Adhyaya 280

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सर्वरोगहराण्यौषधानि नामोनाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः तथोल्कानामुष्मणामध्वसेविनामिति ख अथाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः रसादिलक्षणं धन्वन्तरिर् उवाच रसादिलक्षणं वक्ष्ये भेषजानां गुणं शृणु रसवीर्यविपाकज्ञो नृपादीन्रक्षयेन्नरः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਸਭ ਰੋਗ ਹਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਖਧੀਆਂ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਅੱਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ (ਸਮਾਪਤ) ਹੋਇਆ। (ਹੋਰ ਪਾਠ ਵਿੱਚ—‘ਉਲਕਾ, ਉਸ਼ਮਾ ਅਤੇ ਰਾਹ-ਸੇਵੀ’ ਦਾ ਵਰਣਨ।) ਹੁਣ ‘ਰਸਾਦਿ-ਲੱਛਣ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਅੱਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਰਸ ਆਦਿ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਔਖਧਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਸੁਣੋ। ਜੋ ਰਸ, ਵੀਰਯ ਅਤੇ ਵਿਪਾਕ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 2

रसाः स्वाद्वम्ललवणाः सोमजाः परिकीर्तिताः कटुतिक्तकषायानि तथाग्नेया महाभुज

ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ ਅਤੇ ਨਮਕੀਨ—ਇਹ ਰਸ ਸੋਮ-ਜਨਿਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਤਿੱਖਾ, ਕੌੜਾ ਤੇ ਕਸੈਲਾ—ਇਹ ਰਸ ਅਗਨੀ-ਜਨਿਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ।

Verse 3

त्रिधा विपाको द्रव्यस्य कट्वम्ललवणात्मकः द्विधा वीय्य समुद्दिष्टमुष्णं शीतं तथैव च

ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਦਾ ਵਿਪਾਕ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ ਅਤੇ ਨਮਕੀਨ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ। ਵੀਰਯ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤ।

Verse 4

अनिर्देश्यप्रभावश् च ओषधीनां द्विजोत्तम मधुरश् च कषायश् च तिक्तश् चैव तथा रसः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਵਰਨਨੀਯ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸ ਮਧੁਰ, ਕਸ਼ਾਯ ਤੇ ਤਿਕਤ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 5

शीतवीर्याः समुद्दिष्टाः शेषास्तूष्णाःप्रकीर्तिताः गुडुची तत्र तिक्तपि भवत्युष्णातिवीर्यतः

ਕੁਝ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਸ਼ੀਤ-ਵੀਰ੍ਯ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਉਸ਼ਣ-ਵੀਰ੍ਯ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਉਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਗੁਡੂਚੀ ਤਿਕਤ ਰਸ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਤਿ ਉਸ਼ਣ-ਵੀਰ੍ਯ ਕਰਕੇ ਉਸ਼ਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 6

उष्णा कषायापि तथा पथ्या भवति मानद मधुरोपि तथा मांस उष्ण एव प्रकीर्तितः

ਹੇ ਮਾਨਦ, ਕਸ਼ਾਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਵੀ ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਥ੍ਯ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਧੁਰ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਮਾਸ ਵੀ ਉਸ਼ਣ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 7

लवणो मध्रश् चैव विपाकमधुरौ स्मृतौ अम्लोष्णश् च तथा प्रोक्तः शेषाः कटुविपाकिनः

ਲਵਣ ਅਤੇ ਮਧੁਰ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਧੁਰ ਵਿਪਾਕ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਮਲ ਅਤੇ ਕਟੁ (ਉਸ਼ਣ) ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿਪਾਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਰਸ ਕਟੁ ਵਿਪਾਕ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 8

वीर्यपाके विपर्यस्ते प्रभावात्तत्र निश् चयः मधुरो ऽपि कटुः पाके यच्च क्षौद्रं प्रकीर्तितं

ਜਦੋਂ ਵੀਰ੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਪਾਕ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਲਟਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰ (ਸ਼ਹਿਦ) ਮਧੁਰ ਰਸ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵਿਪਾਕ ਵਿੱਚ ਕਟੁ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 9

क्वाथयेत् षोडशगुणं विवेद्द्रव्याच्चतुर्गुणम् यवक्षौद्रमिति ख कल्पनैषा कषायस्य यत्र नोक्तो विधिर्भवेत्

ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾ ਜਲ ਵਿੱਚ ਕਵਾਥ ਕਰਕੇ ਦ੍ਰਵ-ਭਾਗ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਆਰੰਭਿਕ ਦ੍ਰਵ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯਵ (ਜੌ) ਅਤੇ ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰ (ਸ਼ਹਿਦ) ਮਿਲਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧੀ ਨਾ ਕਹੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਕਸ਼ਾਯ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇਹ ਸਧਾਰਣ ਨਿਯਮ ਹੈ।

Verse 10

कषायन्तु भवेत्तोयं स्नेहपाके चतुर्गुणं द्रव्यतुल्यं समुद्धृत्य द्रव्यं स्नेहं क्षिपेद्बुधः

ਸਨੇਹ-ਪਾਕ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਾਯ ਦਾ ਪਾਣੀ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕਲਕ (ਔਸ਼ਧ ਪੇਸਟ) ਲੈ ਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਕ ਅਤੇ ਸਨੇਹ (ਤੇਲ/ਘਿਉ) ਪਾਏ।

Verse 11

तावत्प्रमाणं द्रव्यस्य स्नेहपादं ततः क्षिपेत् तोयवर्जन्तु यद्द्रव्यं स्नेहद्रव्यं तथा भवेत्

ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਦੀ ਜਿੰਨੀ ਮਾਤਰਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨੇਹ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸਨੇਹ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 12

संवर्तितौषधः पाकः स्नेहानां परिकीर्तितः तत्तुल्यता तु लेह्यस्य तथा भवति सुश्रुत

ਜਿਸ ਪਾਕ ਵਿੱਚ ਔਸ਼ਧ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਸੰਕੁਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਘਣ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਸਨੇਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗ ‘ਪਾਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ! ਲੇਹ੍ਯ (ਅਵਲੇਹ) ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਸਮਤੁਲਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 13

स्वच्छमल्पौषधं क्वाथं कषायञ्चोक्तवद्भवेत् अक्षं चूर्णस्य निर्दिष्टं कषायस्य चतुष्पलं

ਥੋੜੀ ਔਸ਼ਧ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸਾਫ਼ (ਛਾਣਿਆ ਹੋਇਆ) ਕਵਾਥ ‘ਕਵਾਥ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਸ਼ਾਯ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਤਰੀਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਬਣੇ। ਚੂਰਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਇੱਕ ਅਕ੍ਸ਼ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਕਸ਼ਾਯ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਚਾਰ ਪਲ ਹੈ।

Verse 14

मध्यमैषा स्मृता मात्रा नास्ति मात्राविकल्पना वयः कालं बलं वह्निं देशं द्रव्यं रुजं तथा

ਇਹ ‘ਮੱਧਮ’ ਮਾਤਰਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਕੋਈ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਪੱਕਾ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ। ਉਮਰ, ਸਮਾਂ/ਰੁੱਤ, ਬਲ, ਜਠਰਾਗਨੀ, ਦੇਸ਼, ਦ੍ਰਵ੍ਯ (ਦਵਾਈ) ਅਤੇ ਰੋਗ/ਪੀੜਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤਰਾ ਢਾਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 15

समवेक्ष्य महाभाग मात्रायाः कल्पना भवेत् सौम्यास्तत्र रसाः प्रायो विज्ञेया धातुवर्धनाः

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਖ ਕੇ ਮਾਤਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਰਸ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੌਮ੍ਯ ਅਤੇ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 16

मधुरास्तु विशेषेण विज्ञेया धातुवर्धनाः दोषाणाञ्चैव धातूनां द्रव्यं समगुणन्तु यत्

ਮਿੱਠੇ ਸਵਾਦ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਧਾਤੂ-ਵਰਧਕ ਜਾਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਦੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਧਾਤੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਗੁਣ (ਸੰਤੁਲਿਤ ਗੁਣ) ਰੱਖੇ, ਉਹ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਮਨਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

तदेव वृद्धये ज्ञेयं विपरीतं क्षमावहम् उपस्तम्भत्रयं प्रोक्तं देहे ऽस्मिन्मनुजोत्तम

ਉਹੀ ਆਚਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਵਾਧੇ (ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ) ਲਈ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਨਾਸ/ਖ਼ਸਾਰਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਨੁਜੋਤਮ! ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਉਪਸਤੰਭਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਯਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 18

