Adhyaya 282
Chapter 282 — नानारोगहराण्यौषधानि (Medicines that Remove Various Diseases)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਧਨਵੰਤਰੀ ਦੀ ਵੈਦਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਧੀਨ ਅਗਨੇਯ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾਨਾ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਾਲ-ਚਿਕਿਤਸਾ—ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦੇ ਦਸਤ, ਦੁੱਧ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਕਾਰ, ਖੰਘ, ਉਲਟੀ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰ ਲਈ ਕਾਢੇ ਤੇ ਲੇਹ; ਫਿਰ ਮੇਧ੍ਯ (ਬੁੱਧੀਵਰਧਕ) ਟੋਨਿਕ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਮਿਘਨ ਯੋਗ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਨੱਸ੍ਯ ਨਾਲ ਨੱਕੋਂ ਖੂਨ ਵਹਿਣਾ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਦੀ ਸੂਜ, ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਦਵਾਈ ਭਰਨ ਨਾਲ ਕੰਨ ਦਰਦ, ਕਵਲ/ਗੰਡੂਸ਼ ਨਾਲ ਜੀਭ-ਮੂੰਹ ਦੇ ਰੋਗ, ਅਤੇ ਉਦਵਰਤਨ, ਲੇਪ, ਵੱਤੀ, ਔਸ਼ਧੀ ਤੇਲ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਮੇਹ, ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤ, ਗ੍ਰਹਣੀ, ਪਾਂਡੂ-ਕਾਮਲਾ, ਰਕਤਪਿੱਤ, ਖ਼ਯ, ਵਿਦ੍ਰਧੀ, ਭਗੰਦਰ, ਮੂਤਰਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ-ਅਸ਼ਮਰੀ, ਸ਼ੋਥ, ਗੁਲਮ ਅਤੇ ਵਿਸਰਪ ਆਦਿ ਦੇ ਉਪਚਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਫਲਾ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਰਸਾਇਣ ਨਾਲ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਦਾ ਕਥਨ ਅਤੇ ਧੂਪਨ, ਅਚੰਭਾ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਸ਼ਟਕਰਮ ਵਰਗੀਆਂ ਸਿੱਧੀ-ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚਿਕਿਤਸਾ, ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸਮਨਵਯ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे वृक्षायुर्वेदो नामैकाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ द्व्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः नानारोगहराण्यौषधानि धन्वन्तरिर् उवाच सिंही शटी निशायुग्मं वत्सकं क्वाथसेवनं शिशोः सर्वातिसारेषु स्तन्यदोषेषु शस्यते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗ્નੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਯੁਰਵੇਦ’ ਨਾਮਕ ੨੮੧ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਹੁਣ ੨੮੨ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਨਾਨਾ ਰੋਗ ਹਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਿੰਹੀ, ਸ਼ਟੀ, ਨਿਸ਼ਾ-ਯੁਗਮ (ਹਲਦੀ ਅਤੇ ਦਾਰੁਹਲਦੀ) ਅਤੇ ਵਤਸਕ ਦਾ ਕਾਢਾ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦੇ ਸਭ ਅਤਿਸਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਿਤ ਹੈ।
Verse 2
शृङ्गीं सकृष्णातिविषां चूर्णितां मधुना लिहेत् एका चातिविशा काशच्छर्दिज्वरहरी शिशोः
ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਅਤੇ ਅਤਿਵਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਚੂਰਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਚਟਾਓ। ਅਤਿਵਿਸ਼ਾ ਇਕੱਲੀ ਵੀ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦੀ ਖੰਘ, ਉਲਟੀ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 3
बालैः सेव्या वचा साज्या सदुग्धा वाथ तैलयुक् यष्टिकां शङ्खपुष्पीं वा बालः क्षीरान्वितां पिवेत्
ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵਚਾ (ਬਚ) ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਚੰਗੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤੇਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ ਬੱਚਾ ਯਸ਼ਟਿਕਾ (ਯਸ਼ਟਿਮਧੁ) ਜਾਂ ਸ਼ੰਖਪੁਸ਼ਪੀ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪੀਵੇ।
Verse 4
वाग्रूपसम्पद्युक्तायुर्मेधाश्रीर्वर्धते शिशोः वचाह्यग्निशिखावासाशुण्ठीकृष्णानिशागदं
ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਵਿੱਚ ਵਾਣੀ, ਰੂਪ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਆਯੁ, ਮੇਧਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਚਾ, ਅਗਨਿਸ਼ਿਖਾ, ਵਾਸਾ, ਸੁੰਠੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੋਗਨਾਸ਼ਕ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
सयष्टिसैन्धवं बालः प्रातर्मेधाकरं पिवेत् देवदारुमहाशिग्रुफलत्रयपयोमुचां
ਬੱਚਾ ਸਵੇਰੇ ਯਸ਼ਟਿਮਧੁ ਨਾਲ ਸੈੰਧਵ (ਸੇਂਧਾ ਨਮਕ) ਮਿਲਾ ਕੇ ਮੇਧਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਯੋਗ ਪੀਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਦਾਰੂ, ਮਹਾਸ਼ਿਗਰੂ, ਫਲਤ੍ਰਯ (ਤ੍ਰਿਫਲਾ) ਅਤੇ ਪਯੋਮੁਚਾ ਆਦਿ ਦੇ ਮੇਧ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਵਿਹਿਤ ਹਨ।
Verse 6
क्वाथः सकृष्णा मृद्वीका कल्कः सर्वान् कृमीन्हरेत् त्रिफलाभृङ्गविश्वानां रसेषु मधुसर्पिषोः
ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਪਿੱਪਲੀ) ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦਵੀਕਾ (ਕਿਸ਼ਮਿਸ਼) ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਵਾਥ ਅਤੇ ਕਲਕ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਭ ਕ੍ਰਿਮੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਭ੍ਰਿੰਗ (ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾ (ਸੋਂਠ) ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 7
मेषीक्षीरे च गोमूत्रे सिक्तं रोगे हितं शिशोः नासारक्तहरो नस्याद्दुर्वारस इहोत्तमः
ਰੋਗ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਲਈ ਭੇਡ ਦੇ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਗੋਮੂਤਰ ਨਾਲ ਸਿਕਤ (ਭਿਗੋਇਆ/ਸੰਸੇਚਿਤ) ਪ੍ਰਯੋਗ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ। ਨੱਕ ਤੋਂ ਖੂਨ ਵਗਣਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਨਸ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਰਵਾ ਦਾ ਰਸ ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 8
लशुनार्द्रकशिग्रूणां रसः कर्णस्य पूरणम् तैलमार्द्रकजात्यं वा शूलहा चौष्ठरोगनुत्
ਲਸਣ, ਤਾਜ਼ਾ ਅਦਰਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਗ੍ਰੂ (ਸਹਜਣ) ਦਾ ਨਿਚੋੜਿਆ ਰਸ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਭਰਨਾ ਵਿਹਿਤ ਹੈ। ਜਾਂ ਅਦਰਕ‑ਸਿੱਧ ਤੇਲ ਵਰਤੋ; ਇਹ ਕੰਨ ਦਾ ਦਰਦ ਘਟਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਹੋਠਾਂ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
सिंही षष्टीति ख शूलहा इत्य् अत्र पुंस्त्वनिर्देश आर्षः मूत्रहा शोषरोगनुदिति ञ जातीपत्रं फलं व्योषं कवलं मूत्रकं निशा दुग्धक्वाथे ऽभयाकल्के सिद्धं तैलं द्विजार्तिनुत्
