Adhyaya 284
मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः (Mṛtasañjīvanī-kara Siddha-yogaḥ) — Perfected Formulations for Revivification and Disease-Conquest
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ—ਆਤ੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਣੀਤ ਅਤੇ ਧਨਵੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਮੁੜ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ‘ਸਿੱਧ-ਯੋਗ’—ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਜ੍ਵਰ, ਕਾਸ-ਸ਼੍ਵਾਸ-ਹਿਕ्का, ਅਰੋਚਕ, ਛਰਦੀ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਕੁਸ਼ਠ-ਵਿਸਫੋਟ, ਵ੍ਰਣ ਅਤੇ ਨਾਡੀ/ਭਗੰਦਰ, ਆਮਵਾਤ ਅਤੇ ਵਾਤ-ਸ਼ੋਣਿਤ, ਸ਼ੋਥ, ਅਰਸ਼, ਅਤੀਸਾਰ, ਖ਼ਯ, ਇਸਤਰੀ-ਰੋਗ ਅਤੇ ਨੇਤਰ-ਰੋਗ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਰੋਗ-ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਇਲਾਜੀ ਕ੍ਰਮ ਇੱਥੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਕਵਾਥ, ਚੂਰਨ, ਘ੍ਰਿਤ, ਤੈਲ, ਲੇਪ, ਗੁਟਿਕਾ, ਅੰਜਨ, ਨਸ੍ਯ, ਸੇਕ, ਵਮਨ ਅਤੇ ਵਿਰੇਚਨ ਵਰਗੀਆਂ ਦਵਾਈ-ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਰੇਚਨ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ‘ਨਾਰਾਚ’ ਯੋਗ—ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਦੱਸ ਕੇ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ-ਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵਰੋਗ-ਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜੀਵਨ-ਸੰਰੱਖਣ ਤੇ ਸਾਧਨਾ-ਸਮਰੱਥਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे मन्त्ररूपौषधकथनं नाम त्र्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुरशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः धन्वन्तरिर् उवाच सिद्धयोगान् पुनर्वक्षे मृतसञ्जीवनीकरान् आत्रेयभाषितान् दिव्यान् सर्वव्याधिविमर्दनान्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਮੰਤ੍ਰਰੂਪ ਔਖਧ-ਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ੨੮੩ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ੨੮੪ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—‘ਮ੍ਰਿਤਸੰਜੀਵਨੀਕਰ ਸਿੱਧਯੋਗ’। ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਤ੍ਰੇਯ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੇ ਗਏ, ਦਿਵ੍ਯ, ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਮਰਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਵੀ ਜੀਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧਯੋਗ ਮੈਂ ਫਿਰ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 2
आत्रेय उवाच विल्वादिपञ्चमूलस्य क्वाथः स्याद्वातिके ज्वरे पावनं पिप्पलीमूलं गुडूची विष्वजो ऽथ वा
ਆਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਾਤ-ਜਨ੍ਯ ਜ੍ਵਰ ਵਿੱਚ ‘ਬਿਲ੍ਵਾਦਿ ਪੰਚਮੂਲ’ ਦਾ ਕਵਾਥ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੋਧਨ ਉਪਚਾਰ ਵਜੋਂ ਪਿੱਪਲੀ-ਮੂਲ, ਜਾਂ ਗੁਡੂਚੀ, ਜਾਂ ‘ਵਿਸ਼੍ਵਜ’ ਨਾਮਕ ਬੂਟੀ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Verse 3
वीरकार्ये इति ख एकनामाथ सर्थकमिति ख , ञ च सर्वव्याधिविनाशकानिति ख आमलक्यभया कृष्ण वह्निः सर्वज्वरान्तकः विल्वाग्निमन्थश्योनाककाश्मर्यः पार्ला स्थिरा
‘ਵੀਰਕਾਰ੍ਯੇ’—ਇਹ ਖ-ਪਾਠ ਹੈ; ‘ਏਕਨਾਮ’ ਅਤੇ ‘ਸਾਰਥਕਮ੍’—ਇਹ ਵੀ ਖ-ਪਾਠ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਸਰਵਵ੍ਯਾਧਿਵਿਨਾਸ਼ਕਾਨ੍’—ਇਹ ਭੀ ਖ-ਪਾਠ ਹੈ। (ਔਖਧੀਆਂ) ਹਨ—ਆਮਲਕੀ, ਅਭਯਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਣਾ, ਵਹ੍ਨਿ, ਸਰਵਜ੍ਵਰਾਂਤਕ, ਬਿਲ੍ਵ, ਅਗ੍ਨਿਮੰਥ, ਸ਼੍ਯੋਨਾਕ, ਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯ, ਪਾਰ੍ਲਾ ਅਤੇ ਸ੍ਥਿਰਾ।
Verse 4
त्रिकण्टकं पृश्नपर्णी वृहती कण्टकारिकाः ज्वराविपाकपार्श्वार्तिकाशनुत् कुशमूलकम्
ਤ੍ਰਿਕਣਟਕ, ਪૃਸ਼ਨਿਪਰਣੀ, ਵ੍ਰਿਹਤੀ ਅਤੇ ਕਣਟਕਾਰਿਕਾ—ਕੁਸ਼ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸਮੇਤ—ਜ੍ਵਰ, ਅਜੀਰਨ/ਵਿਪਾਕ-ਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਔਖਧ-ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 5
गुडूची पर्पटी मुस्तं किरातं विश्वभेषजम् वातपित्तज्वरे देयं पञ्चभद्रमिदं स्मृतम्
ਗੁਡੂਚੀ, ਪਰਪਟੀ, ਮੁਸਤਾ, ਕਿਰਾਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਭੇਸ਼ਜ—ਇਹ ਪੰਜ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਵਾਤ-ਪਿੱਤ ਜ੍ਵਰ ਵਿੱਚ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹਨ; ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪੰਚਭਦ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
त्रिवृद्विशालकटुकात्रिफलारग्बधैः कृतः स्ंस्कारो भेदनक्वाथः पेयः सर्वज्वरापहः
ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਕਟੁਕਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਤੇ ਆਰਗਵਧ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਭੇਦਨ-ਕਵਾਥ (ਪੀਣ ਯੋਗ ਕਢਾ) ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜ੍ਵਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
देवदारुबलावासात्रिफलाव्योपपद्मकैः सविडङ्गैः सितातुल्यं तच्चुर्णं पञ्चकाशजित्
ਦੇਵਦਾਰੂ, ਬਲਾ, ਵਾਸਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਵ੍ਯੋਪਪਦਮਕ ਅਤੇ ਵਿਡੰਗ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚੂਰਨ ਬਰਾਬਰ ਮਾਤਰਾ ਚੀਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ—ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਾਸ (ਖੰਘ) ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।
Verse 8
दशमूलीशटीरास्नापिप्पलीबिल्वपौष्करैः शृङ्गीतामलकीभार्गीगुडूचीनागवल्लिभिः
ਦਸ਼ਮੂਲ, ਸ਼ਠੀ, ਰਾਸਨਾ, ਪਿੱਪਲੀ, ਬਿਲਵ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਕਰ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ, ਤਾਮਲਕੀ, ਭਾਰਗੀ, ਗੁਡੂਚੀ, ਨਾਗਵੱਲੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ (ਯੋਗ)।
Verse 9
यवाग्रं विधिना सिद्धं कशायं वा पिवेन्नरः काशहृद्ग्रहणीपार्श्वहिक्वाश्वासप्रशान्तये
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜੌਂ (ਯਵ) ਦਾ ਕਢਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਖੰਘ, ਦਿਲ ਦੀ ਪੀੜ, ਗ੍ਰਹਣੀ ਦੇ ਰੋਗ, ਪਾਸੇ ਦਾ ਦਰਦ, ਹਿਚਕੀ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 10
मधुकं मधुना युक्तं विप्पलीं शर्करान्वितां नागरं गुडसंयुक्तं हिक्वाघ्नं लावणत्रयम्
ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਯਸ਼ਟੀਮਧੁ, ਚੀਨੀ ਨਾਲ ਪਿੱਪਲੀ, ਗੁੜ ਨਾਲ ਨਾਗਰ (ਸੁੰਠ), ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲਵਣ—ਇਹ ਯੋਗ ਹਿਚਕੀ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
कारव्यजाजीमरिचं द्राक्षा वृक्षाम्लदाडिमम् सौवर्चलं गुडं क्षौद्रं सर्वारोचननाशनम्
ਕਾਰਵੀ, ਜੀਰਾ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ; ਕਿਸ਼ਮਿਸ਼; ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਮਲ ਅਤੇ ਅਨਾਰ—ਸੌਵਰਚਲ ਲੂਣ, ਗੁੜ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ—ਇਹ ਸਭ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਰੋਚਨਾ (ਭੁੱਖ ਨ ਲੱਗਣਾ) ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
शृङ्गवेररसञ्चैव मधुना सह पाययेत् अरुचिश्वासकाशघ्नं प्रतिश्यायकफान्तकम्
ਸ਼੍ਰਿੰਗਵੇਰ (ਤਾਜ਼ਾ ਅਦਰਕ) ਦਾ ਰਸ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਪਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਰੁਚੀ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਅਤੇ ਖੰਘ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਤੇ ਕਫ਼ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
वटं शृङ्गी शिलालोध्रदाडिमं मधुकं मधु पिवेत् तण्डुलतोयेन च्छर्दितृष्णानिवारणम्
ਵਟ, ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ, ਸ਼ਿਲਾ-ਲੋਧ੍ਰ, ਅਨਾਰ ਅਤੇ ਯਸ਼ਟੀਮਧੁ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਤੰਡੁਲਤੋਯ (ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਮਾਂਡ) ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਉਲਟੀ ਅਤੇ ਅਤਿ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
देवदारुबलारास्नात्रिफलाव्योषपद्मकैर् इति ख गुडुची वासकं लोध्रं पिप्पलीक्षौद्रसंयुतम् कफान्वितञ्जयेद्रक्तं तृष्णाकासज्वरापहम्
(ਹੋਰ ਯੋਗ:) ਦੇਵਦਾਰੂ, ਬਲਾ, ਰਾਸਨਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਤ੍ਰਿਕਟੂ (ਵ੍ਯੋਸ਼) ਅਤੇ ਪਦਮਕ; ਅਤੇ ਗੁਡੂਚੀ, ਵਾਸਕ, ਲੋਧ੍ਰ ਨੂੰ ਪਿੱਪਲੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ—ਕਫ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਕਤ-ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਖੰਘ ਤੇ ਜ਼ੁਕਾਮੀ ਜ੍ਵਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
वासकस्य रसस्तद्वत् समधुस्ताम्रजो रसः शिरीषपुष्पसुरसभावितं मरिचं हितं
ਵਾਸਕ ਦਾ ਰਸ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਂਬੇ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਰਸ ਵੀ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਸ਼ਿਰੀਸ਼ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਸੁਰਸਾ (ਤੁਲਸੀ) ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਮਰੀਚ (ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ) ਵੀ ਪਥ੍ਯ ਹੈ।
Verse 16
सर्वार्तिनुन्मसूरो ऽथ पित्तमुक् तण्ड्लीयकं निर्गुण्डी शारिवा शेलु रङ्गोलश् च विषापहः
ਫਿਰ—ਮਸੂਰ ਸਭ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਤੰਡੁਲੀਯਕ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਸ਼ਾਰਿਵਾ, ਸ਼ੇਲੁ, ਰੰਗੋਲ—ਇਹ ਵਿਸ਼ਨਾਸ਼ਕ ਪਦਾਰਥ ਹਨ।
Verse 17
महौषधं मृतां क्षुद्रां पुष्करंग्रन्थिकोद्भवं पिवेत् कणायुतं क्वाथं मूर्छायाञ्च मदेषु च
