Adhyaya 291
Chapter 291 — Śāntyāyurveda (Ayurveda for Pacificatory Rites): Go-śānti, Penance-Regimens, and Therapeutics (incl. Veterinary Care)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗਜ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੋ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ਼ਾਂਤਿਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਗੋ-ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਗਊਆਂ ਦੀ ਪਾਵਨਤਾ ਅਤੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ (ਗੋਮੂਤਰ, ਗੋਮਯ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਘੀ, ਕੁਸ਼ੋਦਕ) ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੱਸ ਕੇ ਬਦਕਿਸਮਤੀ, ਮੰਦੇ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਕ ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ, ਮਹਾ-ਸਾਂਤਪਨ, ਤਪਤਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ/ਸ਼ੀਤਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਆਦਿ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ-ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਗੋਵ੍ਰਤ (ਗੋਚਰਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਨਚਰਿਆ) ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੋਲੋਕ-ਅਭਿਮੁਖ ਪੁੰਨ-ਤੱਤਵ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਊ ਨੂੰ ਹਵਿਸ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿੱਚ ਸਿੰਗਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਕੰਨ ਦਰਦ, ਦੰਦ ਦਰਦ, ਗਲੇ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ, ਵਾਤ ਰੋਗ, ਦਸਤ, ਖੰਘ-ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਹੱਡੀ ਟੁੱਟਣਾ, ਕਫ ਰੋਗ, ਰਕਤ ਦੋਸ਼, ਬੱਛੜੇ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ/ਵਿਸ਼ ਨਿਵਾਰਕ ਧੂਪਨ ਦੇ ਉਪਾਅ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਰਿ-ਰੁਦ੍ਰ-ਸੂਰਜ-ਸ਼੍ਰੀ-ਅਗਨੀ ਦੀ ਕਾਲਾਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਪੂਜਾ, ਗੋਦਾਨ ਤੇ ਗੋਮੋਚਨ, ਅਤੇ ਘੋੜੇ-ਹਾਥੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਸ਼ੂ-ਆਯੁਰਵੇਦ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गजशान्तिर्नाम नवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः कृद्वान्यस्मिन्निति ख , ज , ञ च अथैकनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः शान्त्यायुर्वेदः धन्वन्तरिर् उवाच गोविप्रपालनं कर्यं रज्ञा गोशान्तिमावदे गावः पवित्रा माङ्गल्या गोषु लोकाः प्रतिष्ठिताः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਗਜਸ਼ਾਂਤੀ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਨੱਬੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਸ਼ਾਂਤ੍ਯਾਯੁਰਵੇਦ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਇਕਾਨੱਬੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਗੋ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਗਾਂਵਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹਨ; ਲੋਕ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ।
Verse 2
शकृन्मूत्रं परं तासामलक्ष्मीनाशनं परं गवां कण्डूयनं वारि शृङ्गस्याघौघमर्दनम्
ਗੋਬਰ ਅਤੇ ਗੋਮੂਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਹਨ; ਅਲੱਖਮੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ। ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਖੁਜਲੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੰਗ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਮਰਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पश् च रोचना शडङ्गं परमं पाने दुःस्वप्नाद्यादिवारणं
ਗੋਮੂਤਰ, ਗੋਬਰ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਸਰਪ (ਸਰਪ-ਸੰਬੰਧੀ ਦ੍ਰਵ) ਅਤੇ ਰੋਚਨਾ—ਇਹ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਪਾਨ ਹੈ; ਇਹ ਦੁੱਸੁਪਨੇ ਆਦਿ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
रोचना विषरक्षोघ्नी ग्रासदः स्वर्गगो गवां यद्गृहे दुःखिता गावः स याति नरकन्नरः
ਰੋਚਨਾ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਟੋਲੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਘਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦੁਖੀ ਰਹਿਣ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
परगोग्रासदः स्वर्गी गोहितो ब्रह्मलोकभाक् गोदानात्कीर्तनाद्रक्षां कृत्वा चोद्धरते कुलम्