‘ਸਿੰਹੀ ਛੱਠੀ’ (ਖ) ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ੂਲਹਾ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪੁਲਿੰਗ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਆਰਸ਼ (ਪੁਰਾਤਨ) ਰੀਤ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਮੂਤਰਹਾ, ਸ਼ੋਸ਼ਰੋਗਨੁਤ’ (ਞ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ। ਹੁਣ ਔਖਧ—ਜਾਤੀਪੱਤਰ, ਫਲ (ਇਲਾਇਚੀ), ਵ੍ਯੋਸ਼ (ਤ੍ਰਿਕਟੁ), ਕਵਲ, ਮੂਤਰਕ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾ (ਹਲਦੀ) ਨੂੰ ਅਭਯਾ (ਹਰੀਤਕੀ) ਦੇ ਕਲਕ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਦੇ ਕਵਾਥ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਔਖਧੀ ਤੇਲ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
धान्याम्बु नारिकेलं गोमूत्रं क्रमूकविश्वयुक् क्वाथितं कबलं कार्यमधिजिह्वाधिशान्तये
ਧਾਨ੍ਯਾਂਬੁ (ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਮਾੜ) ਅਤੇ ਨਾਰੀਕੇਲ-ਜਲ, ਗੋਮੂਤਰ ਸਮੇਤ, ਕ੍ਰਮੂਕ (ਸੁਪਾਰੀ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਾ (ਸੌਂਠ) ਨਾਲ ਉਬਾਲੋ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਬਲ (ਗੰਡੂਸ਼/ਕੁੱਲਾ) ਕਰੋ; ਇਹ ਜੀਭ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲੇ ਭਾਗ ਦੇ ਰੋਗ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
साधितं लाङ्गलीकल्के तैलं निर्गुण्डिकारसैः गण्डमालागलगण्डौ नाशयेन्नस्यकर्मणा
ਲਾਂਗਲੀ ਦੇ ਕਲਕ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਤੇਲ ਨਸ੍ਯਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਗੰਡਮਾਲਾ (ਗ੍ਰੰਥੀ-ਸੂਜਨ) ਅਤੇ ਗਲਗੰਡ (ਗਲੇ ਦੀ ਗਾਂਠ/ਘੇਂਘਾ) ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
पल्लवैर् अर्कपूतीकस्नुहीरुग्घातजातिकैः उद्वर्तयेत् सगोमूत्रः सर्वत्वग्दोषनाशनैः
ਅਰਕ, ਪੂਤੀਕ, ਸਨੂਹੀ, ਰੁਘ੍ਘਾਤ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕੋਮਲ ਪੱਲਵਾਂ ਤੋਂ (ਚੂਰਨ/ਲੇਪ) ਬਣਾ ਕੇ, ਗੋਮੂਤਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਦਵਰਤਨ (ਦੇਹ ਮਰਦਨ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਤਵਚਾ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
वाकुची सतिला भुक्ता वत्सरात् कुष्ठनाशनी पथ्या भल्लातकी तैलगुडपिण्डी तु कुष्ठजित्
ਵਾਕੁਚੀ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਲੈਣ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਠ (ਦੀਰਘਕਾਲੀ ਚਮੜੀ ਰੋਗ) ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਚਿਕਿਤਸਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਥਿਆ (ਹਰੀਤਕੀ) ਨੂੰ ਭੱਲਾਤਕ ਨਾਲ ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੁੜ ਦੀ ਪਿੰਡੀ ਬਣਾ ਕੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਠ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 14
पूतीकवह्निरजनी त्रिफलाव्योषचूर्णयुक् तक्रं गुदाङ्कुरे पेयं भक्ष्या वा सगुडाभया
ਗੁਦਾਂਕੁਰ (ਅਰਸ਼/ਬਵਾਸੀਰ) ਵਿੱਚ ਪੂਤੀਕ, ਵਹ્નੀ, ਰਜਨੀ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਤੇ ਵ੍ਯੋਸ਼ ਦੇ ਚੂਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਛਾਛ (ਤਕ੍ਰ) ਪੀਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਗੁੜ ਨਾਲ ਅਭਯਾ (ਹਰੀਤਕੀ) ਖਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 15
फलदार्वीविषाणान्तु क्वाथो धात्रीरसो ऽथवा पातव्यो रजनीकल्कः क्षौद्राक्षौद्रप्रमेहिणा
ਖ਼ੌਦ੍ਰ-ਖ਼ੌਦ੍ਰ (ਸ਼ਹਦ ਜਾਂ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਵਰਗਾ) ਪ੍ਰਮੇਹ ਵਾਲੇ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਫਲਦਾਰਵੀ ਅਤੇ ਵਿਾਣ ਦਾ ਕਵਾਥ ਜਾਂ ਧਾਤ੍ਰੀ (ਆਂਵਲਾ) ਦਾ ਰਸ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਰਜਨੀ (ਹਲਦੀ) ਦਾ ਕਲਕ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 16
