Adhyaya 279

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सिद्धौषधानि नामाष्ट्सप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथैकोनाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सर्वरोगहराण्यौषधानि धन्वन्तरिर् उवाच शारीरमानमागन्तुसहजा व्याधयो मताः शारीरा ज्वरकुष्ठाद्या क्रोधाद्या मानसा मताः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਸਿੱਧੌਸ਼ਧਾਨਿ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਉਨਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਦੋ ਸੌ ਅੱਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਸਰਵਰੋਗਹਰ ਔਖਧ’—ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰੀਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ—ਆਗੰਤੁਕ (ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਣਜਨਿਤ) ਅਤੇ ਸਹਜ (ਜਨਮਜਾਤ)। ਸ਼ਾਰਿਰਿਕ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜ੍ਵਰ, ਕੁਸ਼ਠ ਆਦਿ; ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 2

आगन्तवो विघातोत्था सहजाः क्षुज्जरादयः शारीरागन्तुनाशाय सूर्यवारे घृतं गुडम्

ਰੋਗ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ—ਆਗੰਤੁਕ, ਆਘਾਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਸਹਜ; ਜਿਵੇਂ ਭੁੱਖ, ਜ਼ੁਕਾਮ/ਜ੍ਵਰ ਆਦਿ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਆਗੰਤੁਕ ਦੋਸ਼ ਨਾਸ ਲਈ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਘਿਉ ਅਤੇ ਗੁੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 3

लवणं सहिरण्यञ्च विप्रायापूपमर्पयेत् चन्द्रे चाभ्यङ्गदो विप्रे सर्वरोगैः प्रमुच्यते

ਨਮਕ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਅਪੂਪ (ਮਿੱਠਾ ਕੇਕ) ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਅਭ੍ਯੰਗ-ਦਾਨ (ਮਲਿਸ਼ ਲਈ ਤੇਲ/ਲੇਪ) ਦੇਣ ਨਾਲ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 4

तैलं शनैश् चरे दद्यादाश्विने गोरसान्नदः घृतेन पयसा लिङ्गं संस्नाप्य स्याद्रुगुज्झितः

ਸ਼ਨਿੱਚਰਵਾਰ (ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ) ਨੂੰ ਤੇਲ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਗੋ-ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਅੰਨ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਘਿਉ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 5

गायत्र्या हावयेद्वह्नौ दूर्वान्त्रिमधुराप्लुताम् यस्मिन् भे व्याधिमाप्नोति तस्मिन् स्नानं बलिः शुभे

ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਤ੍ਰਿਮਧੁਰ (ਤਿੰਨ ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥਾਂ) ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਦੂਬ ਘਾਹ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਲੱਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਬਲੀ-ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 6

मानसानां रुजादीनां विष्णोः स्तोत्रं हरं भवेत् वातपित्तकफा दोषा धातवश् च तथा शृणु

ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾ ਆਦਿ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਸਤੋਤਰ ਹਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਧਾਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੁਣੋ।

Verse 7

भुक्तं पक्वाशयादन्नं द्विधा याति च सुश्रुत अंशेनैकेन किट्टद्वं रसताञ्चापरेण च

ਹੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ! ਖਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅੰਨ ਪਕਵਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਭਾਗ ਕਿੱਟ (ਅਪਸ਼ਿਸ਼ਟ) ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਰਸ (ਪੋਸ਼ਕ ਸਾਰ) ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 8

किट्टभागो मलस्तत्र विन्मूत्रस्वेददूषिकाः नासामलङ्कर्णमलं तथा देहमलञ्च यत्

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੱਟ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ‘ਮਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਠਾ, ਮੂਤਰ, ਪਸੀਨਾ ਆਦਿ ਦੂਸ਼ਕ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੱਕ ਦੀ ਮੈਲ, ਕੰਨ ਦੀ ਮੈਲ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੀ ਹੋਰ ਗੰਦਗੀ।

Verse 9

रसभागाद्रसस्तत्र समाच्छोणिततां व्रजेत् मांसं रक्तत्तितो मेदो मेदसो ऽस्थ्नश् च सम्भवः

ਰਸ ਦੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਉਹੀ ਰਸ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਰਕਤ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਰਕਤ ਤੋਂ ਮਾਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਾਸ ਤੋਂ ਮੇਦ (ਚਰਬੀ) ਬਣਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੇਦ ਤੋਂ ਅਸਥੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 10

अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्रं शुकाद्रागस्तथौजसः देशमार्तिं बलं शक्तिं कालं प्रकृतिमेव च

ਅਸਥੀ ਤੋਂ ਮੱਜਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਸ਼ੁਕਰ; ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਤੋਂ ਰਾਗ (ਆਸਕਤੀ) ਅਤੇ ਓਜਸ (ਜੀਵਨ-ਸਾਰ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਸ਼, ਆਰਤੀ/ਰੋਗ, ਬਲ, ਸਮਰੱਥਾ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਵੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 11

ज्ञात्वा चिकित्सतं कुर्याद्भेषजस्य तथा बलम् तिथिं रिक्तान्त्यजेद् भौमं मन्दभन्दारुणोग्रकम्

ਹਾਲਤ ਜਾਣ ਕੇ ਵੈਦ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਦੇ ਬਲ (ਅਸਰ) ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਲਾਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਰਿਕਤਾ ਤਿਥੀਆਂ ਅਤੇ ਭੌਮ (ਮੰਗਲਵਾਰ) ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੰਦ, ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ, ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਉਗਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

हरिगोद्विजचन्द्रार्कसुरादीन् प्रतिपूज्य च शृणु मन्त्रमिमं विद्वन् भेषजारम्भमाचरेत्

ਹਰੀ, ਗਾਂ, ਦ੍ਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ), ਚੰਦਰ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਦੇਵਗਣ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਸੁਣ; ਫਿਰ ਔਖਧ-ਚਿਕਿਤ्सा ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 13

ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कानिलानलाः ऋषयश् चौषधिग्रामा भूतसङ्घाश् च पान्तु ते

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦਕਸ਼, ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ, ਧਰਤੀ, ਚੰਦਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਅੱਗ—ਨਾਲ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀਗਣ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਭੂਤਸੰਘ—ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ।

Verse 14

रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते

ਇਹ ਦਵਾਈ ਤੇਰੇ ਲਈ ਓਹੋ ਜਿਹੀ ਹੋਵੇ ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਰਸਾਇਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਗਾਂ ਲਈ ਸੁਧਾ—ਅਰਥਾਤ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੱਚੀ ਚਿਕਿਤ्सा ਬਣੇ।

Verse 15

वातश्लेष्मातको देशो बहुवृक्षो बहूदकः अनूपड्तिबिख्यातो जाङ्गलस्तद्विवर्जितः

ਵਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ (ਕਫ਼) ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਸ਼ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਦਰੱਖ਼ਤ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ; ਇਹ ‘ਅਨੂਪ’ (ਨਮੀਲਾ/ਦਲਦਲੀ) ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ‘ਜਾਂਗਲ’ (ਸੁੱਕਾ) ਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

किञ्चिद्वृक्षोदको देशस् तथा साधारणः स्मृतः जाङ्गलः पित्तबहुलो मध्यः साधारणः स्मृतः

ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ‘ਸਾਧਾਰਣ’ (ਮੱਧਮ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਜਾਂਗਲ’ (ਸੁੱਕਾ) ਦੇਸ਼ ਪਿੱਤ-ਬਹੁਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਮੱਧ’ ਦੇਸ਼ ਸਾਧਾਰਣ (ਮੱਧਮ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 17

रूक्ष्मः शीतश् चलो वायुः पित्तमुष्णं कटुत्रयम् स्थिराम्लस्निग्धमधुरं बलाशञ्च प्रचक्षते

ਉਹ ਵਾਯੁ (ਵਾਤ) ਨੂੰ ਰੂਖਾ, ਠੰਢਾ ਅਤੇ ਚਲਾਇਮਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਉਸ਼ਣ ਅਤੇ ਕਟੁ-ਤ੍ਰਯ ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ; ਅਤੇ ਬਲ/ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਨ (ਕਫ) ਨੂੰ ਸਥਿਰ, ਅਮਲ, ਸਨਿਗਧ ਅਤੇ ਮਧੁਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 18

वृद्धिः समानैर् एतेषां विपरीतैर् विपर्ययः रसाः स्वाद्वम्ललवणाः श्लेष्मला वायुनाशनाः