ਮੂਰਛਾ ਅਤੇ ਮਦ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ—ਮਹੌਸ਼ਧ, ਮ੍ਰਿਤਾ, ਖੁਦਰਾ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥਿਕੋਦਭਵ ਨਾਲ ਕਣਾ (ਪਿੱਪਲੀ) ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਕਵਾਥ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 18
हिङ्गुसौर्चलव्योषैर्द्विप्लांशैर्घृताढकं चतुर्गुणे गवां मूत्रे सिद्धमुन्मादनाशनं
ਹਿੰਗ, ਸੌਰਚਲ ਅਤੇ ਵ੍ਯੋਸ਼—ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਦੋ-ਪਲਾਂਸ਼ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ—ਗੋਮੂਤਰ ਦੇ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਦ੍ਰਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਢਕ ਘਿਉ ਸਿੱਧ (ਪਕਾ) ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਇਹ ਤਿਆਰੀ ਉਨਮਾਦ (ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਗਾੜ) ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 19
शङ्खपुष्पीवत्ताकुष्ठैः सिद्धं ब्राह्मीरसैर् युतं पुराणं हन्त्यपस्मारं सोन्मादं मेध्यमुत्तमं
ਸ਼ੰਖਪੁਸ਼ਪੀ, ਵੱਤਾ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਠ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮੀ-ਰਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਜੋ ਪੁਰਾਣ-ਤਿਆਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਪਸਮਾਰ (ਮਿਰਗੀ) ਅਤੇ ਉਨਮਾਦ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਉੱਤਮ ਮੇਧ੍ਯ ਹੈ।
Verse 20
पञ्चगव्यं घृतं तद्वत् कुष्ठनुच्चाभयायुतं पटोलत्रिफलानिम्बगुडुचीधावणीवृषैः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਘਿਉ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਠ (ਕੁਸ਼ਠਨਾਸ਼ਕ) ਅਤੇ ਅਭਯਾ (ਹਰੀਤਕੀ) ਦੇ ਨਾਲ ਪਟੋਲ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਨਿੰਬ, ਗੁਡੂਚੀ, ਧਾਵਣੀ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ।
Verse 21
सकरञ्जैर् घृतं सिद्धं कुष्ठनुद्वज्रकं स्मृतं निम्बं पटोलं व्याघ्री च गुडूची वासकं तथा
ਕਰੰਜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਘਿਉ ਕੁਸ਼ਠਨਾਸ਼ਕ ‘ਵਜ੍ਰਕ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਿੰਬ, ਪਟੋਲ, ਵਿਆਘਰੀ, ਗੁਡੂਚੀ ਅਤੇ ਵਾਸਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨੇ ਹਨ।
Verse 22
कुर्याद्दशपलान् भागान् एकैकस्य सकुट्टितान् जलद्रोणे विपक्तव्यं यावत्पादावशेषितं
ਹਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਦੇ ਦਸ-ਦਸ ਪਲ ਹਿੱਸੇ ਲੈ ਕੇ ਮੋਟਾ ਕੁੱਟੋ; ਫਿਰ ਇੱਕ ਦ੍ਰੋਣ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਬਾਲੋ, ਜਦ ਤੱਕ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਬਚੇ।
Verse 23
घृतप्रस्थम्पचेत्तेन त्रिफलागर्भसंयुतं पञ्चतिक्तमिति ख्यातं सर्पिः कुष्ठविनाशनं
ਉਸ ਕਾਢੇ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਫਲਾ-ਗਰਭ (ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਯੁਕਤ) ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ ਘਿਉ ਪਕਾਓ; ਇਹ ਸਰਪੀ ‘ਪੰਚਤਿਕਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਠ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 24
अशीतिं वातजान्रोगान् चत्वारिंशच्च पैत्तिकान् वङ्कोलश्चेति ख , ञ , च पुष्पकमिति ज ग्रन्थिलोद्भवमिति ख त्रिफलाशर्करायुतमिति ख , ञ च विंशतिं श्लैष्मिकान् कासपीनसार्शोव्रणादिकान्
ਇਹ ਯੋਗ ਵਾਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅੱਸੀ ਰੋਗ, ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਚਾਲੀ ਰੋਗ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵੀਹ ਰੋਗ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਖੰਘ, ਪੀਨਸ (ਨੱਕ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ/ਰਾਈਨਾਈਟਿਸ), ਅਰਸ਼ (ਬਵਾਸੀਰ), ਜ਼ਖ਼ਮ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਵੰਕੋਲ’ ਜਾਂ ‘ਪੁਸ਼ਪਕ’ ਪੜ੍ਹਤ ਹੈ, ਕਿਤੇ ‘ਗ੍ਰੰਥਿਲੋਦਭਵ’ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਾਠ; ਹੋਰ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ‘ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 25
हन्त्यन्यान् योगरजो ऽयं यथार्कस्तिमिरं खलु त्रिफलायाः कषायेन भृङ्नराजरसेन च
ਇਹ ਔਖਧ-ਚੂਰਨ ਹੋਰ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦੇ ਕਢੇ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 26
व्रणप्रक्षालनङ्कुर्यादुपदंशप्रशान्तये पटीलदलचूर्णेन दाडिमत्वग्रजो ऽथ वा
ਉਪਦੰਸ਼ (ਘਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਸੰਕਰਮਣ/ਗੁਪਤ ਰੋਗ) ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਖ਼ਮ ਨੂੰ ਧੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਪਟੀਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਚੂਰਨ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਅਨਾਰ ਦੀ ਛਾਲ ਦੇ ਚੂਰਨ/ਰਜ ਨਾਲ।