ਜੋ ਦੂਜੇ ਦੀ ਗਾਂ ਦੇ ਚਾਰੇ/ਚਰਾਈ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੜਪਦਾ, ਜੋ ਸਵਰਗਗਾਮੀ ਅਤੇ ਗੋਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਗੋਦਾਨ, ਗੁਣ-ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦਾ ਵੀ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
गवां श्वासात् पवित्रा भूः स्पर्शनात्किल्विषक्षयः गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्
ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਮੂਤਰ, ਗੋਬਰ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਘੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ-ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਜਲ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 7
एकरात्रोपवासश् च श्वपाकमपि शोधयेत् सर्वाशुभविनाशाय पुराचीरतमीश्वरैः
ਇੱਕ ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਸ਼ਵਪਾਕ (ਸਮਾਜਕ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤਿ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ) ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਅਸ਼ੁਭ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 8
प्रत्येकञ्च त्र्यहाभ्यम्तं महासान्तपनं स्मृतं सर्वकामप्रदञ्चैतत् सर्वाशुभविमर्दनम्
ਹਰ ਇਕ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਜੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ‘ਮਹਾ-ਸਾਂਤਪਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਅਸ਼ੁਭ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतिं निर्मलाः सर्वकामाप्त्या स्युर्गगाः स्पुर् नतोत्तमाः
ਇੱਕੀ ਦਿਨ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ‘ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰਾਤਿਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ’ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ।
Verse 10
त्र्यहमुष्णं पिवेन्मूत्रं त्र्यहमुष्णं घृतं पिवेत् त्र्यहमुष्णं पयः पीत्वा वायुभक्षः परं त्र्यहम्
ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਗਰਮ ਮੂਤਰ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਗਰਮ ਘਿਉ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਗਰਮ ਦੁੱਧ ਪੀ ਕੇ, ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਕੇਵਲ ਵਾਯੁ-ਭਕਸ਼ਣ (ਪੂਰਾ ਉਪਵਾਸ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 11
तप्तकृच्छ्रव्रतं सर्वपापघ्नं ब्रह्मलोकदं शीतैस्तु शीतकृच्छ्रं स्याद्ब्रह्मोक्तं ब्रह्मलोकदं
‘ਤਪਤਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ’ ਵਰਤ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਢ (ਸ਼ੀਤ-ਤਪ) ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ‘ਸ਼ੀਤਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ’ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
गोमूत्रेणाचरेत्स्नानं वृत्तिं कुर्याच्च गोरसैः गोभिर्व्रजेच्च भुक्तासु भुञ्जीताथ च गोव्रती
ਗੋਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗੋਮੂਤਰ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ, ਗੋਰਸ ਆਦਿ ਗੌ-ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਏ, ਗੋਸ਼ਾਲਾ/ਚਰਾਗਾਹ ਵਿੱਚ ਗਾਈਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਫਿਰੇ ਅਤੇ ਗਾਈਆਂ ਦੇ ਖਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।
Verse 13
मासेनैकेन निष्पापो गोलोकी स्वर्गगो भवेत् विद्याञ्च गोमतीं जप्त्वा गोलोकं परमं व्रजेत्
ਇੱਕ ਹੀ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ-ਗਤ ਗੋਲੋਕ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੋਮਤੀ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਗੋਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
गितैर् नृत्यैर् अप्सरोभिर्विमाने तत्र मोदते गावः सुरभयो नित्यं गावो गुग्गुलगन्धिकाः
ਉੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਨ੍ਰਿਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੀਆਂ ਗਾਈਆਂ ਸਦਾ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹਨ—ਮਿੱਠੀ ਮਹਿਕ ਵਾਲੀਆਂ, ਗੁੱਗੁਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਮਹਿਕਦੀਆਂ।
Verse 15
गावः प्रतिष्ठा भूतानां गावः स्वस्त्ययनं परं अन्नमेव परं गावो देवानां हविरुत्तमम्
ਗਾਈਆਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹਨ; ਗਾਈਆਂ ਹੀ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਗਾਈ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਰਮ ਅੰਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਗਾਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਵਿਸ ਹੈ।
