Adhyaya 297
Vishahṛn Mantrauṣadham (Poison-Removing Mantra and Medicinal Remedy) — Colophon and Transition
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਇੱਕ ਔਪਚਾਰਿਕ ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਹਰਨ ਤੰਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗਨੀ–ਵਸਿਸ਼ਠ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਇਆ ਇਹ ਤਕਨੀਕੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਰੂਪ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਗਲੇ, ਹੋਰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਚਿਕਿਤਸਾ ਅਧਿਆਇ ਲਈ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੜੀ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਸਧਾਰਣ ਪ੍ਰਤਿਵਿਸ਼ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲਾਂ ਵੱਲ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੱਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ਦੰਸ਼ ਇਲਾਜ ਵੱਲ, ਗਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫ੍ਰੇਮਿੰਗ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਗਨੇਯ ਵਿਦਿਆ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ; ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਮਾਣਤਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਔਸ਼ਧ-ਵਿਗਿਆਨ ਧਰਮ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਸਿਹਤ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰਾ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुरणे विषहृन्मन्त्रौषधं नाम षन्नवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः गोनसादिचिकित्सा अग्निरुचाच गोनसादिचिकित्साञ्च वशिष्ठ शृणु वच्मि ते ह्रीं ह्रीं अमलपक्षि स्वाहा ताम्बूलखादनान्मन्त्री हरेन्मण्डलिनो विषं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ “ਵਿਸ਼ਹਰਨ ਮੰਤ੍ਰ-ਔਸ਼ਧ” ਨਾਮਕ ੨੯੭ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ੨੯੮ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—“ਗੋਨਸ ਆਦਿ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਾ” ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਗੋਨਸ ਆਦਿ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ‘ਹ੍ਰੀਂ ਹ੍ਰੀਂ ਅਮਲਪਕ੍ਸ਼ਿ ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਕੇ ਤਾਮਬੂਲ ਖਾਣ ਨਾਲ ਮੰਡਲਿਨ ਸੱਪ ਦਾ ਵਿਸ਼ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
लशुनं रामठफलं कुष्ठाग्निव्योषकं विषे स्नुहीक्षीरं गव्यघृतं पक्षं पीत्वाहिजे विषे
ਵਿਸ਼ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਲਸਣ, ਰਾਮਠ ਦਾ ਫਲ, ਕੁਸ਼ਠ, ਅਗਨੀ (ਚਿਤ੍ਰਕ) ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਓਸ਼ (ਸੌਂਠ-ਮਿਰਚ-ਪਿੱਪਲੀ) ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸੱਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਨੁਹੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਗਾਂ ਦੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਪੀਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
अथ राजिलदष्टे च पेया कृष्णा समैन्धवा आज्यक्षौद्रशकृत्तोयं पुरीतत्या विषापहं
ਹੁਣ ਰਾਜਿਲਾ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ) ਅਤੇ ਸੈਂਧਵ ਲੂਣ ਨਾਲ ਬਣੀ ਪਤਲੀ ਪੇਯਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਘਿਉ, ਸ਼ਹਿਦ, ਗੋਬਰ-ਜਲ ਤੇ ਪੁਰੀਤਤਿਆ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵੀ ਵਿਸ਼ਹਰ ਹੈ।
Verse 4
सकृष्णाखण्डदुग्धाज्यं पातव्यन्तेन माक्षिकं व्योषं पिच्छं विडालास्थि नकुलाङ्गरुहैः समैः
ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਖੰਡ (ਕਾਲੀ ਖੰਡ), ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਘਿਉ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਦ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਕਟੁ/ਵ੍ਯੋਸ਼ (ਸੌਂਠ-ਮਿਰਚ-ਪਿੱਪਲੀ), ਪਿਛ੍ਛ (ਪੰਖਾਂ ਦਾ ਨਰਮ ਰੋਆਂ), ਬਿੱਲੀ ਦੀ ਹੱਡੀ ਅਤੇ ਨਕੁਲ (ਮੂੰਗੂਸ) ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਾਲ—ਇਹ ਸਭ ਸਮਾਨ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤਣੇ ਹਨ।
Verse 5
चूर्णितैर् मेषदुग्धाक्तैर् धूपः सर्वविषापहः रोमनिर्गुण्डिकाकोकवर्णैर् वा लशुनं समं
ਭੇਡ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਪਿਸੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਧੂਪ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਰੋਮਾ, ਨਿਰਗੁੰਡੀਕਾ ਅਤੇ ਕੋਕਵਰਣ ਸਮ ਭਾਗ ਲੈ ਕੇ ਉਨੀ ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਲਸਣ ਮਿਲਾ ਕੇ ਧੂਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 6