Verse 27
गुण्डयेच्च गजेनापि त्रिफलाचूर्णकेन च त्रिफलायोरजोयष्ठिमार्कवोत्पलमारिचैः
ਇਸ ਨੂੰ ਗਜ (ਪੱਥਰ ਦੀ ਚੱਕੀ/ਸਿਲ-ਬੱਟਾ) ਨਾਲ ਵੀ ਘੋਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾ-ਚੂਰਨ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਰਜ (ਪਰਾਗ/ਧੂੜ), ਜੌ, ਯਸ਼ਟੀਮਧੁ, ਮਾਰਕਵ, ਉਤਪਲ ਅਤੇ ਮਰੀਚ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ।
Verse 28
समैन्धवैः पचेत्तैलमभ्यङ्गाच्छर्दिकापहं सक्षीरान् मार्कवरसान् द्विप्रस्थमधुकोत्पलैः
ਸੈੰਧਵ (ਸੇਂਧਾ ਨਮਕ/ਪੱਥਰੀ ਲੂਣ) ਬਰਾਬਰ ਹਿੱਸੇ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤੇਲ ਪਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਭ੍ਯੰਗ (ਤੇਲ ਮਾਲਿਸ਼) ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਇਹ ਵਾਂਤੀ/ਛਰਦੀ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਧ ਸਮੇਤ ਮਾਰਕਵ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮਧੁਕ (ਯਸ਼ਟੀਮਧੁ) ਤੇ ਉਤਪਲ ਦੋ ਪ੍ਰਸਥ ਮਾਤਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪਕਾਉਣਾ।
Verse 29
पचेत्तु तैलकुडवं तन्नस्यं पलितापहं निम्बम्पटोलं त्रिफला गुडूची स्वदिरं वृषं
ਤੇਲ ਦਾ ਇੱਕ ਕੁਡਵ ਮਾਪ ਪਕਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਉਹ ਸਿੱਧ ਤੇਲ ਨੱਸਿਆ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆਂ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਸਫੈਦ ਹੋਣਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੀਮ, ਪਟੋਲ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਗੁਡੂਚੀ, ਸ੍ਵਦਿਰ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
भूनिम्बपाठात्रिफलागुडूचीरक्तचन्दनं योगद्वयं ज्वरं हन्ति कुष्ठविस्फोटकादिकं
ਭੂਨਿੰਬ, ਪਾਠਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਗੁਡੂਚੀ ਅਤੇ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਦੋਹਰਾ ਯੋਗ ਜ਼ੁਕਾਮੀ ਜ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋੜ੍ਹ, ਵਿਸਫੋਟਕ ਆਦਿ ਚਮੜੀ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
पटोलामृतभूनिम्बवासारिष्टकपर्पटैः खदिरान्तयुतैः क्वाथो विस्फोटज्वरशान्तिकृत्
ਪਟੋਲਾ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ (ਗੁਡੂਚੀ), ਭੂਨਿੰਬ, ਵਾਸਾ, ਅਰਿਸ਼ਟਕ ਅਤੇ ਪਰਪਟ ਨੂੰ ਖਦਿਰ ਆਦਿ ਕਸਾਯਾਂਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਕਵਾਥ ਵਿਸਫੋਟ ਅਤੇ ਜ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
दशमूली च्छिन्नरुहा पथ्या दारु पुनर्नवा ज्वरविद्रधिशोथेषु शिग्रुविश्वजिता हिताः
ਦਸ਼ਮੂਲੀ, ਛਿੰਨਰੁਹਾ (ਗੁਡੂਚੀ), ਪਥਿਆ (ਹਰੀਤਕੀ), ਦਾਰੂ (ਦੇਵਦਾਰੂ) ਅਤੇ ਪੁਨਰਨਵਾ—ਸ਼ਿਗਰੂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਜਿਤਾ ਸਮੇਤ—ਬੁਖਾਰ, ਫੋੜਾ ਅਤੇ ਸੋਜ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ।
Verse 33
मधूकं निम्बपत्राणि लेपः स्यद्व्रणशोधनः त्रिफला खदिरो दार्वी न्यग्रोधातिबलाकुशाः
ਮਧੂਕ ਅਤੇ ਨੀਮ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਲੇਪ ਘਾਵ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਖਦਿਰ, ਦਾਰਵੀ, ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ, ਅਤਿਬਲਾ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਵੀ ਵ੍ਰਣ-ਸ਼ੋਧਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 34
निम्बमूलकपत्राणां कषायाः शोधने हिताः करञ्जारिष्टनिर्गुण्डीरसो हन्याद्व्रणक्रमीन्
ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਨਿੰਬ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਕਢਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਕਰੰਜ, ਅਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਦਾ ਰਸ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਕੀੜੇ/ਸੰਕਰਮਣ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 35
गुण्डयेन्नगजेनापीति ख , ञ च धातकिचन्दनबलासमङ्गामधुकोत्पलैः दार्वीमेदोन्वितैर् लेपः समर्पिर्व्रणरोपणः
ਧਾਤਕੀ, ਚੰਦਨ, ਬਲਾ, ਸਮੰਗਾ, ਮਧੁਕ ਅਤੇ ਉਤਪਲ ਵਿੱਚ ਦਾਰਵੀ ਤੇ ਮੇਦਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਘੀ ਨਾਲ ਲੇਪ ਬਣਾਓ; ਇਹ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 36
गुग्गुलुत्रिफलाव्योषसमांर्शैर् घृतयोगतः नाडी दुष्टव्रणं शूलम्भगन्दरमुखं हरेत्
ਗੁੱਗੁਲੁ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਤੇ ਵ੍ਯੋਸ਼ ਨੂੰ ਸਮ ਭਾਗ ਲੈ ਕੇ ਘੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਨਾਡੀ ਰੋਗ, ਦੁਸ਼ਟ ਜ਼ਖ਼ਮ, ਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਭਗੰਦਰ ਦੇ ਮੁਖ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 37
हरितकीं मूत्रसिद्धां सतैललवणान्वितां प्रातः प्रातश् च सेवेत कफवातामयापहां
ਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਕੀਤੀ ਹਰਿਤਕੀ ਨੂੰ ਤੇਲ ਅਤੇ ਲੂਣ ਸਮੇਤ ਹਰ ਸਵੇਰ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਫ਼-ਵਾਤ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 38