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਸਮਾਨ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਪਰਯਯ (ਸ਼ਮਨ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਧੁਰ, ਅਮਲ ਅਤੇ ਲਵਣ ਰਸ ਕਫ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 19

कटुतिक्तकषायाश् च वातलाः श्लेष्मनाशनाः कट्वम्ललवणा ज्ञेयास् तथा पित्तविवर्धनाः

ਕਟੁ, ਤਿੱਖਾ (ਤਿਕਤ) ਅਤੇ ਕਸੈਲਾ (ਕਸ਼ਾਯ) ਰਸ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ (ਕਫ) ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਟੁ, ਅਮਲ ਅਤੇ ਲਵਣ ਰਸ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਾਣੋ।

Verse 20

तिक्तस्वादुकषायाश् च तथा पित्तविनाशनाः रसस्यैतद्गुणं नास्ति विपाकस्यैतदिष्यते

ਤਿੱਖਾ (ਤਿਕਤ), ਮਧੁਰ ਅਤੇ ਕਸੈਲਾ (ਕਸ਼ਾਯ) ਰਸ ਵੀ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਣ ਰਸ ਦਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਇਹ ਵਿਪਾਕ (ਪਚਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ) ਦਾ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 21

वीर्योष्णाः कफवातघ्नाः शीताः पित्तविनाशनाः प्रभावतस् तथा कर्म ते कुर्वन्ति च सुश्रुत

ਉਸ਼ਣ-ਵੀਰਯ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਕਫ ਅਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੀਤ-ਵੀਰਯ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ।

Verse 22

शिशिरे च वसन्ते च निदाघे च तथा क्रमात् चयप्रकोपप्रशमाः कफस्य तु प्रकीर्तिताः

ਸ਼ਿਸਿਰ, ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਨਿਦਾਘ (ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ) ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਫ਼ ਦੇ ਚਯ, ਪ੍ਰਕੋਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨ ਦੇ ਪੜਾਅ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 23

निदाघवर्षारात्रौ च तथा शरदि सुश्रुत चयप्रकोपप्रशमाः पवनस्य प्रकीर्तिताः

ਨਿਦਾਘ, ਵਰਖਾ, ਰਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ਰਦ ਵਿੱਚ—ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਅਨੁਸਾਰ—ਵਾਤ (ਪਵਨ) ਦੇ ਚਯ, ਪ੍ਰਕੋਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨ ਦੇ ਪੜਾਅ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।

Verse 24

मेघकाले च शरदि हेमन्ते च यथाक्रमात् चयप्रकोपप्रशमास् तथा पित्तस्य कीर्तिताः

ਪਿੱਤ ਲਈ ਵੀ ਮੇਘਕਾਲ, ਸ਼ਰਦ ਅਤੇ ਹੇਮੰਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਯ, ਪ੍ਰਕੋਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 25

वर्षाद्यो विसर्गस्तु हेमन्ताद्यास् तथा त्रयः शिशिराद्यास् तथादानं ग्रीष्मान्ता ऋतवस्त्रयः

ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ‘ਵਿਸਰਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੇਮੰਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਸਿਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ‘ਆਦਾਨ’ ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਅੰਤ ਤੱਕ ਰੁੱਤ-ਤ੍ਰਯ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 26

सौम्यो विसर्गस्त्वादानमाग्नेयं परिकीर्तितम् वर्षादींस्त्रीनृतून् सोमश् चरन् पर्यायशो रसान्

‘ਵਿਸਰਗ’ ਨੂੰ ਸੌਮ੍ਯ (ਚੰਦਰ-ਸੁਭਾਉ) ਅਤੇ ‘ਆਦਾਨ’ ਨੂੰ ਆਗਨੇਯ (ਅੱਗ-ਸੁਭਾਉ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੋਮ ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤਿੰਨ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਲਦਿਆਂ ਰੁੱਤੀ ਰਸਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 27

जनयत्यम्ललवणमधुरांस्त्रीन् यथाक्रमम् शिशिरादीनृतूनर्कश् चरन् पर्ययशो रसान्

ਸ਼ਿਸਿਰ ਆਦਿ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਲਦਾ ਸੂਰਜ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਅੰਮਲ, ਲਵਣ ਅਤੇ ਮਧੁਰ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਰਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

