
Chapter 290 — गजशान्तिः (Gaja-śānti: Elephant-Pacification Rite)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਗਜ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਆਯੁਰਵੇਦ-ਆਧਾਰਿਤ ਪਸ਼ੂ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਮੰਗਲ ਟਾਲਣ ਵਾਸਤੇ। ਪੰਚਮੀ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਸ਼੍ਰੀ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਵਤੇ, ਦਿਕਪਾਲ, ਨਿਯਾਮਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਗ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਮਲ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਸਤ੍ਰਾਂ, ਦਿਸ਼ਾ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਥਾਪਨਾ; ਬਾਹਰੀ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ, ਸੂਤਰਕਾਰ, ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜ—ਉਪਚਾਰਕ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਸੰਯੋਗ। ਚਤੁਰਧਾਰਾ ਕਲਸ਼, ਧਵਜ-ਤੋਰਣ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਘਿਉ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ (ਹਰ ਦੇਵਤੇ ਲਈ ਸੈਂਕੜੇ) ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ; ਵਿਸਰਜਨ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਸ਼ੂ-ਵੈਦਾਂ ਨੂੰ ਭੁਗਤਾਨ ਵੀ। ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਨਾਲ ਹਾਥਣੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਰਾਜ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ‘ਸ਼੍ਰੀਗਜ’ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ-ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਯੁੱਧ, ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਜ-ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਜਨ-ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਡਿਣਡਿਮ (ਨਗਾਰਾ) ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अश्वशान्तिर्नामोननवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ नवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः गजशान्तिः शालिहोत्र उवाच गजशान्तिं प्रवक्ष्यामि गजरोगविमर्दनीम् विष्णुं श्रियञ्च पञ्चम्यां नागम् ऐरावतं यजेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਅਸ਼ਵ-ਸ਼ਾਂਤੀ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਨੱਬੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਗਜ-ਸ਼ਾਂਤੀ’ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗਜ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਪੰਚਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਅਤੇ ਨਾਗ ਐਰਾਵਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 2
ब्रह्माणं शङ्करं विष्णुं शक्रं वैश्नवणंयमं चन्द्रार्कौ वरुणं वायुमग्निं पृथ्वीं तथा च खं
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ੰਕਰ (ਸ਼ਿਵ), ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ), ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ (ਕੁਬੇਰ), ਯਮ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ, ਵਰੁਣ, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ/ਆਹਵਾਨ ਕਰੇ।
Verse 3
शेषं शैलान् कुञ्जरांश् च ये ते ऽष्टौ देवयोनयः विरुपाक्षं महापद्मं भद्रं सुमनसन्तथा
ਸ਼ੇਸ਼, ਸ਼ੈਲ ਅਤੇ ਕੁੰਜਰ—ਇਹ (ਸਹਿਤ) ਦੇਵਯੋਨੀ, ਅਰਥਾਤ ਦਿਵ੍ਯ-ਉਤਪੱਤੀ ਵਾਲੇ ਅੱਠ ਨਾਗ ਹਨ: ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼, ਮਹਾਪਦਮ, ਭਦ੍ਰ ਅਤੇ ਸੁਮਨਸ ਵੀ।
Verse 4
कुमुदैरावणः पद्मः पुष्पदन्तो ऽथ वामनः सुप्रतीकोञ्जनो नागा अष्टौ होमो ऽथ दक्षिणां
ਕੁਮੁਦ, ਐਰਾਵਣ, ਪਦਮ, ਪੁਸ਼ਪਦੰਤ ਅਤੇ ਵਾਮਨ; ਅਤੇ ਸੁਪ੍ਰਤੀਕ, ਅੰਜਨ, ਨਾਗ—ਇਹ ਅੱਠ (ਨਾਮ) ਹਨ। ਫਿਰ ਹੋਮ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ (ਵਿਧਿ-ਦਾਨ) ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 5
गजाः शान्त्युदकासिक्ता वृद्धौ नैमित्तिकं सृणु गजानाम्मकरादौ च ऐशान्यां नगराद्वहिः
ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ/ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਨਿਮਿੱਤ (ਸ਼ਕੁਨ) ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਸੁਣੋ: ਹਾਥੀਆਂ ਲਈ ਮਕਰਾਦਿ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣਾ (ਅਸ਼ੁਭ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 6