त्रिकटुत्रिफलाक्वाथं सक्षारलवणं पिवेत् कफवातात्मकेष्वेव विरेकः कफवृद्धिनुत्
ਤ੍ਰਿਕਟੁ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦਾ ਕਾਢਾ ਖਾਰ ਅਤੇ ਲੂਣ ਸਮੇਤ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਫ਼-ਵਾਤ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਰੇਚਨ ਵਧੇ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
पप्पलीपिप्पलीमूलवचाचित्रकनागरैः क्वाथितं वा पिवेत्पेयमामवातविनाशनं
ਪੱਪਲੀ, ਪਿੱਪਲੀ-ਮੂਲ, ਵਚਾ, ਚਿਤ੍ਰਕ ਅਤੇ ਸੁੰਠ (ਨਾਗਰ) ਉਬਾਲ ਕੇ ਬਣੀ ਪਤਲੀ ਪੇਯਾ ਪੀਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਆਮਵਾਤ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 40
रास्नां गुडुचीमेरण्डदेवदारुमहौषधं पिवेत् सर्वाङ्गिके वाते सामे सन्ध्यस्थिमज्जगे
ਰਾਸਨਾ, ਗੁਡੂਚੀ, ਏਰੰਡ, ਦੇਵਦਾਰੂ ਅਤੇ ਮਹੌਸ਼ਧ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਆਮ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਵਾਤ ਜੋੜਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਮੱਜਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ।
Verse 41
दशमूलकशायं वा पिवेद्धा नागराम्भसा शुण्ठीगोक्षुरकक्वाथः प्रातः प्रातिर् निषेवितः
ਜਾਂ ਦਸ਼ਮੂਲ ਦਾ ਕਸ਼ਾਯ ਸੁੰਠ-ਰਸੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੁੰਠ ਤੇ ਗੋਖ਼ਸ਼ੁਰ ਦਾ ਕਵਾਥ ਹਰ ਸਵੇਰ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 42
सामवातकटीशूलपाचनो रुक्प्रणाशनः समूलपत्रशाखायाः प्रसारण्याश् च तैलकं
ਪ੍ਰਸਾਰਣੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਤੇਲ ਆਮ-ਸਹਿਤ ਵਾਤ ਨੂੰ ਪਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਮਰ-ਸ਼ੂਲ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 43
गुडुच्याः सुरसः कल्कः चूर्णं वा क्वाथमेव च प्रभूतकालमासेव्य मुच्यते वातशोणितात्
ਗੁਡੂਚੀ ਅਤੇ ਸੁਰਸਾ (ਤੁਲਸੀ) ਦਾ ਕਲਕ, ਚੂਰਨ ਜਾਂ ਕਵਾਥ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 44
पिप्पली वर्धमानं वा सेव्यं पथ्या गुडेन वा पटोलत्रिफलातीव्रकटुकासृतसाधितं
ਪਿੱਪਲੀ ਨੂੰ ‘ਵਰਧਮਾਨ’ (ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਾ ਕੇ) ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸੇਵਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਹਰਿਤਕੀ (ਪਥਿਆ) ਨੂੰ ਗੁੜ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਪਟੋਲ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਤੇ ਤੀਵ੍ਰ ਕਟੁਕਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਘਿਉ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 45
पक्वं पीत्वा जयत्याशु सदाहं वातशोणितं कफवातविनाशिनीमिति ज त्रिकटुत्रिफलाकुष्ठमिति ञ पटोलत्रिफलाभिरुकटुकामृतसाधितमिति ख , छ , ञ च गुग्गुलं कोष्णशीते तु गुडुची त्रिफलाम्भसा
ਇਹ ਤਿਆਰੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕ ਕੇ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਦਾਹ ਅਤੇ ਵਾਤ-ਸ਼ੋਣਿਤ (ਰਕਤ ਦਾ ਵਾਤਜ ਵਿਕਾਰ) ਤੁਰੰਤ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਫ-ਵਾਤ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ‘ਜ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਤ੍ਰਿਕਟੁ–ਤ੍ਰਿਫਲਾ–ਕੁਸ਼ਠ’ ਯੋਗ ‘ਞ’ ਹੈ। ਪਟੋਲ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਅਭਿਰੁ, ਕਟੁਕਾ ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤਾ (ਗੁਡੂਚੀ) ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਤਿਆਰੀ ‘ਖ/ਛ/ਞ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁੱਗੁਲੂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਜਾਂ ਠੰਢਾ, ਗੁਡੂਚੀ-ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 46
बलापुनर् नवैर् अण्डवृहतीद्वयगोक्षुरैः सहिङ्गु लवनैः पीतं सद्यो वातरुजापहं
ਬਲਾ ਅਤੇ ਪੁਨਰਨਵਾ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ੇ ਅੰਡ, ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਅਤੇ ਗੋਖ਼ਸ਼ੁਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਹੀੰਗ ਤੇ ਲਵਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪੀਣ ਨਾਲ ਇਹ ਪੇਯ ਤੁਰੰਤ ਵਾਤ-ਜਨਿਤ ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 47
कार्षिकं पिप्पलीमूलं पञ्चैव लवणानि च पिप्पली चित्रकं शुण्ठी त्रिफला त्रिवृता वचा
ਪਿੱਪਲੀ-ਮੂਲ ਇੱਕ ਕਾਰ্ষ ਮਾਤਰਾ, ਅਤੇ ਪੰਜੇ ਲਵਣ; ਨਾਲ ਹੀ ਪਿੱਪਲੀ, ਚਿਤ੍ਰਕ, ਸ਼ੁੰਠੀ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਵਚਾ—ਇਹ ਇਸ ਔਸ਼ਧ-ਯੋਗ ਦੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹਨ।
Verse 48
द्वौ क्षारौ शाद्वला दन्ती स्वर्णक्षीरी विषाणिका कोलप्रमाणां गुटिकां पिवेत् सौवीरकायुतां
