Adhyaya 300
Chapter 300 — सूर्यार्चनम् (Worship of Sūrya)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਐਸੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਿੱਧੀ-ਦਾਇਕ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਦੋਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਰਵਾਰਥ-ਸਾਧਕ ਸੰਖੇਪ ਬੀਜ-ਪਿੰਡ, ਬੀਜ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਨਿਯਮ (ਅੰਗ-ਘਟਕ, ਬਿੰਦੂ-ਪੂਰਤੀ) ਸਮਝਾ ਕੇ, ਗਣੇਸ਼ ਦੇ ਪੰਜ ਬੀਜ-ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਬਤ੍ਰ ਲਾਗੂ ਪੂਰਵਕਰਮ ਵਜੋਂ ਦਿਸ਼ਾ-ਪੂਜਾ, ਮੂਰਤੀ-ਸਥਾਪਨਾ, ਮੁਦਰਾ-ਬੰਧ, ਲਾਲ ਰੂਪ-ਲੱਛਣ, ਆਯੁਧ ਤੇ ਹੱਥ-ਵਿਨਿਆਸ ਅਤੇ ਚਤੁਰਥੀ ਵਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਨਾਨ, ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੂਰਜ-ਗ੍ਰਹ ਮੰਡਲ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਕੇ, ਨੌਂ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਨੌਂ ਕਲਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਵਗ੍ਰਹ ਪੂਜਾ, ਚੰਡਾ ਲਈ ਦੀਪਦਾਨ, ਗੋਰੋਚਨਾ, ਕੇਸਰ/ਕੁੰਕੁਮ, ਲਾਲ ਸੁਗੰਧ, ਅੰਕੁਰ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਗੁੜਹਲ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਲ—ਗ੍ਰਹਸ਼ਾਂਤੀ, ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ, ਵੰਸ਼/ਬੀਜ-ਦੋਸ਼ ਸੁਧਾਰ, ਮੰਤਰ-ਨਿਆਸਤ ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਪਦਾਰਥ (ਜਿਵੇਂ ਖਸ) ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਪ੍ਰਯੋਗ। ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਵੀ ਮੰਨ ਕੇ ਸਮਾਪਤੀ; ਰੰਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤੰਭਨ/ਮਾਰਣ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਘਾਤ, ਮੋਹਨ ਆਦਿ ਲਈ ਧਿਆਨ-ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਕੇ ਸੂਰਿਆਰਚਨਾ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਸੇਤੂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ग्रहहृन्मन्त्रादिकं नाम नवनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिशततमो ऽध्यायः सूर्यार्चनम् अग्निर् उवाच शय्या तु दण्डिसाजेशपावकश् चतुराननः सर्वार्थसाधकमिदं वीजं पिण्डार्थमुच्यते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਗ੍ਰਹਹ੍ਰਿਨ੍-ਮੰਤ੍ਰਾਦਿਕ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਨਿਨਿਆਣਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ। ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਸੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਸੂਰਿਆਰਚਨ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਸ਼ਯ੍ਯਾ, ਦੰਡਿ, ਸਾਜੇਸ਼, ਪਾਵਕ, ਚਤੁਰਾਨਨ’ ਇਹ ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰ ‘ਪਿੰਡ’ (ਸੰਖੇਪ ਸੂਤਰ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਵਾਰਥਸਾਧਕ ਹੈ।
Verse 2
स्वयं दीर्घस्वराद्यञ्च वीजेष्वङ्गानि सर्वशः खातं साधु विषञ्चैव सविन्दुं सकलं तथा
ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਵਰਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ ਨੂੰ ‘ਖਾਤ’ (ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ/ਭੇਦਿਤ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ‘ਵਿਸ਼’ (ਤੀਖ਼ਾ ਤੱਤ) ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ (ਅਨੁਨਾਸਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ) ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।
Verse 3
गणस्य पञ्च वीजानि पृथग्दृष्टफलं महत् गणं जयाय नमः एकदंष्ट्राय अचलकर्णिने गजवक्त्राय महोहरहस्ताय पञ्चाङ्गं सर्वसामान्यं सिद्धिः स्याल्लक्षजाप्यतेः
ਗਣੇਸ਼ ਦੇ ਪੰਜ ਬੀਜ (ਸੂਤਰ) ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਹਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—(1) ‘ਗਣੰ—ਜਯਾਰਥੰ ਨਮಃ’, (2) ‘ਏਕਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਯ ਨਮಃ’, (3) ‘ਅਚਲਕਰ੍ਣਿਨੇ ਨਮಃ’, (4) ‘ਗਜਵਕ੍ਤ੍ਰਾਯ ਨਮಃ’, (5) ‘ਮਹੋਹਰਹਸ੍ਤਾਯ ਨਮಃ’। ਇਹ ਪੰਜਾਂਗ ਸਭ ਲਈ ਸਾਰਵਭੌਮ ਹੈ; ਲੱਖ ਜਪ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 4