मुनिपत्रैः कृतस्वेदं दष्टं काञ्चिकपाचितैः मूषिकाः षोडश प्रोक्ता रसङ्कार्पासजम्पिवेत्
ਮੁਨੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੇਕ (ਸਵੇਦਨ) ਕਰਕੇ ਕੱਟੇ ਸਥਾਨ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰੋ ਅਤੇ ਕਾਂਚਿਕਾ (ਖੱਟੀ ਮਾਂਡ/ਖਮੀਰੀ ਦ੍ਰਵ) ਵਿੱਚ ਪਕਾਈ ਹੋਈ ਦਵਾਈ ਦਿਓ। ਮੂਸ਼ਿਕਾ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਭੇਦ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਰਪਾਸ ਅਤੇ ਜੰਬੂ ਮਿਲਿਆ ਰਸ ਪਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 7
सतैलं मूषिकार्तिघ्नं फलिनीकुसुमन्तथा सनागरगुडम्भक्ष्यं तद्विषारोचकापहं
ਤੇਲ ਨਾਲ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਮੂਸ਼ਿਕਾ-ਜਨਿਤ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਲਿਨੀ ਦਾ ਫੁੱਲ ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ (ਨਾਗਰ) ਅਤੇ ਗੁੜ ਨਾਲ ਖਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿਸ਼ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਅਰੁਚੀ (ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣਾ) ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 8
चिकित्सा विंषतिर्भूता लूताविषहरो गणः पद्मकं पाटली कुष्ठं नतमूशीरचन्दनं
ਇਹ ਵੀਹ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਾ-ਵਿਧੀ ਹੈ। ਲੂਤਾ-ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਗਣ—ਪਦਮਕ, ਪਾਟਲੀ, ਕੁਸ਼ਠ, ਨਤ, ਉਸ਼ੀਰ ਅਤੇ ਚੰਦਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 9
निर्गुण्डी शारिवा शेलु लूतार्तं सेचयेज्जलैः गुञ्जानिर्गुण्डिकङ्कोलपर्णं शुण्ठी निशाद्वयं
ਲੂਤਾ-ਕਾਟ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅੰਗ ਨੂੰ ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਸ਼ਾਰਿਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ੇਲੂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਧੋਵੋ/ਸੀੰਚੋ। ਅਤੇ ਗੁੰਜਾ, ਨਿਰਗੁੰਡੀਕਾ, ਕੰਕੋਲ-ਪੱਤਾ, ਸੋਂਠ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾ-ਦ੍ਵੈ (ਹਲਦੀ ਤੇ ਦਾਰੁਹਲਦੀ) ਵਾਲਾ ਯੋਗ ਲਗਾਓ/ਵਰਤੋ।
Verse 10
करञ्जास्थि च तत्पङ्कैः वृश्चिकार्तिहरं शृणु मञ्जिष्ठा चन्दनं व्योषपुष्पं शिरीषकौमुदं
ਹੁਣ ਬਿਛੂ ਦੇ ਡੰਸ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਾਅ ਸੁਣੋ—ਕਰੰਜ ਦਾ ਬੀਜ/ਅਸਥੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਲੇਪ; ਨਾਲ ਹੀ ਮੰਜਿਠਾ, ਚੰਦਨ, ਵ੍ਯੋਸ਼ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਸ਼ਿਰੀਸ਼ ਅਤੇ ਕੌਮੁਦ।
Verse 11
संयोज्याश् चतुरो योगा लेपादौ वृश्चिकापहाः ॐ नमो भगवते रुद्राय चिवि छिन्द किरि भिन्द खड्गे न छेदय शूलेन भेदय चक्रेण दारय ॐ ह्रूं फट् मन्त्रेण मन्त्रितो देयो गर्धभादीन्निकृन्तति
ਚਾਰ ਯੋਗ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੇਪ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਬਿਛੂ ਦਾ ਵਿਸ਼ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ—“ॐ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਯ; ਚਿਵਿ, ਛਿੰਦ, ਕਿਰਿ, ਭਿੰਦ; ਖੜਗ ਨਾਲ ਕੱਟ, ਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਭੇਦ, ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਚੀਰ—ॐ ਹ੍ਰੂੰ ਫਟ੍।” ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਦਵਾਈ ਦੇਣ ਨਾਲ ਬਿਛੂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਬਾਧਾ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 12
त्रिफलोशीरमुस्ताम्बुमांसीपद्मकचन्दनं अजाक्षीरेण पानादेर्गर्धभादेर्विषं हरेत्
ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਉਸ਼ੀਰ, ਮੁਸਤਾ, ਅੰਬੁ (ਠੰਢਾ ਜਲ-ਕਲਪ), ਮਾਂਸੀ, ਪਦਮਕ ਅਤੇ ਚੰਦਨ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪਾਨ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਣ ਨਾਲ ਗਧੇ ਆਦਿ ਦੇ ਕੱਟ/ਡੰਸ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਵਿਸ਼ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
हरेत् शिरीषपञ्चाङ्गं व्योषं शतपदीविषं सकन्धरं शिरीषास्थि हरेदुन्दूरजं विषं
ਸ਼ਿਰੀਸ਼ ਦੇ ਪੰਚਾਂਗ, ਵ੍ਯੋਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਤਪਦੀ (ਸੈਂਟੀਪੀਡ) ਦੇ ਵਿਸ਼-ਹਰ ਦੀ ਦਵਾਈ ਵਰਤੋ; ਨਾਲ ਹੀ ਸਕੰਧਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਰੀਸ਼ ਦੀ ਅਸਥੀ/ਬੀਜ ਦਿਓ—ਇਹ ਸਭ ਚੂਹੇ/ਮੂਸ਼ਕ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਵਿਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 14
