Adhyaya 296
Chapter 296 — Viṣa-cikitsā: Mantras and Antidotes for Poison, Stings, and Snake-bite
ਇਸ ਆਯੁਰਵੇਦ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਵਿਸ਼-ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿਧੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਉਪਚਾਰ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀ ਯੋਗ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ/ਪ੍ਰਦੱਤ ਵਿਸ਼, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਡੰਸ/ਕਾਟ ਨਾਲ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ ਲਈ ਵਿਸ਼-ਸ਼ਮਨ ਮੰਤ੍ਰ ਹਨ; ਫੈਲਦੇ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ‘ਬੱਦਲ ਵਰਗੀ ਹਨੇਰੀ’ ਵਾਂਗ ਖਿੱਚ ਕੇ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਾਰਣ/ਨਿਗ੍ਰਹ ਕਰਨ ਦਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ, ਵੈਸ਼ਣਵ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਹਵਾਨ ਨਾਲ ‘ਸਰਵਾਰਥ-ਸਾਧਕ’ ਮੰਤ੍ਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰੇਤਗਣਾਧਿਪਤੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ‘ਪਾਤਾਲ-ਖ਼ੋਭ’ ਮੰਤ੍ਰ—ਡੰਕ, ਸੱਪ ਦੇ ਕਾਟ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਸਪਰਸ਼-ਜਨਿਤ ਵਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਮਨ ਲਈ। ਅੱਗੇ ਕਾਟ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੀ ਛੇਦਨ/ਦਾਹ ਅਤੇ ਸ਼ਿਰੀਸ਼, ਅਰਕ-ਖੀਰ, ਤਿੱਖੇ ਮਸਾਲੇ ਆਦਿ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਤਿਵਿਸ਼ ਯੋਗ—ਪੀਣ, ਲੇਪ, ਅੰਜਨ, ਨੱਸਿਆ ਆਦਿ ਕਈ ਰਾਹੀਂ—ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
माकृत्रिमविषमुपविषं नाशय नानाविषं दष्टकविषं नाशय धम दम वम मेघान्धकारधाराकर्षनिर्विषयीभव संहर गच्छ आवेशय विषोत्थापनरूपं मन्त्रान्ताद्विषधारणं ॐ क्षिप ॐ क्षिप स्वाहा ॐ ह्रीं खीं सः ठन्द्रौं ह्रीं ठः जपादिना साधितस्तु सर्पान् बध्नाति नित्यशः
ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਉਪਵਿਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ; ਨਾਨਾ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਡੰਸ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਵਿਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ। ‘ਧਮ, ਦਮ, ਵਮ’—ਬੱਦਲ-ਵਾਂਗ ਅੰਧਕਾਰ ਦੀ ਧਾਰਾ ਜਿਹੇ ਫੈਲਦੇ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈ; ਨਿਰਵਿਸ਼ ਹੋ ਜਾ; ਸੰਹਾਰ ਕਰ, ਹਟ ਜਾ, ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਸ਼ ਕਰ, ਵਿਸ਼ ਉੱਠਾ ਕੇ ਕੱਢਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ। ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵਿਸ਼-ਧਾਰਣ: ‘ਓਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪ ਓਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਓਂ ਹ੍ਰੀਂ ਖੀਂ ਸਃ ਠੰਦਰੌਂ ਹ੍ਰੀਂ ਠਃ’। ਜਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਵਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
एकद्वित्रिचतुर्वीजः कृष्णचक्राङ्गपञ्चकः गोपीजनवल्लभाय स्वाहा सर्वार्थसाधकः
ਇੱਕ-ਦੋ-ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ (ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ) ਪੰਜ ਅੰਗ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ, ‘ਗੋਪੀਜਨਵੱਲਭਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਸਰਬਾਰਥਸਾਧਕ ਹੈ।
Verse 3
ॐ नमो भगवते रुद्राय प्रेताधिपतये गुत्त्व गर्ज भ्रामय मुञ्च मुह्य कट आविश सुवर्णपतङ्ग रुद्रो ज्ञापयति ठ पातालक्षोभमन्त्रोयं मन्त्रणाद्विषनाशनः दंशकाहिदंशे सद्यो दष्टः काष्ठशिलादिना
