Adhyaya 283

Verse 1

आनि नाम द्व्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः पञ्चविशतिरिति ञ , ट च कर्पूरजहुकातैलमिति ख कर्पूरजानुकातैलमिति ज अथ त्र्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः मन्त्ररूपौषधकथनं धन्वन्तरिर् उवाच आयुरारोग्यकर्तर ओंकारद्याश् च नाकदाः ओंकारः परमो मन्त्रस्तं जप्त्वा चामरो भवेत्

ਹੁਣ ‘ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਔਸ਼ਧ ਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਤਿਰਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਓੰਕਾਰ ਅਤੇ ਓੰਕਾਰ-ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰ ਆਯੁ ਅਤੇ ਆਰੋਗ੍ਯ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਸਵਰਗੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਓੰਕਾਰ ਪਰਮ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।’

Verse 2

गायत्री परमो मन्त्रस्तं जप्त्वा भुक्तिमुक्तिभाक् ॐ नमो नारायणाय मन्त्रः सर्वार्थसाधकः

ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਪਰਮ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ‘ਓਂ ਨਮੋ ਨਾਰਾਇਣਾਯ’ ਮੰਤ੍ਰ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 3

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय सर्वदः ॐ हूं नमो विष्णवे मन्त्रोयञ्चौषधं परं

‘ਓਂ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ’—ਸਰਵਦਾਤਾ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਅਤੇ ‘ਓਂ ਹੂੰ ਨਮੋ ਵਿਸ਼੍ਣਵੇ’—ਵਿਸ਼੍ਣੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਪਰਮ ਔਖਧ ਹੈ।

Verse 4

अनेन देवा ह्य् असुराः सश्रियो निरुजो ऽभवत् भूतानामुपकारश् च तथा धर्मो महौषधम्

ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਨਿਰੋਗ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਉਪਕਾਰ—ਇਹੀ ਧਰਮ—ਮਹਾ ਔਖਧ ਹੈ।

Verse 5

धर्मः सद्धर्मकृद्धर्मी एतैर् धर्मैश् च निर्मलः श्रीदः श्रीषः श्रीनिवासः श्रीधरःश्रीनिकेतनः

ਉਹ ਆਪ ਧਰਮ ਹੈ, ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਦਾ ਕਰਤਾ ਤੇ ਸਥਾਪਕ ਹੈ, ਧਰਮਧਾਰੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਦ, ਸ਼੍ਰੀਸ਼, ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਨਿਕੇਤਨ ਹੈ।

Verse 6

श्रियः पतिः श्रीपरम एतैः श्रियमवाप्नुयात् कामी कामप्रदः कामः कामपालस् तथा हरिः

‘ਸ਼੍ਰਿਯਹ ਪਤਿ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼੍ਰੀਪਰਮ’—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਕਾਮੀ’, ‘ਕਾਮਪ੍ਰਦ’, ‘ਕਾਮ’, ‘ਕਾਮਪਾਲ’ ਅਤੇ ‘ਹਰੀ’ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 7

आनन्दो माधवश् चैव नाम कामाय वै हरेः रामः परशुरामश् च नृसिंहो विष्णुरेव च

ਇੱਛਾ-ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਹਰਿ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ—ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਮਾਧਵ; ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਮ, ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ, ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੀ।

Verse 8

त्रिविक्रमश् च नामानि जप्तव्यानि जिगीषुभिः विद्यामभ्यस्यतां नित्यं जप्तव्यः पुरुषोत्तमः

ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ਜਪਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਨਿੱਤ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਾ ਸਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 9

दामोदरो बन्धहरः पुष्कराक्षो ऽक्षिरोगनुत् हृषीकेशो भयहरो जपेदौषधकर्मणि

ਦਵਾਈ-ਉਪਚਾਰ ਵੇਲੇ ਜਪ ਕਰੇ—ਦਾਮੋਦਰ (ਬੰਧਨ-ਹਰ), ਪੁਸ਼ਕਰਾਕਸ਼ (ਕਮਲ-ਨੇਤਰ), ਨੇਤਰ-ਰੋਗ ਨਾਸਕ, ਅਤੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ (ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ), ਭੈ-ਹਰ।

Verse 10

अच्युतञ्चामृतं मन्त्रं सङ्ग्रामे चापराजितः जलतारे नारसिंहं पूर्वादौ क्षेमकामवान्

ਜੋ ਖੇਮ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ‘ਅਚ੍ਯੁਤ’ ਅਤੇ ‘ਅਮ੍ਰਿਤ’ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ‘ਅਪਰਾਜਿਤ’ (ਮੰਤ੍ਰ)। ਪਾਣੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਨਾਰਸਿੰਹ’; ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੇਮ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 11

चक्रिणङ्गदिनञ्चैव शार्ङ्गिणं खड्गिनं स्मरेत् नारायणं सर्वकाले नृसिंहो ऽखिलभीतिनुत्

ਚੱਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰੀ ਅਤੇ ਖੜਗ ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ; ਹਰ ਵੇਲੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ—ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ, ਜੋ ਸਭ ਭੈ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

गरुडध्वजश् च विषहृत् वासुदेवं सदाजपेत् धान्यादिस्थापने स्वप्ने अनन्ताच्युतमीरयेत्

‘ਗਰੁੜਧ੍ਵਜ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਹ੍ਰਿਤ’ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਜਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ‘ਵਾਸੁਦੇਵ’ ਦਾ ਸਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ। ਅਨਾਜ ਆਦਿ ਸੰਭਾਲਣ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ‘ਅਨੰਤ’ ਤੇ ‘ਅਚ੍ਯੁਤ’ ਨਾਮ ਉਚਾਰਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 13

नारायणञ्च दुःस्वप्ने दाहादौ जलशायिनं हयग्रीवञ्च विद्यार्थी जगत्सूतिं सुताप्तये बलभद्रं शौरकार्ये एकं नामार्थसाधकम्

ਦੁਸ਼ਸੁਪਨੇ ਆਉਣ ਤੇ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ; ਸੜਨ ਆਦਿ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ‘ਜਲਸ਼ਾਈ’ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ‘ਹਯਗ੍ਰੀਵ’ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ; ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ‘ਜਗਤਸੂਤੀ’ (ਜਗਤ ਮਾਤਾ) ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇ। ਸ਼ੌਰ੍ਯ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਬਲਭਦ੍ਰ’ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੋ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਨੋਰਥ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।