वासागर्भो व्याधिघातक्वाथ एरण्डतैलयुक् वातशोणितहृत् पानात् पिप्पली स्यात् प्लीहाहरी
ਰਸਯੁਕਤ ਵਾਸਾ (ਵਾਸਾਗਰਭ) ਅਤੇ ‘ਵਿਆਧਿਘਾਤ’ ਕਵਾਥ ਨੂੰ ਅਰੰਡ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਵਾਤ-ਸ਼ੋਣਿਤ (ਵਾਤਜਨਿਤ ਰਕਤ-ਵਿਕਾਰ) ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਪਲੀ ਨੂੰ ਪਲੀਹਾ-ਰੋਗ ਹਰਨ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 17
सेव्या जठरिणा कृष्णा स्नुक्षीरवहुभाविता पयो वा रच्यदन्त्याग्निविडङ्गव्योषकल्कयुक्
ਜਠਰ-ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ) ਨੂੰ ਸਨੁਕ੍ਸ਼ੀਰ (ਸਨੁਹੀ ਦਾ ਦੁੱਧ/ਖੀਰ) ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਭਾਵਿਤ ਕਰਕੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਦੰਤਿਆਗਨੀ, ਵਿਡੰਗ ਅਤੇ ਵ੍ਯੋਸ਼ ਦੇ ਕਲਕ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੁੱਧ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 18
ग्रन्थिकोग्राभया कृष्णा विडङ्गाक्ता घृते स्थिता सांसन्तक्रं ग्रहण्यर्शःपाण्डुगुल्मकृमीन् हरेत्
ਗ੍ਰੰਥਿਕਾ, ਉਗ੍ਰਾ, ਅਭਯਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਪਿੱਪਲੀ) ਅਤੇ ਵਿਡੰਗ ਨੂੰ ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਕਰਕੇ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੱਟੀ (ਸੁਸੰਸਕ੍ਰਿਤ) ਛਾਛ ਨਾਲ ਦੇਣ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਣੀ-ਦੋਸ਼, ਅਰਸ਼, ਪਾਂਡੂ, ਗੁਲਮ ਅਤੇ ਆੰਤਾਂ ਦੇ ਕੀੜੇ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
फलत्रयामृता वासा तिक्तभूनिम्बजस् तथा क्वाथः समाक्षिको हन्यात् पाण्डुरोगं सकामलं
ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਗੁਡੂਚੀ, ਵਾਸਾ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਭੂਨਿੰਬ ਦਾ ਕਾਢਾ, ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਪਾਂਡੂ-ਰੋਗ ਅਤੇ ਕਾਮਲਾ (ਪੀਲੀਆ) ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 20
रक्तपित्ती पिवेद्वासासुरसं ससितं मधु वरीद्राक्षाबलाशुण्ठीसाधितं वा पयः पृथक्
ਰਕਤਪਿੱਤ ਵਾਲਾ ਰੋਗੀ ਵਾਸਾ ਦਾ ਰਸ ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਵੇ; ਜਾਂ ਵਰੀ, ਦ੍ਰਾਖ਼ਸ਼ਾ, ਬਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੰਠੀ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਦੁੱਧ ਪੀਵੇ।
Verse 21
वरी विदारी पथ्या बलात्रयं सवासकं श्वदंष्ट्रामधुसर्पिर्भ्यामालिहेत् क्षयरोगवान्
ਖ਼ਸਯ ਰੋਗੀ ਵਰੀ, ਵਿਦਾਰੀ, ਪਥਿਆ, ਤਿੰਨੋ ਬਲਾ ਅਤੇ ਵਾਸਕ ਨੂੰ ਸ਼ਵਦੰਸ਼ਟਰਾ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਘਿਉ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੇਹ ਵਾਂਗ ਚਾਟ ਕੇ ਸੇਵਨ ਕਰੇ।
Verse 22
पथ्याशिग्रुकरञ्जार्कत्वक्सारं मधुसिन्धुमत् समूत्रं विद्रधिं हन्ति परिपाकाय तन्त्रजित्
ਪਥਿਆ (ਹਰੀਤਕੀ), ਸ਼ਿਗਰੂ, ਕਰੰਜ ਅਤੇ ਅਰਕ ਦੀ ਛਾਲ ਦਾ ਸਾਰ—ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਸੈਂਧਵ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮੂਤਰ ਸਮੇਤ—ਵਿਦ੍ਰਧੀ (ਗਹਿਰਾ ਫੋੜਾ) ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੁੱਜਣ ਨੂੰ ਪਰਿਪਾਕ (ਪੱਕਣ) ਲਈ ਇਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
त्रिवृता जीवती दन्ती मञ्जिष्ठा शर्वरीद्वयं तार्क्षजं निम्बपत्रञ्च लेपः शस्तो भगन्दरे
ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤਾ, ਜੀਵਤੀ, ਦੰਤੀ, ਮੰਜਿਸ਼ਠਾ, ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਰਵਰੀ, ਤਾਰਕ੍ਸ਼ਜ ਅਤੇ ਨੀਮ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਲੇਪ ਭਗੰਦਰ (ਫਿਸਟੂਲਾ) ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 24
रुग्घातजनीलाक्षाचूर्णाजक्षौद्रसंयुता वासोवत्तिर्व्रणे योज्या शोधनी गतिनाशनी
ਰੁਗਘਾਤਜ ਅਤੇ ਨੀਲਾਕ੍ਸ਼ਾ ਦੇ ਚੂਰਨ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਪੜੇ ਦੀ ਵੱਤੀ ਬਣਾਕੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ; ਇਹ ਜ਼ਖ਼ਮ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਰੋਗ ਦੀ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 25
श्यामायष्टिनिशालोध्रपद्मकोत्पलचन्दनैः समरीचैः शृतं तैलं क्षीरे स्याद्ब्रणरोहणं
ਸ਼ਿਆਮਾ, ਯਸ਼ਟੀ (ਮੁਲੇਠੀ), ਨਿਸ਼ਾ (ਹਲਦੀ), ਲੋਧ੍ਰ, ਪਦਮਕ, ਉਤਪਲ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਮਰੀਚ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਤੇਲ ਜ਼ਖ਼ਮ ਭਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
श्रीकार्पासदलैर् भस्मफलोपलवणा निशा तत्पिण्डीस्वेदनं ताम्रे सतैलं स्यात् क्षतौषधं
ਸ਼੍ਰੀਕਾਰਪਾਸ ਦੇ ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਭਸਮ, ਫਲ, ਉਪਲਵਣ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਿੰਡੀ-ਸਵੇਦਨ ਤਿਆਰ ਕਰੋ; ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਤੇ ਇਹ ਕਸ਼ਤ (ਜ਼ਖ਼ਮ) ਦੀ ਦਵਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Verse 27
कुम्भीसारं पयोयुक्तं वह्निदग्धं व्रणे लिपेत् तदेव नाशयेत्सेकान्नारिकेलरजोघृतम्
ਕੁੰਭੀ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੂਦਾ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤਪਾ ਕੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਉੱਤੇ ਲੇਪ ਕਰੋ; ਉਹੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾਰੀਅਲ-ਰਜ (ਧੂੜ/ਪਰਾਗ) ਅਤੇ ਘੀ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾਲ ਸੇਕ/ਸਿੰਚਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 28
विष्वाजमोदसिन्धूत्थचिञ्चात्वग्भिः समाभया तक्रेणोष्णाम्बुना वाथ पीतातीसारनाशनी
ਵਿਸ਼ਵਾ, ਅਜਮੋਦਾ, ਸੈਂਧਵ (ਪੱਥਰੀ ਲੂਣ) ਅਤੇ ਇਮਲੀ ਦੀ ਛਾਲ, ਨਾਲੇ ਬਰਾਬਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਅਭਯਾ (ਹਰੀਤਕੀ) ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜੋਗ ਛਾਛ ਜਾਂ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਣ ਤੇ ਅਤੀਸਾਰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
वत्सकातिविषाविश्वविल्लमुस्तशृतं जलं सामे पुराणे ऽतीसारे सामृक्शूले च पाययेत्
ਵਤਸਕ, ਅਤਿਵਿਸ਼ਾ, ਵਿਸ਼ਵਾ, ਵਿਲਲ (ਵੀਲਾ) ਅਤੇ ਮੁਸਤਾ ਨਾਲ ਉਬਾਲਿਆ ਪਾਣੀ—ਆਮ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੀਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕਫ਼/ਖੂਨ ਨਾਲ ਸ਼ੂਲ (ਆਮ੍ਰਿਕ-ਸ਼ੂਲ) ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 30
अङ्गारदग्धं सुगतं सिन्धुमुष्णाम्बुना पिवेत् शूलवानथ वा तद्धि सिन्धुहिंगुकणाभया
ਸ਼ੂਲ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੁੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ੁੱਧ ਸੈਂਧਵ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਵੇ; ਜਾਂ ਉਸੇ ਸ਼ੂਲ ਲਈ ਸੈਂਧਵ, ਹਿੰਗ, ਕਣ (ਪਿੱਪਲੀ) ਅਤੇ ਅਭਯਾ ਦਾ ਜੋਗ ਵੀ ਉਚਿਤ ਹੈ।
Verse 31