Verse 16
पावनं सर्वभूतानां क्षरन्ति च वदन्ति च हविषा मन्त्रपूतेन तर्पयन्त्यमरान्दिवि
ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਹਵਿਸ ਨੂੰ ਢਾਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਤ ਘਿਉ ਦੇ ਹਵਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਅਮਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 17
ऋषीणामग्निहोत्रेषु गावो होमेषु योजिताः सर्वेषामेव भूतानां गावः शरणमुत्तमं
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਮ-ਯੱਗਾਂ ਲਈ ਗਾਂਵਾਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਗਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸ਼ਰਨ ਹੈ।
Verse 18
गावः पवित्रं परमं गावो माङ्गल्यमुत्तमं गावः स्वर्गस्य सोपानं गावो धन्याः सनातनाः
ਗਾਂ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਗਾਂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਗਲ ਹੈ। ਗਾਂ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸੀੜ੍ਹੀ ਹੈ; ਗਾਂ ਸਨਾਤਨ ਧੰਨ ਅਤੇ ਧੰਨਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 19
नमो गोभ्यः श्रीमतीभ्यः सौरभेयीभ्य एव च नमो ब्रह्मसुताभ्यश् च पवित्राभ्यो नमो नमः
ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਸੌਰਭੇਈ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਪੁੱਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 20
ब्राह्मणाश् चैव गावश् च कुलमेकं द्विधा कृतम् एकत्र मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरेकत्र तिष्ठति
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਗਾਂ ਇਕੋ ਹੀ ਕੁਲ ਹਨ, ਜੋ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਕ ਥਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਟਿਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਹਵਿ (ਯੱਗ ਦੀ ਆਹੁਤੀ) ਟਿਕਦੀ ਹੈ।
Verse 21
देवब्राह्मणगोसाधुसाध्वीभिः सकलं जगत् धार्यते वै सदा तस्मात् सर्वे पूज्यतमा मताः
ਦੇਵ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਾਂ, ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਸਾਧਵੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸਦਾ ਧਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਪਰਮ ਪੂਜਣਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 22
पिवन्ति यत्र तत्तीर्थं गङ्गाद्या गाव एव हि गवां माहात्म्यमुक्तं हि चिकित्साञ्च तथा शृणु
ਜਿੱਥੇ ਗਾਂਵਾਂ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਥਾਂ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਗੌ-ਮਾਹਾਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣੋ।
Verse 23
शृङ्गामयेषु धेनूनां तैलं दद्यात् ससैन्धवं शृङ्गवेरबलामांसकल्कसिद्धं समाक्षिकं
ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸੈਂਧਵ ਲੂਣ ਮਿਲਿਆ ਤੇਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੁੰਠ, ਬਲਾ ਅਤੇ ਮਾਸ ਦੇ ਕਲਕ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਤੇਲ, ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤਣਾ ਹੈ।
Verse 24
कर्णशूलेषु सर्वेषु मञ्जिष्ठाहिङ्गुसैन्धवैः सिद्धं तैलं प्रदातव्यं रसोनेनाथ वा पुनः
ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੰਨ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਮੰਜਿਠਾ, ਹੀੰਗ ਅਤੇ ਸੈਂਧਵ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਤੇਲ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਲਸਣ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਤੇਲ ਵੀ।
Verse 25
बिल्वमूलमपामार्गन्धातकी चसपाटला कुटजन्दन्तमूलेषु लेपात्तच्छूलनाशनं
ਬੇਲ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਧਾਤਕੀ, ਪਾਟਲਾ ਅਤੇ ਕੁਟਜ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਲੇਪ ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ (ਮਸੂੜਿਆਂ) ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਉਹ ਦੰਦ ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
दन्तशूलहरैर् द्रव्यैर् घृतं राम विपाचितं मुखरोगहरं ज्ञेयं जिह्वारोगेषु सैन्धवं
ਹੇ ਰਾਮ! ਦੰਦ ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਘਿਉ ਮੂੰਹ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੀਭ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਧਵ ਲੂਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 27