आहारो मैथुनं निद्रा तेषु यत्नः सदा भवेत् असेवनात् सेवनाच्च अत्यन्तं नाशमाप्नुयात्

ਆਹਾਰ, ਮੈਥੁਨ ਅਤੇ ਨੀਂਦ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸਦਾ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਘੋਰ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 19

क्षयस्य बृंहणं कार्यं स्थुलदेहस्य कर्षणम् रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः

ਕ੍ਰਿਸ਼ (ਕਸ਼ੀਣ) ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਬ੍ਰਿੰਹਣ ਅਰਥਾਤ ਪੋਸ਼ਣ‑ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਲਈ ਕਰਸ਼ਣ ਅਰਥਾਤ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਲਾਜ; ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਕਾਇਆ ਲਈ ਰੱਖਿਆ‑ਪਾਲਣਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 20

स्नेहपाके च तद्गुणमिति ख तत्तुल्यताप्यस्य तथा यथा भवति सुश्रुत इति ख उपक्रमद्वयं प्रोक्तं तर्पणं वाप्यतर्पणं हिताशी च मिताशी च जीर्णाशी च तथा भवेत्

ਸਨੇਹਪਾਕ (ਘਿਉ‑ਤੇਲ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ) ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣ‑ਗੁਣ ਪਛਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੀ ਤਾਪ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਦੋ ਉਪਕਰਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ: ਤਰਪਣ (ਪੋਸ਼ਕ) ਅਤੇ ਅਤਰਪਣ (ਲਘੂ/ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਾ)। ਹਿਤਕਾਰੀ ਭੋਜਨ ਖਾਓ, ਮਿਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਖਾਓ, ਅਤੇ ਪਿਛਲਾ ਭੋਜਨ ਹਜ਼ਮ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਹੀ ਖਾਓ।

Verse 21

ओषधीनां पञ्चविधा तथा भवति कल्पना रसः कल्कः शृतः शीतः फाण्डश् च मनुजोत्तम

ਹੇ ਮਨੁਜੋਤਮ! ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ (ਤਿਆਰੀ) ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—ਰਸ, ਕਲਕ, ਸ਼੍ਰਿਤ (ਕਵਾਥ), ਸ਼ੀਤ (ਹਿਮ), ਅਤੇ ਫਾਣਡ (ਮਿੱਠਾ ਔਸ਼ਧੀ ਪੇਯ/ਤਿਆਰੀ)।

Verse 22

रसश् च पीडको ज्ञेयः कल्क आलोडिताद् भवेत् क्वथितश् च शृतो ज्ञेयः शीतः पर्युषितो निशां

‘ਰਸ’ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪੀੜ ਕੇ (ਨਿਚੋੜ ਕੇ) ਕੱਢਿਆ ਜਾਵੇ; ‘ਕਲਕ’ ਮਰਦਨ‑ਆਲੋਡਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਲੇਪ ਹੈ। ਜੋ ਉਬਾਲਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ‘ਸ਼੍ਰਿਤ’ (ਕਵਾਥ) ਹੈ। ਜੋ ਠੰਢਾ ਹੋ ਗਿਆ ਉਹ ‘ਸ਼ੀਤ’, ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਤ ਭਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ‘ਪਰ੍ਯੁਸ਼ਿਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

सद्योभिशृतपूतं यत् तत् फाण्टमभिधीयते करणानां शतञ्चैव षष्टिश् चैवाधिका स्मृता

ਜੋ ਪਦਾਰਥ ਤੁਰੰਤ ਉਬਾਲ ਕੇ ਫਿਰ ਛਾਣ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਫਾਣਟ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਕਰਣ’ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਸੌ ਸੱਠ (160) ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 24

यो वेत्ति स ह्य् अजेयः स्थात्सम्बन्धे वाहुशौण्डिकः आहारशुद्धिरग्न्यर्थमग्निमूलं बलं नृणां

ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਅਜੇਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਮਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਆਹਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਜਠਰਾਗਨੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਬਲ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮੂਲ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।

Verse 25

ससिन्धुत्रिफलाञ्चाद्यात्सुराज्ञि अभिवर्णदां जाङ्गलञ्च रसं सिन्धुयुक्तं दधि पयः कणां

