱਧ।
Verse 31
देवदारुवचायुग्मरजनीरक्तचन्दनैः तैलसिद्धं कषायेण गुडूच्याः पयसा सह
ਦੇਵਦਾਰੂ, ਵਚਾ, ਯੁਗਮ-ਰਜਨੀ (ਦੋ ਹਲਦੀ) ਅਤੇ ਰਕਤਚੰਦਨ ਨਾਲ; ਗੁਡੂਚੀ ਦੇ ਕਸ਼ਾਯ ਤੇ ਦੁੱਧ ਸਮੇਤ ਤਿਲ ਦਾ ਤੇਲ ਪਕਾ ਕੇ ਔਸ਼ਧੀ ਤੈਲ ਤਿਆਰ ਕਰੋ।
Verse 32
तिलतैलेनेति ख म्रक्षेण वस्तिनश्ये च योज्यं सर्वत्र लिङ्गिने रक्तस्रावो जलौकाभिर् नेत्रान्ते नेत्ररोगितः
‘ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ’—ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਹੈ: ਮਲਿਸ਼/ਅਭਯੰਗ ਕਰਕੇ ਲਗਾਓ, ਅਤੇ ਬਸਤੀ-ਯੋਗ ਰੋਗਾਂ ਤੇ ਕ్షਯ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤੋ। ਲਿੰਗ ਦੇ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲੌਕਾਂ ਨਾਲ ਰਕਤਮੋਖਣ ਕਰੋ; ਅੱਖ ਦੇ ਕੋਨੇ ਦੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਯਥੋਚਿਤ ਨੇਤਰ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਕਰੋ।
Verse 33
खादितोडुम्बराश्वत्थकषायेण च साधनम् धात्रीदुरालभातिक्ताप्रियङ्गुकुङ्कुमैः समैः
ਉਦੁੰਬਰ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵੱਥ ਦੇ ਕਸ਼ਾਯ ਨਾਲ ਔਸ਼ਧ ਤਿਆਰ ਕਰੋ; ਧਾਤ੍ਰੀ, ਦੁਰਾਲਭਾ, ਤਿਕਤਾ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ ਅਤੇ ਕੁੰਕੁਮ—ਇਹ ਸਭ ਸਮ ਭਾਗ ਮਿਲਾਓ।
Verse 34
गुडूच्या च कृतः कल्को हितो युक्तावलम्बिने उत्पाते च शिले श्राव्ये शुष्कशेफे तथैव च
ਗੁਡੂਚੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਲਕ (ਲੇਪ) ਸਹਾਰਾ-ਪੱਟੀ ਦੀ ਲੋੜ ਵਾਲੇ ਅੰਤ੍ਰਵੱਧੀ/ਹਰਨੀਆ ਪੀੜਤ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੁਦਾ-ਭ੍ਰੰਸ਼, ਮੂਤਰ-ਪੱਥਰੀ/ਕੰਕੜ, ਮੂਤਰਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਸੁੱਕਾਪਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ।
Verse 35
क्षिप्रकारिणि दोषे च सद्यो विदलमिष्यते गोशकृन्मञ्जिकाकुष्ठरजनीतिलमर्षपैः
ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਤੇਜ਼ (ਅਚਾਨਕ) ਵਿਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਦੇਣ ਯੋਗ ਚੂਰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਗੋਬਰ, ਮੰਜਿਕਾ, ਕੁਸ਼ਠ, ਹਲਦੀ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਸਰੋਂ (ਮਰਸ਼ਪ) ਮਿਲਾ ਕੇ।
Verse 36
गवां मूत्रेण पिष्टैश् च मर्दनं कण्डुनाशनम् शीतो मधुयुतः क्वाथो नाशिकायां सशर्करः
ਗੋਮੂਤਰ ਨਾਲ ਪੀਸੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਮਲ੍ਹਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਖੁਜਲੀ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਹਿਦ-ਯੁਕਤ ਕਾਢਾ, ਚੀਨੀ ਸਮੇਤ, ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 37
रक्तपित्तहरः पानादश्वकर्णैस्तथैव च सप्तमे सप्तमे देयमश्वानां लवणं दिने
ਪੀਣ ਵਜੋਂ ਦੇਣ ਨਾਲ ਇਹ ਰਕਤ-ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਸ਼ਵਕਰਣ ਨਾਲ ਵੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਨਮਕ ਦੇਣਾ ਹੈ।
Verse 38
तथा भुक्तवतान्देया अतिपाने तु वारुणी जीवनीयैः समधुरैर् मृद्वीकाशर्करायुतैः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਤਿਪਾਨ (ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਦਿਰਾਪਾਨ) ਵਿੱਚ ਵਾਰੁਣੀ ਦੇਣੀ—ਜੀਵਨੀਯ, ਸਮ-ਮਿਠਾਸ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ, ਮ੍ਰਿਦਵੀਕਾ (ਕਿਸਮਿਸ) ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਸਮੇਤ।
Verse 39
सपिप्पलीकैः शरदि प्रतिपानं सपद्मकैः विडङ्गापिप्पलीधान्यशताह्वालोध्रसैन्धवैः
ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਪਿੱਪਲੀ ਅਤੇ ਪਦਮਕ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਨ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਡੰਗ, ਪਿੱਪਲੀ, ਧਾਨ੍ਯ, ਸ਼ਤਾਹਵਾ, ਲੋਧ੍ਰ ਅਤੇ ਸੈਂਧਵ (ਪੱਥਰੀ ਲੂਣ) ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ।
Verse 40
मचित्रकैस्तुरङ्गाणां प्रतिपानं हिमागमे लोध्रप्रियङ्गुकामुस्तापिप्पलीविश्वभेषजैः
ਠੰਢੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਿਤ੍ਰਕ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੋਧ੍ਰ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ, ਮੁਸਤਾ, ਪਿੱਪਲੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਭੇਸ਼ਜ (ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ।