स्थण्डिले कमले मध्ये विष्णुं लक्ष्मीञ्च केशरे ब्रह्माणं भास्करं पृथ्वीं यजेत् स्कन्दं ह्य् अनन्तकं
ਸਥੰਡਿਲ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਕਮਲ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਕੇਸਰ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ), ਪૃਥਵੀ, ਸਕੰਦ ਅਤੇ ਅਨੰਤਕ ਦਾ ਵੀ ਯਜਨ ਕਰੇ।
Verse 7
खं शिवं सोममिन्द्रादींस्तदस्त्राणि दले क्रमात् वज्रं शक्तिञ्च दण्डञ्च तोमरं पाशकं गदां
ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਖ’, ਸ਼ਿਵ, ਸੋਮ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ, ਸ਼ਕਤੀ, ਡੰਡ, ਤੋਮਰ, ਪਾਸ਼ ਤੇ ਗਦਾ ਵੀ ਰੱਖੇ।
Verse 8
शूलं पद्मम्बहिर्वृन्ते चक्रे सूर्यन्तथाश्विनौ वसूनष्ठौ तथा साध्यान् याम्ये ऽथ नैरृते दले
ਕਮਲ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਡੰਡੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੂਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨ ਰੱਖੇ; ਅੱਠ ਵਸੂ ਅਤੇ ਸਾਧ੍ਯਾਂ ਨੂੰ ਵੀ—ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਦਲਾਂ ਵਿੱਚ—ਵਿਨਯਾਸ ਕਰੇ।
Verse 9
देवानाङ्गिरसश्चाश्विभृगवो मरुतो ऽनिले विश्वेदेवांस् तथा दक्षे रुद्रा शैद्रे ऽथ मण्डले
ਅਨਿਲ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵ, ਆਂਗਿਰਸ, ਅਸ਼ਵਿਨ, ਭ੍ਰਿਗੂ ਅਤੇ ਮਰੁਤ ਰੱਖੇ ਜਾਣ; ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ; ਅਤੇ ਇੰਦਰ-ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵਿਨਯਾਸ ਕਰੇ।
Verse 10
ततो वृत्तया रेखया तु देवान् वै वाह्यतो यजेत् सूत्रकारानृषीन् वाणीं पूर्वादौ सरितो गिरीन्
ਫਿਰ ਗੋਲ ਰੇਖਾ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰੇ; ਸੂਤਰਕਾਰਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਣੀ (ਸਰਸਵਤੀ) ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪੂਜਨ ਕਰੇ।
Verse 11
महाभूतानि कोणेषु ऐशान्यादिषु संयजेत् पद्मं चक्रं गदां शङ्खं चतुरश्रन्तु मण्डलं
ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਆਦਿ ਕੋਣ-ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਥਾਪਨਾ/ਸੰਯੋਜਨ ਕਰੇ। ਮੰਡਲ ਚਤੁਰਸ੍ਰ (ਚੌਰਸ) ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਦਮ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਅੰਕਿਤ/ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ।
Verse 12
चतुर्धारं ततः कुम्भाः अग्न्यादौ च पताकिकाः चत्वारस्तोरणा द्वारि नागान् ऐरवतादिकान्
ਫਿਰ ਚਾਰ ਧਾਰਾਂ (ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ) ਵਾਲੇ ਕੁੰਭ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅਗਨੀ-ਆਦਿ (ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਪਤਾਕਾਂ ਰੱਖੇ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਤੋਰਨ ਲਗਾਏ ਅਤੇ ਐਰਾਵਤ ਆਦਿ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ/ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ।
Verse 13
पूर्वादौ चौषधीभिश् च देवानां भाजनं पृथक् पृथक्शताहुतीश्चाज्यैर् गजानर्च्य प्रदक्षिणं
ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਜਨ/ਅਰਪਣ-ਪਾਤਰ ਰੱਖੇ। ਫਿਰ ਘੀ ਨਾਲ ਹਰ ਇੱਕ ਲਈ ਸੌ-ਸੌ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ, ਗਜਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ (ਦੱਖਣਾਵਰਤ) ਕਰੇ।
Verse 14
नागं वह्निं देवतादीन् वाह्यैर् जग्मुः स्वकं गृहम् द्विजेभ्यो दिक्षिणां दद्यात् हयवैद्यादिकस् तथा
ਨਾਗ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਦਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ਵ-ਵੈਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ।
Verse 15
करिणीन्तु समारुह्य वदेत् कर्णन्तु कालवित् मरुतो ऽनल इति ज चतुःकुम्भा इति ञ पताकिन इति ज नागराजे ऽमृते शान्तिं कृत्वामुस्मिन् जपेन्मनुम्
ਕਰਿਣੀ (ਹਥਣੀ) ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਕਾਲਵਿਦ (ਸਮੇਂ ਦਾ ਗਿਆਨੀ) ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰੇ— ‘ਮਰੁਤಃ, ਅਨਲ’ (ਜ-ਕਾਰ ਸਮੇਤ), ‘ਚਤੁಃਕੁੰਭਾ’ (ਞ-ਕਾਰ ਸਮੇਤ) ਅਤੇ ‘ਪਤਾਕਿਨ’ (ਜ-ਕਾਰ ਸਮੇਤ)। ਨਾਗਰਾਜ ਅਮ੍ਰਿਤ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਉਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 16
श्रीगजस्त्वं कृतो राज्ञा भवानस्य गजाग्रणीः प्रभूर्माल्याग्रभक्तैस्त्वां पूजयिष्पति पार्थिवः