ਦੋ ਖ਼ਾਰ, ਸ਼ਾਦਵਲਾ, ਦੰਤੀ, ਸਵਰਨਖ਼ੀਰੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਣਿਕਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੋਲ (ਬੇਰ) ਜਿਹੀ ਗੋਲੀ ਬਣਾਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੌਵੀਰਕ (ਖੱਟਾ ਕिणਵਿਤ ਪੇਯ) ਦੇ ਨਾਲ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 49
शोथावपाके त्रिवृता प्रवृद्धे चोदरादिके क्षीरं शोथहरं दारु वर्षाभूर्नागरैः शुभम्
ਸੋਜ ਪੱਕਣ 'ਤੇ ਅਤੇ ਪੇਟ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿਚ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ। ਦੇਵਦਾਰੂ, ਪੁਨਰਨਵਾ ਅਤੇ ਸੁੰਢ ਵਾਲਾ ਦੁੱਧ ਸੋਜ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 50
सेकस् तथार्कवर्षाभूनिम्बक्वाथेन शोथजित् व्योषगर्भं पलाशस्य त्रिगुणे भस्मवारिणि
ਅੱਕ, ਪੁਨਰਨਵਾ ਅਤੇ ਨਿੰਮ ਦੇ ਕਾੜ੍ਹੇ ਦਾ ਸੇਕ ਸੋਜ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਖਾਰ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਕਟੂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 51
साधितं पिवतः सर्पिः पतत्यर्शो न संशयः विश्वक्सेनावनिर्गुण्डीसाधितं चापि लावणं
ਇਹ ਘਿਓ ਪੀਣ ਨਾਲ ਬਵਾਸੀਰ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨਾ ਅਤੇ ਵਨ-ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਲੂਣ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
Verse 52
विडङ्गानलसिन्धूत्थरास्नाग्रक्षारदारुभिः तैलञ्चतुर्गुणं सिद्धं कटुद्रव्यं जलेन वा
ਵਿਡੰਗ, ਚਿਤਰਕ, ਸੇਂਧਾ ਨਮਕ, ਰਾਸਨਾ, ਖਾਰ ਅਤੇ ਦੇਵਦਾਰੂ ਨਾਲ ਤੇਲ ਤਿਆਰ ਕਰੋ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਕੌੜੀਆਂ ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਵਰਤੋ।
Verse 53
गण्डमालापहं तैलमभ्यङ्गात् गलगण्डनुत् शटीकुनागबलयक्वाथः क्षीररसे युतम्
ਇਸ ਤੇਲ ਦੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਗੰਡਮਾਲਾ ਅਤੇ ਗਲਗੰਡ (ਘੇਘਾ) ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਟੀ, ਕੁਨਾਗ ਅਤੇ ਬਲਾ ਦਾ ਕਾੜ੍ਹਾ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਲਓ।
Verse 54
पयस्यापिप्पलीवासाकल्कं सिद्धं क्षये हितम् वचाविडभयाशुण्ठीहिङ्गुकुष्ठाग्निदीप्यकान्
ਖ਼ਸਯ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਪਯਸਿਆ, ਪਿੱਪਲੀ ਅਤੇ ਵਾਸਾ ਦਾ ਕਲਕ ਸਿੱਧ ਕਰਕੇ ਸੇਵਨ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਵਚਾ, ਵਿਡਭਯਾ, ਸੁੰਠੀ, ਹੀੰਗ, ਕੁਸ਼ਠ ਅਤੇ ਅਗਨੀਦੀਪਕ ਆਦਿ ਔਖਧ ਵੀ ਵਰਤਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 55
द्वित्रिषट्चतुरेकांशसप्तपञ्चाशिकाः क्रमात् चूर्णं पीतं हन्ति गुल्मं उदरं शूलकासनुत्
ਦੋ, ਤਿੰਨ, ਛੇ, ਚਾਰ, ਇੱਕ, ਸੱਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ ਹਿੱਸੇ—ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤਰਾ ਲੈ ਕੇ—ਇਹ ਚੂਰਨ ਪੀਣ ਨਾਲ ਗੁਲਮ, ਉਦਰ ਰੋਗ, ਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਕਾਸ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 56
पाठानिकुम्भत्रिकटुत्रिफलाग्निषु साधितम् क्तोष्टुशीते ऽथेति ख मूत्रेण चूर्णगुटिका गुल्मप्लीहादिमर्दनी
ਪਾਠਾ, ਨਿਕੁੰਭ, ਤ੍ਰਿਕਟੁ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਤੇ ਅਗਨੀ (ਚਿਤ੍ਰਕ) ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧ ਕਰ, ਠੰਢਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਚੂਰਨ ਦੀ ਗੁਟਿਕਾ ਬਣਾਈਏ। ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਅਨੁਪਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਦੇਣ ਨਾਲ ਇਹ ਗੁਲਮ ਅਤੇ ਪਲੀਹਾ ਆਦਿ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 57
वासानिम्बपटीलानि त्रिफला वातपित्तनुत् लिह्यात् क्षौद्रेण विडङ्गं चूर्णं कृमिविनाशनम्
ਵਾਸਾ, ਨਿੰਬ ਅਤੇ ਪਟੀਲਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਸਮੇਤ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵਾਤ-ਪਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਡੰਗ ਦਾ ਚੂਰਨ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਚਾਟਣ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਮੀ (ਆਂਤਾਂ ਦੇ ਕੀੜੇ) ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 58
विडङ्गसैन्धवक्षारमूत्रेनापि हरीतकी शल्लकीवदरीजम्बुपियालाम्रार्जुनत्वचः
ਵਿਡੰਗ, ਸੈਂਧਵ, ਖ਼ਾਰ ਅਤੇ ਮੂਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹਰੀਤਕੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੱਲਕੀ, ਬਦਰੀ, ਜੰਬੂ, ਪਿਆਲ, ਆਮ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਛਾਲ ਦਾ ਵੀ ਔਖਧੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 59
पीताः क्षीरेण मध्वक्ताः पृथक्शीणितवारणाः विल्वाम्रघातकीपाठाशुण्ठीमोचरसाः समाः
ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਘਟਾਏ ਹੋਏ ਬਿਲਵ, ਆਮ੍ਰ, ਘਾਤਕੀ, ਪਾਠਾ, ਸੁੰਠ ਅਤੇ ਮੋਚਰਸ ਦੇ ਰਸ ਸਮਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੋਂ ਪੀਣੇ ਵਿਹਿਤ ਹਨ।