शृङ्गवेरं हरिद्रे द्वे त्रिफला च गलग्रहे हृच्छूले वस्तिशूले च वातरोगे क्षये तथा
ਗਲੇ ਦੇ ਅਵਰੋਧ/ਸੰਕੋਚ, ਹਿਰਦੇ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ੂਲ, ਬਸਤੀ/ਮੂਤਰਮਾਰਗ ਦੇ ਸ਼ੂਲ, ਵਾਤਜ ਰੋਗ ਅਤੇ ਖ਼ਯ (ਕਸ਼ਯ) ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵੇਰ (ਸੌਂਠ), ਹਰਿਦਰਾ-ਦ੍ਵਯ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 28
त्रिफला घृतमिश्रा च गवां पाने प्रशस्यते अतीसारे हरिद्रे द्वे पाठाञ्चैव प्रदापयेत्
ਅਤੀਸਾਰ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਮਿਲੀ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦਾ ਪਾਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ। ਅਤੀਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰਿਦਰਾ-ਦ੍ਵਯ ਅਤੇ ਪਾਠਾ ਵੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 29
सर्वेषु कोष्ठरोगेषु तथाशाखागदेषु च शृङ्गवेरञ्च भार्गीञ्च कासे श्वासे प्रदापयेत्
ਸਾਰੇ ਕੋਸ਼ਠ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ਾਖਾਗਤ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਖੰਘ (ਕਾਸ) ਅਤੇ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨ (ਸ਼ਵਾਸ) ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵੇਰ (ਸੌਂਠ) ਅਤੇ ਭਾਰਗੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 30
दातव्या भग्नसन्धाने प्रियङ्गुर्लबणान्विता तैलं वातहरं पित्ते मधुयष्टीविपाचितं
ਭੱਗਨ-ਸੰਧਾਨ (ਹੱਡੀ ਜੋੜਨ) ਲਈ ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ ਅਤੇ ਲਵਣ ਮਿਲਿਆ ਤੇਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੇਲ ਵਾਤਹਰ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮਧੁਯਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵਿਪਾਚਿਤ (ਪਕਾਇਆ) ਤੇਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 31
कफे व्योषञ्च समधु सपुष्टकरजो ऽस्रजे तैलाज्यं हरितालञ्च भग्नक्षतिशृतन्ददेत्
ਕਫ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ ਸਮੇਤ ਵ੍ਯੋਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟਕਰਜ ਦਾ ਚੂਰਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸ੍ਰਜ (ਰਕਤ-ਵਿਕਾਰ/ਰਕਤਸ੍ਰਾਵ) ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਅਤੇ ਘਿਉ, ਅਤੇ ਹਰਿਤਾਲ ਵੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਭੱਗਨ-ਖ਼ਤੀਆਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਿਤ (ਪਕਾਇਆ/ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ) ਔਖਧ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 32
मासास्तिलाः सगोधूमाः पशुक्षीरं घृतं तथा एषां पिण्डी सलवणा वत्सानां पुष्टिदात्वियं
ਮਾਸ਼, ਤਿਲ ਅਤੇ ਗੇਹੂੰ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ-ਦੁੱਧ ਤੇ ਘਿਉ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੂਣ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਿੰਡੀ ਬਣਾਕੇ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਤੇ ਬਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 33
बलप्रदा विषाणां स्यद्ग्रहनाशाय धूपकः देवदारु वचा मांसी गुग्गुलुर्हिङ्गुसर्षपाः
ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਬਲਦਾਇਕ ਧੂਪਕ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਦੋਸ਼ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਧੂਪ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਦੇਵਦਾਰੂ, ਵਚਾ, ਮਾਂਸੀ, ਗੁੱਗਲ, ਹੀੰਗ ਅਤੇ ਸਰੋਂ।
Verse 34
ग्रहादिगदनाशाय एष धूपो गवां हितः घण्ठा चैव गवां कार्या धूपेनानेन भूपिता
ਗ੍ਰਹ ਆਦਿ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਇਹ ਧੂਪ ਗਾਂਵਾਂ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ। ਗਾਂਵਾਂ ਲਈ ਘੰਟੀ ਵੀ ਬਣਾਈਏ ਅਤੇ ਇਸੇ ਧੂਪ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ/ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 35
अश्वगन्धातिलैः शुक्लं तेन गौः क्षीरिणी भवेत् रसायनञ्च पिन्याकं मत्तो यो धार्यते गृहे
ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ ਅਤੇ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ/ਸਫੈਦ (ਤਿਲ-ਤਿਆਰੀ) ਦੇਣ ਨਾਲ ਗਾਂ ਦੁੱਧ ਵਾਲੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਰੂਪ ਪਿਨਿਆਕ (ਖਲੀ) ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਖੁਆਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 36