ਰਾਜੇ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਰਾਜਹਾਥੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿਚ ਅਗਵਾਨ ਹੈਂ। ਉਹ ਭੂਪਤੀ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਭੋਗ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇਗਾ।
Verse 17
लोकस्तदाज्ञया पूजां करिष्यति तदा तव पालनीयस्त्वया राजा युद्धे ऽध्वनि तथा गृहे
ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਲੋਕ ਤਦੋਂ ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਜੰਗ ਵਿੱਚ, ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 18
तिर्यग्भावं समुत्सृज्य दिव्यं भावमनुस्मर देवासुरे पुरा युद्धे श्रीगजस्त्रिदशैः कृतः
ਪਸ਼ੂ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਭਾਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ। ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼੍ਰੀਗਜ’ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 19
ऐरावणसुतः श्रीमानरिष्टो नाम वारणः श्रीगजानान्तु तत् तेजः सर्वमेवोपतिष्ठते
ਐਰਾਵਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਅਰਿਸ਼ਟ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਹਾਥੀ—ਸ਼੍ਰੀਗਜਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਰਾ ਤੇਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
तत्तेजस्तव नागेन्द्र दिव्यभावसमन्वितं उपतिष्ठतु भद्रन्ते रक्ष राजानमाहवे
ਹੇ ਨਾਗੇਂਦ੍ਰ! ਦਿਵ੍ਯ ਭਾਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੇਰਾ ਉਹ ਤੇਜ ਤੇਰੇ ਮੰਗਲ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
Verse 21
इत्येवमभिषिक्तैनमारोहेत शुभे नृपः तस्यानुगमनं कुर्युः सशस्त्रनवसद्गजाः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ੁਭ ਆਸਨ/ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ। ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਨੌਂ ਉੱਤਮ ਹਾਥੀ ਚਲਣ।
Verse 22
शालास्वसौ स्थण्डिले ऽब्जे दिकपालादीन् यजेद्वहिः केशरेषु बलं नागं भुवञ्चैच सरस्वतीं
ਯਜ੍ਞਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਸਥੰਡਿਲ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਕਮਲ-ਮੰਡਲ ਉੱਤੇ ਦਿਕਪਾਲ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਬਾਹਰ, ਕੇਸਰ/ਪੰਖੁੜੀ-ਰੇਖਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਬਲ, ਨਾਗ, ਭੁਵ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਵੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।
Verse 23
मध्येषु डिण्डिमं प्रार्च्य गन्धमाल्यानुलेपनैः हुत्वा देयस्तु कलसो रसपूर्णो द्विजाय च
ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਗੰਧ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਅਨੁਲੇਪਨ ਨਾਲ ਡਿੰਡਿਮ (ਨਗਾਰਾ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਹਵਨ ਕਰਕੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕਲਸ਼ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਵੇ।
Verse 24
गजाध्यक्षं हस्तिपञ्च गणितज्ञञ्च पूजयेत् गजाध्यक्षाय तन्दद्यात् डिण्डिमं सोपि वादयेत् शुभगम्भीरशब्दैः स्याज्जघनस्थो ऽभिवादयेत्
ਗਜਾਧ੍ਯਕਸ਼, ਪੰਜ ਹਾਥੀ-ਪਰਿਚਾਰਕ ਅਤੇ ਗਣਿਤ-ਨਿਪੁਣ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ। ਗਜਾਧ੍ਯਕਸ਼ ਨੂੰ ਡਿੰਡਿਮ (ਨਗਾਰਾ) ਦੇਵੇ; ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਜਾਏ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕਰੇ।
A veterinary-ritual protocol for preventing and suppressing elephant diseases (gajaroga-vimardanī), combining therapeutic sprinkling, herb-based offerings, and structured homa within a mandala-based worship system.
It sacralizes the royal elephant as a protector of kingship: the rite culminates in consecration, protective invocations, and a procession framework (armed attendants and signal drum) that stabilizes public order and royal safety.
Viṣṇu and Śrī anchor the rite; major devas (Brahmā, Śiva, Indra, Kubera, Yama), luminaries (Sun/Moon), elements, Dikpālas, and Nāga lineages (notably Airāvata and the Nāga-king Amṛta) are installed through a directional mandala schema.