Verse 60
पीता रुन्धन्त्यतीसारं गुडतक्रेण दुर्जयम् चाङ्गेरीकोलदध्यम्बुनागरक्षारसंयुतम्
ਗੁੜ ਮਿਲੀ ਛਾਛ ਨਾਲ, ਚਾਂਗੇਰੀ, ਕੋਲ, ਦਹੀਂ-ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਪਾਣੀ, ਸੁੰਠ ਅਤੇ ਖਾਰ-ਰਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਯੋਗ ਅੰਦਰੋਂ ਲੈਣ ਨਾਲ ਜਿੱਤਣਾ ਔਖਾ ਦਸਤ ਵੀ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 61
घृतयुक्क्वाथितं पेयं गुदंभ्रसे रुजापहम् विडङ्गातिविषामुस्तं दारुपाथाकलिङ्गकम्
ਘਿਉ ਨਾਲ ਉਬਾਲ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਪੇਯ ਗੁਦ-ਭ੍ਰੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਡੰਗ, ਅਤਿਵਿਸ਼ਾ, ਮੁਸਤਾ, ਦਾਰੁ, ਪਾਠਾ ਅਤੇ ਕਲਿੰਗਕ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 62
मरीचेन समायुक्तं शोथातीसारनाशनम् शर्करासिन्धुशुण्ठीभिः कृष्णामधुगुडेन वा
ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਹ ਸੂਜ ਅਤੇ ਦਸਤ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਚੀਨੀ, ਸੈਂਧਵ ਲੂਣ ਅਤੇ ਸੁੰਠ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਪਿੱਪਲੀ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਗੁੜ ਨਾਲ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 63
द्वे द्वे खादेद्धरीतक्यौ जीवेद्वर्षशतं सुखी त्रिफला पिप्पलीयुक्ता सम्ध्वाज्या तथैव सा
ਹਰੀਤਕੀ ਦੋ-ਦੋ ਕਰਕੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੱਪਲੀ-ਯੁਕਤ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨੂੰ ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹੀ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 64
चूर्नमामलकं तेन सुरसेन तु भवितम् मध्वाज्यशर्करायुक्तं लिढ्वा स्त्रीशः पयः पिवेत्
ਆਂਵਲੇ ਦਾ ਚੂਰਨ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਰਸਾ (ਤੁਲਸੀ) ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਸ਼ਹਿਦ, ਘਿਉ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚਾਟੋ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਤਰੀ ਦੁੱਧ ਪੀਵੇ।
Verse 65
मासपिप्पलिशालीनां यवगोधूमयोस् तथा चूर्णभागैः समांशैश् च पचेत् पिप्पलीकां शुभां
ਮਾਸ਼ (ਉੜਦ), ਪਿੱਪਲੀ, ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ ਅਤੇ ਜੌ ਤੇ ਗੇਹੂੰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਚੂਰਨ ਬਰਾਬਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਪਿੱਪਲੀ-ਯੋਗ ਨੂੰ ਪਕਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕਰੋ।
Verse 66
तां भक्षयित्वा च पिवेत् शर्करामधुरं पयः नवश् चटकवज्जम्भेद् दशवारान् स्त्रियं ध्रुवम्
ਉਹ ਤਿਆਰੀ ਖਾ ਕੇ ਚੀਨੀ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਕੀਤਾ ਦੁੱਧ ਪੀਓ। ਫਿਰ ਚਿੜੀ ਵਾਂਗ ਵਾਰ ਵਾਰ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਨੌਂ ਜਾਂ ਦਸ ਵਾਰੀ ਸੰਭੋਗ ਕਰੋ।
Verse 67
समङ्गाधातकीपुष्पलोध्रनीलोत्पलानि च त्रिपला चाम्लपित्तनुदिति ख , ञ च एतत् क्षीरेन दातव्यं स्त्रीणां प्रदरनशनं
ਸਮੰਗਾ, ਧਾਤਕੀ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਲੋਧ੍ਰ ਅਤੇ ਨੀਲ ਕਮਲ—ਇਸ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦੇ ਤ੍ਰਿਪਲਾ (ਤਿੰਨ ਪਲ) ਨੂੰ ਆਮਲਪਿੱਤ ਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 68
वीजङ्कौरण्टकञ्चापि मधुकं श्वेतचन्दनं पद्मोत्पलस्य मूलानि मधुकं शर्करातिलान्
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬੀਜੰਕੌਰੰਟਕ, ਮਧੂਕ (ਯਸ਼ਟੀਮਧੁ) ਅਤੇ ਸਫੈਦ ਚੰਦਨ; ਕਮਲ ਅਤੇ ਨੀਲ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਨਾਲ ਹੀ ਮਧੂਕ, ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਤਿਲ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 69
द्रवमाणेषु गर्भेषु गर्भस्यापनमुत्तमं देवदारु नभः कुष्ठं नलदं विश्वभेषजं
ਜਦੋਂ ਗਰਭ ਦ੍ਰਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਡਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗਰਭ-ਧਾਰਣ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਦੇਵਦਾਰੂ, ਨਭਃ, ਕੁਸ਼ਠ, ਨਲਦ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਭੇਸ਼ਜ ਦਾ ਯੋਗ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 70
लेपः काञ्चिकमम्पष्टस्तैलयुक्तः शिरोर्तिनुत् वस्त्रपूतं क्षिपेत् कोष्णं मिन्धूत्यं कर्णशूलनुत्
ਕਾਂਚਿਕ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀਸ ਕੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੇਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਿੰਧੂਤ੍ਯ ਨੂੰ ਗੁੰਨਗੁੰਨਾ ਕਰਕੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਛਾਣ ਕੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕੰਨ ਦਾ ਦਰਦ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 71
लशुनार्द्रकशिग्रूणां कदल्या वा रसःपृथक् बलाशतावरीरास्नामृताः मैरीयकेः पिवेत्