विवर्धयेत्तथा तिक्तकषायकटुकान् क्रमात् यथा रजन्यो वर्धन्ते वलमेकं हि वर्धते

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੱਖਾ (ਤਿਕਤ), ਕਸੈਲਾ (ਕਸ਼ਾਯ) ਅਤੇ ਕਟੁ ਰਸ ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਧਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਦੋਸ਼ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਧਣ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਧਾਉਣ ਯੋਗ ਇਕੋ ਹੀ—ਬਲ (ਦੇਹ-ਸ਼ਕਤੀ) ਹੈ।

Verse 29

क्रमशो ऽथ मनुष्याणां हीयमानासु हीयते रात्रिभुक्तदिनानाञ्च वयसश् च तथैव च

ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਬੀਤੀਆਂ (ਭੋਗੀਆਂ) ਰਾਤਾਂ ਤੇ ਦਿਨ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਘਟਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਮਰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 30

आदिमध्यावसानेषु कफपित्तसमीरणाः प्रकोपं यान्ति कोपादौ काले तेषाञ्चयः स्मृतः

ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਫ਼, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਸਮੀਰਣ (ਵਾਤ) ਪ੍ਰਕੋਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਕੋਪ-ਕਾਲ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਚਯ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 31

प्रकोपोत्तरके काले शमस्तेषां प्रकीर्तितः अदिभोजनतो विप्र तथा चाभोजनेन च

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕੋਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਤਿਭੋਜਨ ਨਾਲ ਵੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭੋਜਨ (ਉਪਵਾਸ) ਨਾਲ ਵੀ।

Verse 32

रोगा हि सर्वे जायन्ते वेगोदीरणधारणैः अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशावेकं पानेन पूरयेत्

ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵੇਗਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਰੋਕਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੇਟ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰੋ ਕਿ ਦੋ ਭਾਗ ਅੰਨ ਨਾਲ ਤੇ ਇੱਕ ਭਾਗ ਪਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋਵੇ।

Verse 33

आश्रयं पवनादीनां तथैकमवशेषयेत् व्याधेर् निदानस्य तथा विपरीतमथौषधम्

ਵਾਤ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਸ੍ਰਯ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ, ਵਿਚਾਰ ਮਗਰੋਂ ਜੋ ਬਚੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਕਾਰਕ ਮੰਨੋ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਗ ਦਾ ਨਿਦਾਨ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਔਸ਼ਧ ਵਰਤੋ।

Verse 34

कर्तव्यमेतदेवात्र मया सारं प्रकीर्तितम् नाभेरूर्ध्वमधश् चैव गुदश्रोण्योस्तथैव च

ਇੱਥੇ ਕਰਨ ਯੋਗ ਇਹੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਸਾਰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ, ਅਤੇ ਗੁਦ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਣੀ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰੋ।

Verse 35

बलाशपित्तवातानां देहे स्थानं प्रकीर्तितं तथापि सर्वगाश् चैते देहे वायुर्विशेषतः

ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਬਲਾਸ (ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ/ਕਫ਼), ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਵਾਤ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਸਰੀਰ ਭਰ ਵਿਆਪਕ ਹਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਾਯੂ (ਵਾਤ)।

Verse 36

देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तन्मनसः स्मृतम् कृशो ऽल्पकेशश् चपलो बहुवाग्विषमानलः

ਦੇਹ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹਿਰਦਾ ਨੂੰ ਉਸ ਮਨ ਦਾ ਆਸਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। (ਐਸਾ ਵਿਅਕਤੀ) ਕ੍ਰਿਸ਼, ਘੱਟ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਚੰਚਲ, ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਮ ਜਠਰਾਗਨੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 37

व्योमगश् च तथा स्वप्ने वातप्रकृतिरुच्यते अकालपलितः क्रोधी प्रस्वेदी मधुरप्रियः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਤ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਕਾਲੀ ਸਫੈਦ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲਾ, ਕ੍ਰੋਧੀ, ਵੱਧ ਪਸੀਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते दृढाङ्गः स्थिरचित्तश् च सुप्रभः स्निग्धसूर्धजः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਮਕਦਾਰ (ਅੱਗ ਵਰਗੇ) ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿੱਤ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਮਨ ਸਥਿਰ, ਰੰਗ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਵਾਲ-ਦਾੜ੍ਹੀ ਚਿਕਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 39