Verse 41
सक्षौद्रैः प्रतिपानं स्याद्वसन्ते कफनाशनम् प्रियङ्गुपिप्पलीलोध्रयष्ट्याक्षैः समहौषधैः
ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਤਿਪਾਨ ਕਫ਼-ਨਾਸ਼ਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ, ਪਿੱਪਲੀ, ਲੋਧ੍ਰ, ਯਸ਼ਟਿਆਹਵ (ਮੁਲੇਠੀ) ਆਦਿ ਸਮਾਨ ਔਖਧਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ।
Verse 42
निदाघे सगुडा देया मदिरा प्रतिपानके वेधनमिस्यत इति ज , ञ च लोध्रकाष्ठं सलवणं पिप्पल्यो विश्वभेषजम्
ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਪਾਨ ਵਾਸਤੇ ਗੁੜ ਮਿਲੀ ਮਦਿਰਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵੇਧਨਾ (ਚੁਭਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ) ਵਿੱਚ ਲੋਧ੍ਰ ਦੀ ਲੱਕੜ, ਲੂਣ, ਪਿੱਪਲੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਭੇਸ਼ਜ (ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ) ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 43
भवेत्तैलयुतैर् एभिः प्रतिपानं घनागमे निदाघोद्वृतपित्तार्ताः शरत्सु पुष्टशोणिताः
ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਤੇਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਨ ਵਜੋਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਨਾਲੇ ਵਿੱਚ ਵਧੇ ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਣਿਤ-ਪੁਸ਼ਟੀ (ਰਕਤ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣਾ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 44
प्रावृड्भिन्नपुरीषाश् च पिवेयुर्वाजिनो घृतम् पिवेयुर्वाजिनस्तैलं कफवाय्वधिकास्तु ये
ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਬਿੱਠ ਢਿੱਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਿਉ ਪਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਯੂ ਵੱਧ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇਲ ਪਿਲਾਉਣਾ ਵਿਧੇਯ ਹੈ।
Verse 45
स्नेहव्यापद्भवो येषां कार्यं तेषां विरूक्षणम् त्र्यहं यवागूरूक्षा स्याद् भोजनं तक्रसंयुतम्
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨੇਹਪਾਨ ਤੋਂ ਉਪਦ੍ਰਵ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰੂਕਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਰੂਖਾ ਯਵਾਗੂ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਤਕ੍ਰ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 46
शरन्निदाघयोः सर्पिस्तैलं शीतवसन्तयोः वर्षासु शिशिरे चैव वस्तौ यमकमिष्यते
ਸ਼ਰਦ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਅਤੇ ਤੇਲ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਹੈ; ਠੰਢੇ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਬਰਸਾਤ ਤੇ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਯਮਕ’ (ਘਿਉ-ਤੇਲ ਮਿਸ਼ਰਣ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਧਿਤ ਹੈ।
Verse 47
गुर्वभिष्यन्दिभक्तानि व्यायामं स्नाजमातपम् वायुवर्जञ्च वाहस्य स्नेहपीतस्य वर्जितम्
ਸਨੇਹਪਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ਯੰਦੀ (ਕਫ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ) ਭੋਜਨ ਵਰਜਿਤ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਸਰਤ, ਇਸ਼ਨਾਨ, ਧੁੱਪ/ਤਾਪ, ਸਿੱਧੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਵਾਹਨ-ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ।
Verse 48
स्नानं पानं शकृत्क्रूष्ठमश्वानां सलिलागमे अत्यर्थं दुर्दिने काले पानमेकं प्रशस्यते
ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਮਿਲਣ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਬਿੱਠ-ਪਿਸ਼ਾਬ ਦਾ ਤਿਆਗ ਸਵਭਾਵਿਕ ਹੈ; ਪਰ ਬਹੁਤ ਮਾੜੇ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਅਣਉਚਿਤ ਵੇਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਹੈ।
Verse 49
युक्तशीतातपे काले द्विःपानं स्नपनं सकृत् ग्रीष्मे त्रिस्नानपानं स्यच्चिरं तस्यायगाहनम्