ਲਸਣ, ਤਾਜ਼ਾ ਅਦਰਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਗ੍ਰੂ (ਸਹਜਨ/ਮੋਰਿੰਗਾ) ਦੇ ਰਸ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੈ ਕੇ, ਜਾਂ ਕੇਲੇ ਦਾ ਰਸ ਲੈ ਕੇ, ਬਲਾ, ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਰਾਸਨਾ ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤਾ (ਗੁਡੂਚੀ) ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਮੈਰੀਯਕ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 72
त्रिफलासहितं सर्पिस्तिमिरघ्नमनुत्तमं त्रिफलाव्योषसिन्धूप्त्यैर् घृतं सिद्धं पिवेन्नरः
ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਘਿਉ ਤਿਮਿਰ ਨਾਸਕ ਅਤੇ ਅਤੁੱਲ ਦਵਾਈ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਵ੍ਯੋਸ਼ ਅਤੇ ਸੈਂਧਵ ਨਾਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਘਿਉ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 73
चाक्षुष्यम्भेदनं हृद्यं दीपनं क्रफरोगनुत् नीलोत्पलस्य किञ्जल्कं गोशकृद्रससंयुतं
ਨੀਲੋਤਪਲ ਦਾ ਪਰਾਗ ਗੋ-ਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਰਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੈਣ ਨਾਲ ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ, ਭੇਦਨ (ਅਵਰੋਧ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ), ਹਿਰਦੇ ਲਈ ਸੁਖਦਾਇਕ, ਦੀਪਨ ਅਤੇ ਕਫ-ਜਨਿਤ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 74
गुटिकाञ्जनमेतत् स्यात् दिनरात्र्यन्धयोर्हितं यष्टीमधुवचाकृष्णावीजानां कुटजस्य च
ਇਹ ਗੁਟਿਕਾਂਜਨ (ਗੋਲੀ-ਰੂਪ ਅੰਜਨ) ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅੰਨ੍ਹੇਪਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਯਸ਼ਟੀਮਧੁ, ਵਚਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਦੇ ਬੀਜ ਅਤੇ ਕੁਟਜ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 75
कल्केनालोड्य निम्बस्य कषायो वमनाय सः स्निग्धस्विन्नयवन्तोयं प्रदातव्यं विरेचनम्
ਨੀਮ ਦਾ ਕਢਾ ਉਸੇ ਦੇ ਕਲਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਮਨ ਲਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਨੇਹਨ ਅਤੇ ਸਵੇਦਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੌ-ਯੁਕਤ ਇਹ ਤਿਆਰੀ ਵਿਰੇਚਨ ਵਜੋਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 76
अन्यथा योजितं कुर्यात् मन्दाग्निं गौरवारुचिं पथ्यासैन्धवकृष्णानां चूर्णमुष्णाम्बुना पिवेत्
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੰਦ ਅਗਨੀ, ਭਾਰਪਨ ਅਤੇ ਅਰੁਚੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਯਥਾਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਥਿਆ (ਹਰੀਤਕੀ), ਸੈਂਧਵ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ) ਦਾ ਚੂਰਨ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 77
विरेकः सर्वरोगघ्नः श्रेष्ठो नाराचसंज्ञकः कृष्णमिति ख कुष्ठमिति ञ पथ्यासैन्धवकुष्ठानामिति ख सिद्धयोगा मुनिभ्यो ये आत्रेयेण प्रदर्शिताः सर्वरोगहराः सर्वयोगाग्र्याः सुश्रुतेन हि
ਵਿਰੇਚਨ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ‘ਨਾਰਾਚ’ ਨਾਮਕ ਯੋਗ ਹੈ। ਆਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਜੋ ਸਿੱਧ ਯੋਗ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਏ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਰੋਗ ਹਰਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਭ ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗ੍ਰਗਣ੍ਯ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
To transmit Ātreya-attributed siddha-yogas via Dhanvantari—practical formulations and procedures across multiple disease classes—presented as universally disease-subduing and therapeutically authoritative.
Decoctions (kvātha), powders (cūrṇa), medicated ghee (ghṛta), oils (taila) for massage and nasya, pastes (lepa), pills (guṭikā), collyrium (añjana), affusion (seka), and the major eliminative therapies of vamana (emesis) and virecana (purgation), culminating in the ‘Nārāca’ virecana as best.
By treating healing and regimen as dhārmic preservation of the body-mind instrument, it supports disciplined living (bhukti aligned to dharma) that sustains ritual duty, ethical conduct, and long-term sādhanā oriented toward mukti.
Fever (jvara) and respiratory-gastrointestinal syndromes (kāsa/śvāsa/hikkā/arocana/chardi), skin diseases (kuṣṭha/visphoṭa), wound management (vraṇa/nāḍī/bhagandara), vāta disorders including āmavāta and vāta-śoṇita, edema (śotha), hemorrhoids (arśas), diarrhea (atīsāra), consumption (kṣaya), women’s disorders (pradara/āmlapitta), and eye disease (timira).