Adhyaya 289
Aśvāyurveda (Medical Science of Horses)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੇਤਰ ‘ਅਸ਼ਵਾਯੁਰਵੇਦ’ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਿਰਲੇਖ-ਸੇਤੂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਆਗਨੇਯ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਉਪਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ; ਜੀਵਿਕਾ, ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਕੀ/ਸਮੁਦਾਇਕ ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਹੋਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਦਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਚਿਕਿਤਸਾ-ਜ੍ਞਾਨ ਮਨੁੱਖੀ ਇਲਾਜ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਹਤ-ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਵਿਧਾਨਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਿਕਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਠੀਕ ਆਚਰਨ, ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਠੀਕ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਸੁਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अश्वायुर्वेदो नामाष्टाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथोननवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्वशान्तिः शालिहोत्र उवाच अश्वशान्तिं प्रवक्ष्यामि वजिरोगविमर्दनीं नित्यां नैमित्तकीं कम्यां त्रिविधां शृणु सुश्रुत
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਅਸ਼ਵਾਯੁਰਵੇਦ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਉਨਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ (ਸਮਾਪਤ) ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਦੋ ਸੌ ਨੱਬੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਅਸ਼ਵਸ਼ਾਂਤੀ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲੀ ਅਸ਼ਵਸ਼ਾਂਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਇਹ ਨਿਤ੍ਯ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਅਤੇ ਕਾਮ੍ਯ—ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ, ਸੁਣ।
Verse 2
शुभे दिने श्रीधरञ्च श्रियमुच्चैःश्रवाश् च तं हयराजं समभ्यर्च्य सावित्रैर् जुजुयाद्घृतं
ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਸ਼੍ਰੀਧਰ (ਵਿਸ਼ਣੂ), ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਅਤੇ ਹਯਰਾਜ ਉੱਚੈਃਸ਼੍ਰਵਸ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਘੀ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 3
द्विजेभ्यो दक्षिणान्दद्यादश्ववृद्धिस् तथा भवेत् अश्वयुक् शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्याञ्च शान्तिकं
ਦੁਇਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਪੰਦਰਵੀਂ (ਪੂਰਨਿਮਾ) ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤਿਕ ਕਰਮ ਵੀ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 4
वहिः कुर्याद्विशेषेण नासत्यौ वरुणं यजेत् समुल्लिख्य ततो देवीं शाखाभिः परिवारयेत्
ਖ਼ਾਸ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਵੇਦੀ-ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਹੁਤੀ ਕਰੇ; ਨਾਸਤ੍ਯੌ (ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ) ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਭੂਮੀ/ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ ਕਰਕੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘੇਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ-ਵਰਤੁਲ ਬਣਾਵੇ।
Verse 5
घतान्सर्वरसैः पूर्णान् दिक्षु दद्यात्सवस्त्रकान् यवाज्यं जुहुयात् प्रार्च्य यजेदश्वांश् च साश्विनान्
ਸਭ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘੜੇ, ਕੱਪੜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਅੱਠੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਜੌ ਅਤੇ ਘਿਉ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਆਹੁਤੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਯਜਨਾ/ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 6
विप्रेभ्यो दक्षिणान्दद्यान्नैमित्तिकमतः शृणु मकरादौ हयानाञ्च पद्मैर् विष्णुं श्रियं यजेत्
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ; ਹੁਣ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਕਰਮ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਸੁਣੋ। ਮਕਰ ਦੇ ਆਰੰਭ (ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ) ਤੇ, ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਵੀ, ਕਮਲ-ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 7
ब्रह्माणं शङ्करं सोममादित्यञ्च तथाश्विनौ रेवन्तमुच्चैःश्रवसन्दिक्पालांश् च दलेष्वपि
ਕਮਲ ਦੇ ਦਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ੰਕਰ (ਸ਼ਿਵ), ਸੋਮ (ਚੰਦਰ), ਆਦਿਤ੍ਯ (ਸੂਰਜ), ਦੋਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨ, ਰੇਵੰਤ, ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਸ ਅਤੇ ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਥਾਪਨ/ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ।
Verse 8
प्रत्येकं पूर्णकुम्भैश् च वेद्यान्तत्सौम्यतः स्थले तिलाक्षताज्यसिद्धार्थान् देवतानां शतं शतं उपोषितेन कर्तव्यं कर्म चास्वरुजापहं
ਹਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਵੇਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਸ਼ੁਭ (ਸੌਮ੍ਯ) ਪਾਸੇ, ਪੂਰਨ-ਕੁੰਭ ਰੱਖੇ। ਤਿਲ, ਅਖਤ (ਟੁੱਟਿਆ ਨਾ ਹੋਇਆ ਚੌਲ), ਘਿਉ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਰਥ (ਸਫੈਦ ਸਰੋਂ) ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਸੈਂਕੜੇ-ਸੈਂਕੜੇ ਆਹੁਤੀਆਂ/ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਇਹ ਕਰਮ ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It marks the beginning of Aśvāyurveda, establishing veterinary Ayurveda—specifically horse medicine—as a recognized Agneya Vidya within the Purana’s encyclopedic system.
By presenting health-care knowledge as dharmic practice: protecting life and social order (bhukti) while cultivating disciplined, ritually aligned action that supports inner refinement (mukti).