ਓਂ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਪ੍ਰੇਤ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ। “ਬੰਨ੍ਹੋ/ਫੜੋ, ਗਰਜੋ, ਘੁਮਾਓ, ਛੱਡੋ, ਮੋਹਿਤ ਕਰੋ, ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰੋ, ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੋ; ਹੇ ਸੁਵਰਨ-ਪਤੰਗ!”—ਇਉਂ ਰੁਦ੍ਰ ਆਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਪਾਤਾਲ-ਖ਼ੋਭ’ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡੰਕ ਜਾਂ ਸੱਪ ਦੇ ਡੱਸਣ ਵਿੱਚ, ਅਚਾਨਕ ਡੱਸੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਅਤੇ ਲੱਕੜ-ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਹੋਏ ਦੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਤੁਰੰਤ ਵਿਸ਼-ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 4
विषशान्त्यै देहाद्दंशं ज्वालकोकनदादिना शिरीषवीजपुष्पार्कक्षीरवीजकटुत्रयं
ਵਿਸ਼-ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੰਸ਼-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਤਪਤ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਾਲ (ਜ੍ਵਾਲਕ/ਕਾਟਰੀ-ਛੁਰੀ ਆਦਿ) ਕੱਟ ਕੇ ਕੱਢੋ; ਫਿਰ ਸ਼ਿਰੀਸ਼ ਦੇ ਬੀਜ ਤੇ ਫੁੱਲ, ਅਰਕ ਦਾ ਦੁੱਧ (ਲੈਟੈਕਸ), ਅਰਕ ਦੇ ਬੀਜ ਅਤੇ ਕਟੁਤ੍ਰਯ—ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਲੇਪ ਲਗਾਓ।
Verse 5
विषं विनाशयेत् पानलेपनेनाञ्जनादिना शिरीषपुश्पस्य रसभावितं मरिचं सितं
ਪਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਲੇਪ ਲਾ ਕੇ, ਅੰਜਨ (ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ) ਆਦਿ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਔਖਧੀ—ਸ਼ਿਰੀਸ਼ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸ਼੍ਵੇਤ ਮਰਿਚ (ਸਫ਼ੈਦ ਮਿਰਚ)।
Verse 6
पाननस्याञ्जनाद्यैश् च विषं हन्यान्न संशयः कोषातकीवचाहिङ्गुशिरीशार्कपयोयुतं
ਪਾਨ, ਨੱਸਿਆ, ਅੰਜਨ ਆਦਿ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਕੋਸ਼ਾਤਕੀ, ਵਚਾ, ਹੀੰਗ, ਸ਼ਿਰੀਸ਼ ਅਤੇ ਅਰਕ ਦਾ ਦੁੱਧ (ਲੈਟੈਕਸ) ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਿਆ ਯੋਗ ਵਰਤੋ।
Verse 7
गुलु इति ञ ज्वालको कलदालिनेति ख कुटुत्रयं समेषाम्भो हरेन्नस्यादिना विषं रामठेक्ष्वाकुसर्वाङ्गचूर्णं नस्याद्विषापहं
‘ਗੁਲੁ’, ‘ਜ੍ਵਾਲਕ’ ਅਤੇ ‘ਕਲਦਾਲਿਨ’—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਸਮਾਨ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਨੱਸਿਆ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਓ; ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਰਾਮਠ’ ਨਾਲ ਇਖ਼੍ਵਾਕੁ (ਤੁੰਬੀ) ਪੌਦੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਚੂਰਨ ਨੱਸਿਆ ਵਜੋਂ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
इन्द्रबलाग्निकन्द्रोणं तुलसी देविका सहा तद्रसाक्तं त्रिकटुकं चूर्णम्भक्ष्ययिषापहं पञ्चाङ्गं कृष्णपञ्चभ्यां शिरीषस्य विषापहं
ਇੰਦ੍ਰਬਲਾ, ਅਗਨਿਕੰਦ, ਦ੍ਰੋਣ, ਤੁਲਸੀ, ਦੇਵਿਕਾ ਅਤੇ ਸਹਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤ੍ਰਿਕਟੁਕ ਦਾ ਚੂਰਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਰੀਸ਼ ਦੇ ਪੰਜ ਅੰਗ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ’ ਦੇ ਪੰਜ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਹਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
It focuses on viṣa-cikitsā (Ayurvedic toxicology): mantric neutralization, emergency bite management, and antidotal formulations administered via pāna, lepa, añjana, and nasya.
It presents mantra-prayoga alongside procedural and pharmacological remedies, treating both as dharmic techniques revealed by Agni for preserving life and restoring order.