व्योषं ससर्पिः पिण्डीतमूलमस्य विषं हरेत् तत्पक्षैर् इति ज , ञ , ट च चिरि इति ज क्षारव्योषवचाडिङ्गुविडङ्गं सैन्धवन्नतं
ਘੀ ਨਾਲ ਵ੍ਯੋਸ਼ ਅਤੇ ਕੁੱਟੀ ਹੋਈ ਜੜ੍ਹ ਦੇਣ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ ਲਈ ‘ਜ, ਞ, ਟ’ ਦਾ ਗਣ-ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ‘ਚਿਰਿ’ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਖ਼ਾਰ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਵ੍ਯੋਸ਼, ਵਚਾ, ਡਿੰਗੁ/ਹਿੰਗੁ, ਵਿਡੰਗ, ਸੈਂਧਵ (ਪੱਥਰੀ ਨਮਕ) ਅਤੇ ‘ਨ੍ਨਤ’ ਔਖਧ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਵਿਸ਼ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
अम्बष्ठातिबलाकुष्ठं सर्वकीटविषं हरेत् यष्टिव्योषगुडक्षीरयोगः शूनो विषापहः
ਅੰਬਸ਼ਠਾ, ਅਤਿਬਲਾ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਠ ਦਾ ਜੋਗ ਸਭ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯਸ਼ਟੀਮਧੁ, ਤ੍ਰਿਕਟੁ, ਗੁੜ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵਾਲਾ ਯੋਗ ਸੁਜਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਵਿਸ਼ ਹੈ।
Verse 16
ॐ सुभद्रायै नमः ॐ सुप्रभायै नमः यान्यौषधानि गृह्यन्ते विधानेन विना जनैः
ॐ ਸੁਭਦ੍ਰਾਯੈ ਨਮಃ; ॐ ਸੁਪ੍ਰਭਾਯੈ ਨਮः। ਜੋ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਲੋਕ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ—
Verse 17
तेषां वीजन्त्व्या ग्राह्यमिति ब्रह्माब्रवीच्च ताम् ताम्प्रणम्यौषधीम्पश्चात् यवान् प्रक्षिप्य मुष्टिना
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਖਾ ਝਲਦੇ ਹੋਏ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਹਰ ਔਖਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਜੌ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 18
दश जप्त्वा मन्त्रमिदं नमस्कुर्यात्तदौषधं त्वामुद्धराम्यूर्ध्वनेत्रामनेनैव च भक्षयेत्
ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦਸ ਵਾਰ ਜਪ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਔਖਧੀ ਨੂੰ ਕਹੇ—“ਹੇ ਊਰਧ੍ਵਨੇਤ੍ਰਾ ਔਖਧੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਖਾੜ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ,” ਅਤੇ ਉਸੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸੇਵਨ ਕਰੇ।
Verse 19
नमः पुरुषसिंहाय नमो गोपालकाय च आत्मनैवाभिजानाति रणे कृष्णपराजयं
ਪੁਰੁਸ਼ਸਿੰਹ (ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਗੋਪਾਲਕ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਰਣ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪਰਾਜਯ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
एतेन सत्यवाक्येन अगदो मे ऽस्तु सिध्यतु नमो वैदूर्यमाते तन्न रक्ष मां सर्वविषेभ्यो गौरि गान्धारि चाण्डालि मातङ्गिनि स्वाहा हरिमाये औषधादौ प्रयोक्तव्यो मन्त्रो ऽयं स्थावरे विषे
ਇਸ ਸਤ੍ਯ-ਵਚਨ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਅਗਦ (ਵਿਸ਼ਨਾਸ਼ਕ) ਸਿੱਧ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਵੈਦੂਰ੍ਯਮਾਤਾ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸਭ ਵਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਹੇ ਗੌਰੀ, ਗਾਂਧਾਰੀ, ਚਾਂਡਾਲੀ, ਮਾਤੰਗਿਨੀ—ਸ੍ਵਾਹਾ! ਹੇ ਹਰਿਮਾਇਆ—ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਸਥਾਵਰ (ਨਿਰਜੀਵ) ਵਿਸ਼ ਲਈ ਦਵਾਈ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣਯੋਗ ਹੈ।
Verse 21
भुक्तमात्रे स्थिते ज्वाले पद्मं शीताम्बुसेवितं पाययेत्सघृतं क्षौद्रं विषञ्चेत्तदनन्तरं
ਖਾਣ/ਸੇਵਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸੜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇ, ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਕਮਲ ਘਿਉ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਸਮੇਤ ਪਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s key technical feature is its textual function: it formally identifies the poison-removal system as mantra-plus-medicine (mantrauṣadha) and signals a structured transition to creature-specific toxicology.
By framing healing knowledge as revealed Agneya Vidya, it positions medical action as dharmic service—protecting life to enable right conduct and higher pursuits, aligning bhukti-support with mukti-orientation.