भवां पुरीषे पञ्चभ्यां नित्यं शान्त्यै श्रियं यजेत् वासुदेवञ्च गन्धाद्यैर् अपरा शान्तिरुच्यते
ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਆਦਿ ਪੰਜ ਗੋ-ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲ, ਗੋਬਰ ਆਦਿ ਸਮੇਤ, ਨਿੱਤ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ—ਇਹ ਹੋਰ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 37
अश्वयुक्शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्यां यजेद्धरिं हरिरुद्रमजं सूर्यं श्रियमग्निं घृतेन च
ਅਸ਼ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਪੰਦਰਵੀਂ (ਪੂਰਨਿਮਾ) ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਹਰਿ, ਰੁਦ੍ਰ, ਅਜ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਸੂਰਜ, ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਘਿਉ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 38
दधि सम्प्राश्य गाः पूज्य कार्यं वाह्निप्रदक्षिणं वृषाणां योजेयेद् युद्धं गीतवाद्यरवैर् वहिः
ਦਹੀਂ ਸੇਵਨ ਕਰਕੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ (ਯਜ੍ਞ-ਸਥਾਨ ਤੋਂ) ਬਾਹਰ ਗੀਤ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਬੈਲਾਂ ਦੀ ਮੁਕਾਬਲਾ/ਜੰਗ ਕਰਵਾਏ।
Verse 39
गवान्तु लवणन्देयं ब्राह्मणानाञ्च दक्षिणा नैमित्तिके माकरादौ यजेद्विष्णुं सह श्रिया
ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਲੂਣ ਸਮੇਤ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ। ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਕਰਮ ਵਿੱਚ—ਮਕਰ ਆਦਿ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ—ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 40
स्थण्डिलेब्जे मध्यगते दिक्षु केशरगान् सुरान् सुभद्राजो रविः पूज्यो बहुरूपो बलिर्वहिः
ਸਥੰਡਿਲ ਉੱਤੇ ਕਮਲ-ਰਚਨਾ ਬਣਾਕੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕੇਸਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ। ‘ਸੁਭਦ੍ਰਾਜ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਰਵੀ ਬਹੁ-ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਲਿਆਂਦੀ ਬਲੀ-ਆਹੁਤੀ ਸਮੇਤ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ।
Verse 41
खं विश्वरूपा सिद्धिश् च ऋद्धिः शान्तिश् च रोहिणी दिग्धेनवो हि पूर्वाद्याः कृशरैश् चन्द्र ईश्वरः
‘ਖੰ’, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪਾ, ਸਿੱਧੀ, ਰਿੱਧੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਰੋਹਿਣੀ—(ਇਹ ਨਾਮ/ਸ਼ਕਤੀਆਂ)। ਦਿਗਧੇਨੂ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ (ਗਾਂਵਾਂ) ਹਨ; ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਰ (ਖਿਚੜੀ) ਦੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਨਾਲ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 42
दिक्पालाः पद्मपत्रेषु कुम्भेष्वग्नौ च होमयेत् क्षीरवृक्षस्य समिधः सर्षपाक्षततण्डुलान्
ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਕਲਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮਿਧਾ, ਸਰੋਂ, ਅਖਤ ਅਤੇ ਚੌਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ।
Verse 43
शतं शतं सुवर्णञ्च कांस्यादिकं द्विजे ददेत् गावः पूज्या विमोक्तव्याः शान्त्यै क्षीरादिसंयुताः
ਦੁਵਿਜ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਕਾਂਸਾ ਆਦਿ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਦੁੱਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ।
Verse 44
अग्निर् उवाच शालिहोत्रः सुश्रुताय हयायुर्वेदमुक्तवान् पालकाप्यो ऽङ्गराजाय गजायुर्वेदमब्रवीत्
ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਆਯੁਰਵੇਦ ਸਿਖਾਇਆ; ਅਤੇ ਪਾਲਕਾਪ੍ਯ ਨੇ ਅੰਗਰਾਜ ਨੂੰ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਆਯੁਰਵੇਦ ਸਮਝਾਇਆ।
Frequently Asked Questions
It pairs ritual-purity technology (cow-derived purifiers; graded penances like Mahā-sāntapana and Taptakṛcchra) with concrete medical recipes (medicated oils, pastes, ghee preparations, fumigation formulas) and condition-specific indications, including veterinary applications.
By presenting care of cows, disciplined fasting/vows, gifting and protection (dāna/rakṣā), and mantra-ritual observance as purifiers that remove pāpa and inauspiciousness, it frames health and social duty as supports for dharma and higher posthumous attainments (e.g., Goloka/Brahmaloka).