शुद्धाम्बुदर्शी स्वप्ने च कफप्रकृतिको नरः तामसा राजसाश् चैव सात्विकाश् च तथा स्मृताः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਕਫ਼-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਪਨ-ਲੱਛਣ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ—ਤਾਮਸ, ਰਾਜਸ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ—ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 40

मनुष्या मुनिर्शादूल वातपित्तकफात्मकाः रक्तपित्तं व्यवायाच्च गुरुकर्मप्रवर्तनैः

ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਮਨੁੱਖ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਅਤਿ-ਵਿਆਵਾਇ (ਅਤਿ ਮੈਥੁਨ) ਤੇ ਭਾਰੀ/ਕਠਿਨ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਰਕਤਪਿੱਤ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 41

कदन्नभोजनाद्वायुर्देहे शोकाच्च कुप्यति विदाहिनां तथोल्कानामुष्णान्नाध्वनिसेविनां

ਕਦੰਨ (ਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਟ/ਅਹਿਤਕਰ) ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਾਹਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਅੱਗ/ਤਾਪ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਗਰਮ ਭੋਜਨ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਤਿ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 42

पित्तं प्रकोपमायाति भयेन च तथा द्विज अत्यम्बुपानगुर्वन्नभोजिनां भुक्तशायिनाम्

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਡਰ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਬਹੁਤ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ, ਭਾਰੀ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਲੇਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਿੱਤ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 43

श्लेकेष्माप्रकोपमायाति तथा ये चालसा जनाः वाताद्युत्थानि रोगाणि ज्ञात्वा शाम्यानि लक्षणैः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਲਸੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ (ਕਫ਼) ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਾਤ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲੱਛਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 44

अस्थिभङ्गः कषायत्वमास्ये शुष्कास्यता तथा जृम्भणं लोमहर्षश् च वातिकव्याधिलक्षणम्

ਹੱਡੀਆਂ ਟੁੱਟਣ ਵਰਗੀ ਪੀੜਾ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਕਸੈਲਾ ਸੁਆਦ, ਮੂੰਹ ਦਾ ਸੁੱਕਣਾ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜੰਭਾਈ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਚ—ਇਹ ਵਾਤਜ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

Verse 45

नखनेत्रशिराणान्तु पीतत्वं कटुता मुखे तृष्णा दाहोष्णता चैव पित्तव्याधिनिदर्शनम्

ਨਖਾਂ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਨਸਾਂ ਦਾ ਪੀਲਾਪਣ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਕਟੁ ਸੁਆਦ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜਲਨ ਅਤੇ ਵਧੀਕ ਗਰਮੀ—ਇਹ ਪਿੱਤਜ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ।

Verse 46

आलस्यञ्च प्रसेकश् च गुरुता मधुरास्यता उष्णाभिलाषिता चेति श्लैष्मिकव्याधिलक्षणम्

ਆਲਸ, ਵਧੇਰੇ ਲਾਰ ਆਉਣਾ, ਭਾਰਾਪਣ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾਸ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੀ ਇੱਛਾ—ਇਹ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਿਕ (ਕਫ਼ਜ) ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

Verse 47

स्निग्धोष्णमन्नमभ्यङ्गस्तैलपानादि वातनुत् आज्यं क्षीरं सिताद्यञ्च चन्द्ररश्म्यादि पित्तनुत्

ਚਿਕਣੀ ਤੇ ਗਰਮ ਖੁਰਾਕ, ਅਭ੍ਯੰਗ (ਤੇਲ ਮਲਿਸ਼) ਅਤੇ ਤੇਲ ਪੀਣਾ ਆਦਿ ਉਪਾਅ ਵਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘਿਉ, ਦੁੱਧ, ਚੀਨੀ ਆਦਿ ਅਤੇ ਚੰਦਨੀ ਵਰਗੇ ਠੰਡੇ ਉਪਚਾਰ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 48

सक्षौद्रं त्रिफलातैलं व्यायामादि कफापहम् सर्वरोगप्रशान्त्यै स्यद्विष्णोर्ध्यानञ्च पूजनम्

ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਿਆ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਤੇਲ ਅਤੇ ਕਸਰਤ ਆਦਿ ਉਪਾਅ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਵੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।