कटुरोहोत्कणातङ्कलाजचूर्णं मधुप्लुतं कटुरोहोत्पलातङ्कलाजचूर्णमिति ट वस्त्रच्छिद्रगतं वक्त्रे न्यस्तं तृष्णां विनाशयेत्
ਕਟੁਰੋਹ, ਉਤਕਣਾ, ਟੰਕ ਅਤੇ ਲਾਜ ਦਾ ਚੂਰਨ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਭਿੱਜਾ ਕੇ—ਜਾਂ ਕਟੁਰੋਹ, ਉਤਪਲ, ਟੰਕ ਅਤੇ ਲਾਜ ਦਾ ਚੂਰਨ—ਛੇਦ ਵਾਲੇ ਕਪੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਧਰਣ ਨਾਲ ਅਤਿ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮਿਟਦੀ ਹੈ।
Verse 32
पाठादार्वीजातिदलं द्राक्षामूलफलत्रयैः साधितं समधु क्वाथं कवलं मुखपापहृत्
ਪਾਠਾ, ਦਾਰਵੀ ਅਤੇ ਜਾਤੀ (ਚੰਬੇਲੀ) ਦੇ ਪੱਤੇ; ਦ੍ਰਾਕਸ਼ਾ, ਮੂਲ ਅਤੇ ਫਲਤ੍ਰਯ (ਤ੍ਰਿਫਲਾ) ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਕਾਢਾ, ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਵਲ (ਗਰਾਰੇ) ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਦੇ ਦੋਸ਼/ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
कृष्णातिविषतिक्तेन्द्रदारूपाठापयोमुचां क्वाथो मूत्रे शृतः क्षौद्री सर्वकण्ठगदापहः
ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਪਿੱਪਲੀ), ਅਤਿਵਿਸ਼ਾ, ਤਿੱਖੇ/ਤਿਕਤ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਇੰਦ੍ਰਦਾਰੂ, ਪਾਠਾ ਅਤੇ ਪਯੋਮੁਚ ਦਾ ਕਾਢਾ ਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਉਬਾਲ ਕੇ, ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਪੀਣ ਨਾਲ ਗਲੇ ਦੇ ਸਭ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 34
पथ्यागोक्षुरदुस्पर्शराजवृक्षशिलाभिदां कषायः समधुः पीतो मूत्रकृच्छ्रं व्यपोहति
ਪਥਿਆ, ਗੋਖ਼ਸ਼ੁਰ, ਦੁਸਪਰਸ਼ਾ, ਰਾਜਵ੍ਰਿਖ਼ਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਾਭਿਦ ਦਾ ਕਢਾ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਪੀਣ ਨਾਲ ਮੂਤਰਕ੍ਰਿਛ੍ਰ (ਕਠਿਨ/ਦਰਦਨਾਕ ਪਿਸ਼ਾਬ) ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 35
वंशत्वग्वरुणक्वाथः शर्कराश्मविघातनः शाखोटक्वाथसक्षौद्रक्षीराशी श्लीपदी भवेत्
ਬੰਸ-ਤਵਕ (ਬਾਂਸ ਦੀ ਛਾਲ) ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦਾ ਕਾਢਾ ਸ਼ਰਕਰਾ/ਅਸ਼ਮਰੀ (ਕੰਕੜ ਤੇ ਮੂਤਰ-ਪੱਥਰੀ) ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ਲੀਪਦ (ਹਾਥੀਪੈਰ) ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਕੋਟ ਦਾ ਕਾਢਾ ਸ਼ਹਿਦ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਨਿਯਮਤ ਲਵੇ।
Verse 36
मासार्कत्वक्पयस्तैलं मधुसिक्तञ्च सैन्धवं पादरोगं हरेत्सर्पिर्जालकुक्कुटजं तथा
ਮਾਸ਼ (ਉੜਦ), ਅਰਕ ਦੀ ਛਾਲ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਤੇਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਸੈਂਧਵ (ਪੱਥਰੀ ਲੂਣ) ਮਿਲਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਲਕੁੱਕੁਟ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਘਿਉ ਵੀ ਪਾਦਰੋਗ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 37
शुण्ठीसीवर्चलाहिङ्गुचूर्णं शूण्ठीरसैर् घृतम् रुजं हरेदथ क्वाथो विद्धि बद्धाग्निसाधने
ਸੁੰਠ, ਸੀਵਰਚਲਾ (ਕਾਲਾ ਨਮਕ) ਅਤੇ ਹੀੰਗ ਦਾ ਚੂਰਨ—ਸੁੰਠ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਦੇਣ ਤੇ—ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਢਾ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਬੱਧਾਗਨੀ (ਦਬੀ ਹੋਈ ਜਠਰਾਗਨੀ) ਦੇ ਉਪਚਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੋ।
Verse 38
सौवर्चलाग्निहिङ्गूनां सदीप्यानां रसैर् युतं विडदीप्यकयुक्तं वा तक्रं गुल्मातुरः पिवेत्
ਗੁਲਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰੋਗੀ ਸੌਵਰਚਲ (ਕਾਲਾ ਨਮਕ), ਪਿੱਪਲੀ, ਹੀੰਗ ਆਦਿ ਦੀਪਨ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੇ ਰਸ ਮਿਲੀ ਛਾਛ ਪੀਵੇ; ਜਾਂ ਵਿਡ ਅਤੇ ਦੀਪ੍ਯਕ ਮਿਲੀ ਛਾਛ ਵੀ ਪੀਵੇ।
Verse 39
धात्रीपटोलमुद्गानां क्वाथः साज्यो विसर्पहा शुण्ठीदारुनवाक्षीरक्वाथो मूत्रान्वितो ऽपरः
ਧਾਤ੍ਰੀ (ਆਂਵਲਾ), ਪਟੋਲ ਅਤੇ ਮੁਦਗ (ਹਰਾ ਮੂੰਗ) ਦਾ ਕਾਢਾ ਘੀ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵਿਸਰਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਉਪਾਅ—ਸੁੰਠ, ਦਾਰੁਣਵਾ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਕਾਢਾ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਦੇਣਾ।
Verse 40
सव्योषायोरजःक्षारः फलक्वाथश् च शोथहृत् गुडशिग्रुत्रिवृद्धिश् च सैन्धवानां रजोयुतः
ਸੁੰਠ ਅਤੇ ਪਿੱਪਲੀ ਦੇ ਚੂਰਨ-ਖ਼ਾਰ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਕਾਢਾ ਸ਼ੋਥ (ਸੂਜ) ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁੜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਗਰੂ ਤੇ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸੈਂਧਵ ਨਮਕ ਦੇ ਚੂਰਨ ਨਾਲ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸੂਜ ਘਟਦੀ ਹੈ।
Verse 41
त्रिवृताफलकक्वाथः सगुडः स्याद्विरेचनः वचाफलकषायोत्थं पयो वमनकृभवेत्
ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਕਾਢਾ ਗੁੜ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵਿਰੇਚਨ (ਰੇਚਕ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਚਾ ਅਤੇ ਫਲ ਦੇ ਕਾਢੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਦੁੱਧ ਵਮਨਕਾਰਕ (ਉਲਟੀ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ) ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 42
त्रिफलायाः पलशतं पृथग्भृङ्गजभावितम् द्राक्षामृतफलत्रयैर् इति ञ , ट च विडङ्गं लोहचूर्णञ्च दशभागसमन्वितम्
ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦੇ ਸੌ ਪਲ (ਹਰ ਹਿੱਸਾ) ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ (ਸੰਸਕਾਰਿਤ) ਕਰੋ। ਫਿਰ ਦ੍ਰਾਖ਼ਸ਼ਾ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ (ਗੁਡੂਚੀ) ਅਤੇ ‘ਫਲਤ੍ਰਯ’ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਿਡੰਗ ਅਤੇ ਲੋਹ ਚੂਰਨ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀ ਹਰ ਇੱਕ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਮਾਤਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਵੋ।
Verse 43
शतावरीगुडुच्यग्निपलानां शतविंशतिः मध्वाज्यतिलजैर् लिह्याद्बलीपलितवर्जितः
ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਗੁਡੂਚੀ ਅਤੇ ਅਗਨੀ (ਚਿਤ੍ਰਕ) ਦੇ ਇਕ ਸੌ ਵੀਹ ਪਲ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਹਿਦ, ਘਿਉ ਅਤੇ ਤਿਲ-ਜਾਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੇਹ੍ਯ ਵਾਂਗ ਚਾਟ ਕੇ ਸੇਵਨ ਕਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਝੁਰਰੀਆਂ ਤੇ ਸਫੈਦ ਵਾਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 44
शतमब्दं हि जीवेत सर्वरोगविवर्जितः त्रिफला सर्वरोगघ्नी समधुः शर्क्वरान्विता
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਈ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਸਭ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 45
सितामधुघृतैर् युक्ता सकृष्णा त्रिफला तथा पथ्याचित्रकशुण्ठाश् च गुडुचीमुषलीरजः