ਸਮ-ਠੰਢ ਤੇ ਧੁੱਪ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਲ-ਪਾਨ ਉਚਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਅਵਗਾਹਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ।
Verse 50
निस्तूषाणां प्रदातव्या यवानां चतुराटकी चणकव्रीहिमौद्गानि कलायं वापि दापयेत्
ਛਿਲਕਾ ਉਤਾਰੇ ਹੋਏ ਜੌ ਚਾਰ ਆṭਕ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਚਣਾ, ਚੌਲ, ਮੂੰਗ ਜਾਂ ਮਟਰ (ਕਲਾਯ) ਵੀ ਦਾਨ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ।
Verse 51
अहोरात्रेण चार्धस्य यवसस्य तुला दश अष्टौ शुष्कस्य दातव्याश् चतस्रो ऽथ वुषस्य वा
ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੱਧੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹਰੇ ਜੌ ਅਠਾਰਾਂ ਤੁਲਾ ਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਜਾਂ ਸੁੱਕੇ (ਜੌ) ਚਾਰ ਤੁਲਾ—ਅਥਵਾ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਵੁਸ਼ ਆਦਿ ਅਨਾਜ/ਉਪਜ ਦਾ ਸਮਤੁਲ ਦਾਨ।
Verse 52
दूर्वा पित्तं यवः कासं वुषश् च श्लोष्मसञ्चयम् नाशयत्यर्जुनः श्वासं तथा मानो बलक्षयम्
ਦੂರ್ವਾ ਪਿੱਤ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜੌ ਕਾਸ (ਖੰਘ) ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵੁਸ਼ ਕਫ਼ ਦੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਸ਼ਵਾਸ-ਕਸ਼ਟ ਨੂੰ ਸ਼ਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਾਨ ਬਲ-ਖ਼ਯ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 53
वातिकाः पैत्तिकाश् चैव श्लेष्मजाः सान्निपातिकाः न रोगाः पीडयिष्यन्ति दूर्वाहारन्तुरङ्गमम्
ਵਾਤਜ, ਪਿੱਤਜ, ਕਫਜ ਅਤੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ—ਇਹ ਰੋਗ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਰੀਰ ਦੂર્વਾ-ਆਹਾਰ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 54
द्वौ रज्जुबन्धौ दुष्टानां पक्षयोरुभयोरपि पश्चाद्धनुश् च कर्तर्व्यो दूरकीलव्यपाश्रयः
ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ (ਟੇਢੇ) ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੱਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦੋ ਰੱਸੇ-ਬੰਧ ਲਗਾਏ ਜਾਣ; ਫਿਰ ਦੂਰ ਗੱਡੇ ਕੀਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਵਕਰਤਾ ਠੀਕ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
Verse 55
वासेयुस्त्वास्तृते स्थाने कृतधूपनभूमयः यत्रोपन्यस्तयवसाः सप्रदीपाः सुरक्षिताः कृकवाक्वजकपयो धार्यश्चाश्वगृहे मृगाः
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਛੇ ਹੋਏ ਥਾਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭੂਮੀ ਦਾ ਧੂਪਨ (ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ) ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ; ਜਿੱਥੇ ਘਾਹ/ਜੌ ਦਾ ਚਾਰਾ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਦੀਵੇ ਜਲਦੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਥਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਵੇ। ਅਸ਼ਵਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਵਾਕੁ ਪੰਛੀ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ ਰੱਖੇ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ ਵੀ ਅਸ਼ਵ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
A dual technical system is emphasized: (1) selection/diagnosis via aśva-lakṣaṇa and āvarta (hair-whorl) mapping for auspiciousness and suitability, and (2) procedure-led therapeutics (nasya, basti, venesection, leeching, wound irrigation) paired with specific decoctions, pastes, and medicated oils.
By treating animal care, hygiene, and correct regimen as dhārmic stewardship, it frames medical competence as a form of righteous action: protecting life, sustaining order, and aligning practical skill with sacred responsibility—an expression of Agneya Vidya serving both bhukti and the ethical foundation conducive to mukti.