ਹੇ ਸੁਰਾਜ्ञੀ (ਕੁਲਵਤੀ), ਸੈਂਧਵ ਲੂਣ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਉੱਤਮ ਵਰਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਯੋਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਾਂਗਲ (ਚਰਬੀ ਘੱਟ ਜੰਗਲੀ ਮਾਸ) ਦਾ ਰਸ ਸੈਂਧਵ ਸਮੇਤ, ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਅੰਨ-ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 26

रसाधिकं समं कुर्यान्नरो वाताधिको ऽपि वा निदाघे मर्दनं प्रोक्तं शिशिरे च समं बहु

ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰਸਾਧਿਕ (ਸਨੇਹ/ਪੋਸ਼ਣ-ਪ੍ਰਧਾਨ) ਜਾਂ ਸਮ (ਸੰਤੁਲਿਤ) ਰੀਤ ਅਪਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਾਤਾਧਿਕ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨ ਹੋਵੇ। ਗਰਮੀ (ਨਿਦਾਘ) ਵਿੱਚ ਮਰਦਨ/ਅਭ੍ਯੰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਰਦੀ (ਸ਼ਿਸਿਰ) ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 27

वसन्ते मध्यमं ज्ञेयन्निदाघे मर्दनोल्वणं त्वचन्तु प्रथमं मर्द्यमङ्गञ्च तदनन्तरं

ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਮਰਦਨ ਮੱਧਮ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਰਮੀ (ਨਿਦਾਘ) ਵਿੱਚ ਮਰਦਨ ਤੇਜ਼/ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਵੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਚਮੜੀ ਦੀ ਮਾਲਿਸ ਕਰਨੀ, ਫਿਰ ਅੰਗਾਂ (ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਭਾਗਾਂ) ਦੀ।

Verse 28

स्नायुरुधिरदेहेषु अस्थि भातीव मांसलं स्कन्धौ बाहू तथैवेह तथा जङ्घे सजानुनी

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਯੂ ਅਤੇ ਰੁਧਿਰ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਡੀ ਮਾਨੋ ਮਾਸ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਮੋਢੇ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ, ਅਤੇ ਜੰਘਾਂ ਘੁੱਟਣਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਮਾਸਲ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 29

अरिवन्मर्दयेत् प्रज्ञो जत्रु वक्षश् च पूर्ववत् अङ्गसन्धिषु सर्वेषु निष्पीड्य बहुलं तथा

ਸਿਆਣਾ ਵੈਦ ਰੋਗੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਮਰਦਨ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਂਗ ਜੋਰ ਨਾਲ ਕਰੇ; ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਤ੍ਰੁ-ਭਾਗ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲੇ। ਸਾਰੇ ਅੰਗ-ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਾਰੰਵਾਰ ਪੱਕਾ ਦਬਾਅ ਦੇਵੇ।

Verse 30

प्रसारयेदङ्गसन्धीन्न च क्षेपेण चाक्रमात् नीजीर्णे तु श्रमं कुर्यान्न भुक्त्वा पीतवान्नरः

ਅੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਚਲਾਏ; ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਪਿਛਲਾ ਭੋਜਨ ਹਜ਼ਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਦ ਹੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰੇ; ਖਾ ਕੇ ਜਾਂ ਪੀ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ।

Verse 31

दिनस्य तु चतुर्भाग ऊर्ध्वन्तु प्रहरार्धके व्यायामं नैव कर्तव्यं स्नायाच्छीताम्बुना सकृत्

ਦਿਨ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ, ਅਰਥਾਤ ਪਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰਾਰਧ ਵਿੱਚ, ਕਸਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 32

वार्युष्णञ्च श्रमं जह्याद्धृदा श्वासन्न धारयेत् व्यायामश् च कफं हन्याद्वातं हन्याच्च मर्दनं

ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਿਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਾ ਰੋਕੋ। ਕਸਰਤ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਦਨ ਵਾਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 33

स्नानं पित्ताधिकं हन्यात्तस्यान्ते चातपाः प्रियाः आतपक्लेशकर्मादौ क्षेमव्यायामिनो नराः

ਇਸ਼ਨਾਨ ਪਿੱਤ ਦੀ ਵਾਧੂਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੁੱਪ ਸੇਵਨ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਧੁੱਪ, ਕਲੇਸ਼ਦਾਇਕ ਮਿਹਨਤ ਜਾਂ ਭਾਰੀ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੇ ਮਿਤ ਕਸਰਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।