ਚੀਨੀ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਪਿੱਪਲੀ) ਸਮੇਤ—ਤ੍ਰਿਫਲਾ; ਅਤੇ ਪਥਿਆ (ਹਰੀਤਕੀ), ਚਿਤ੍ਰਕ, ਸੁੰਠ, ਗੁਡੂਚੀ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਲੀ ਦਾ ਚੂਰਨ—ਇਹ ਔਖਧੀ ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 46
सगुडं भक्षितं रोगहरं त्रिशतवर्षकृत् किञ्चिच्चूर्णं जवापुष्पं पिण्डितं विसृजेज्जले
ਗੁੜ ਨਾਲ ਖਾਣ ਤੇ ਇਹ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਏ ਹੋਏ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਵਾ-ਫੁੱਲ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਚੂਰਨ ਗੋਲੀ ਬਣਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 47
तैलं भवेद् घृताकारं किञ्चिच्चूर्णं जलान्वितं धूपार्थं दृश्यते चित्रं वृषदंशजरायुना
ਤੇਲ ਨੂੰ ਘਿਉ ਵਾਂਗ ਗਾੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਥੋੜ੍ਹਾ ਚੂਰਨ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ—ਇਹ ਧੂਪ/ਧੂਮਨ ਲਈ—ਵ੍ਰਿਸ਼ਦੰਸ਼-ਜਰਾਯੂ (ਬੈਲ/ਵ੍ਰਿਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਝਿੱਲੀ/ਅਪਰਾ) ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 48
पुनर्माक्षिकधूपेन दृश्यते तद्यथा पुरा कर्पूरजलकाभेकतैलं पाटलिमूलयुक्
ਫਿਰ ਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕ (ਮਧੁਮੋਮ) ਦੀ ਧੂਪ ਨਾਲ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਪੂਰ-ਜਲ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਪਾਟਲੀ ਦੀ ਜੜ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 49
पिष्ट्वा लिप्य पदे द्वे च चरेदङ्गारके नरः तृणौत्थानादिकं व्यूह्य दर्शयन्वै कुतूहलं
ਉਸ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲੇਪ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਜਲਦੇ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲੇ। ਤ੍ਰਿਣ-ਉੱਠਾਨ ਆਦਿ ਨੂੰ ਕਤਾਰਬੱਧ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕੌਤਕ ਦਿਖਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 50
विषग्रहरुजध्वंसक्षुद्रनर्म च कामिकं तत्ते षट्कर्मकं प्रोक्तं सिद्धिद्वयसमाश्रयं
ਵਿਸ਼-ਨਿਵਾਰਣ, ਗ੍ਰਹ-ਪੀੜਾ, ਦਰਦ-ਨਾਸ, (ਹਾਨਿਕਰ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ) ਧਵੰਸ, ਖ਼ੁਦ੍ਰ-ਨਰਮ (ਛੋਟੇ ਜਾਦੂਈ ਕਰਤਬ), ਅਤੇ ਕਾਮਿਕ (ਆਕਰਸ਼ਣ/ਕਾਮ੍ਯ) ਕਰਮ—ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸ਼ਟਕਰਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਦੋਹਰੀ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕੇ ਹਨ।
Verse 51
मन्त्रध्यानौषधिकथामुद्रेज्या यत्र मुष्टयः चतुर्वर्गफलं प्रोक्तं यः पठेत्स दिवं व्रजेत्
ਜਿੱਥੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ, ਧਿਆਨ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਮੁਦਰਾ-ਪੂਜਾ—ਮੁਸ਼ਟੀ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ—ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਤੁਰਵਰਗ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Primarily disease-based lists (atīsāra, krimi, kusṭha, prameha, etc.) expressed through procedure-ready dosage forms (kvātha, kalka, taila/ghṛta) and therapeutic routes (nasya, kavala, lepa).
It combines clinical recipes, procedural therapies, and rasāyana claims, then closes with siddhi/ṣaṭkarman notes—showing a single continuum from health maintenance to ritual-technical accomplishment within dharma.