गणाधिपतये गणेश्वराय गणनायकाय गणक्रीडाय दिग्दले पूजयेन्मूर्तीः पुरावच्चाङ्गपञ्चकम् वक्रतुण्डाय एकदंष्ट्राय महोदराय गजवक्त्राय विकटाय विघ्नराजाय धूम्रवर्णाय दिग्विदिक्षु यजेदेताल्लोकांशांश् चैव मुद्रया
ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਦਲਾਂ (ਪੰਖੁੜੀਆਂ/ਵਿਭਾਗਾਂ) ਵਿੱਚ ਗਣਾਧਿਪਤੀ, ਗਣੇਸ਼ਵਰ, ਗਣਨਾਇਕ ਅਤੇ ਗਣਕ੍ਰੀਡਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਅੰਗ-ਪੰਚਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਕ੍ਰਤੁੰਡ, ਏਕਦੰਸ਼ਟ੍ਰ, ਮਹੋਦਰ, ਗਜਵਕ੍ਤ੍ਰ, ਵਿਕਟ, ਵਿਘਨਰਾਜ ਅਤੇ ਧੂਮ੍ਰਵਰਣ ਦੀ ਯਜਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੁਦਰਾ ਰਾਹੀਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕਾਂਸ਼/ਦਿਗਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 5
मध्यमातर्जनीमध्यगताङ्गुष्ठौ समुष्टिकौ चतुर्भुजो मोदकाढ्यो दण्डपाशाङ्कुशान्वितः
ਉਸ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਮੱਧਮਾ ਤੇ ਤਰਜਨੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖੇ ਹੋਣ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਮੁੱਠ ਬਣੇ ਹੋਣ; ਉਹ ਚਤੁਰਭੁਜ ਹੈ, ਮੋਦਕਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦੰਡ, ਪਾਸ਼ ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
दन्तभक्षधरं रक्तं साब्जं पाशाड्कुशैर् वृतम् पूजयेत्तं चतुर्थ्याञ्च विशेषेनाथ नित्यशः
ਦੰਤ ਅਤੇ (ਟੁੱਟਾ) ਦੰਦ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਲਾਲ ਵਰਣ ਰੂਪ ਨੂੰ, ਕਮਲ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਪਾਸ਼–ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ/ਸੇਵਿਤ ਜਾਣ ਕੇ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਵੀ।
Verse 7
श्वेतार्कमूलेन कृतं सर्वाप्तिः स्यात्तिलैर् घृतैः तण्डुलैर् दधिमध्वाज्यैः सौभाग्यं वश्यता भवेत्
ਸਫੈਦ ਅਰਕ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਸਰਵ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ/ਸਰਵ-ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਿਲ, ਘਿਉ, ਚੌਲ ਦੇ ਦਾਣੇ, ਦਹੀਂ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਆਜ੍ਯ ਨਾਲ (ਕਰਨ ਤੇ) ਸੁਭਾਗ ਅਤੇ ਵਸ਼ਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 8
घोषासृक्प्राणधात्वर्दी दण्डी गार्तण्डभैरवः धर्मार्थकाममोक्षाणां कर्ता विम्बपुटावृतः
ਉਹ ਘੋਸ਼ (ਮੰਤ੍ਰ-ਧੁਨੀ), ਰਕਤ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ; ਦੰਡਧਾਰੀ, ਗਾਰਤੰਡ-ਭੈਰਵ (ਸੂਰਜ-ਸਮ ਭੈਰਵ); ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ-ਮੋਖ਼ਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ, ਅਤੇ ਵਿਮ੍ਬਪੁਟ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹੈ।
Verse 9
ह्रस्वाः स्युर्मूर्तर्यः पञ्च दीर्घा अङ्गानि तस्य च सिन्दूरारुणमीशाने वामार्धदयितं रविं
ਉਸ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਲੱਛਣ ਹ੍ਰਸਵ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਲੰਮੇ ਹੋਣ। ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿੰਦੂਰ-ਅਰੁਣ ਵਰਣ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਮਾਰਧ ਵਿੱਚ ਰਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ/ਦਯਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Verse 10
आग्नेयादिषु कोणेषु कुजमन्दाहिकेतवः स्नात्वा विधिवदादित्यमाराध्यार्घ्यपुरःसरं
ਆਗਨੇਯ ਆਦਿ ਕੋਣ-ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਜ, ਮੰਦ, ਰਾਹੁ ਅਤੇ ਕੇਤੂ ਦੇ ਉਪਾਸਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ; ਫਿਰ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਆਦਿਤ੍ਯ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ।
Verse 11
कृतान्तमैशे निर्माल्यं तेजश् चण्डाय दीपितं रोचना कुङ्कुमं वारि रक्तगन्धाक्षताङ्कुराः
ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਲਈ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ ਅਰਪਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਚੰਡਾ ਲਈ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਦੀਵਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਗੋਰੋਚਨਾ, ਕੁੰਕੁਮ/ਕੇਸਰ, ਜਲ, ਲਾਲ ਗੰਧ, ਅਖ਼ਤ ਅਤੇ ਅੰਕੁਰ ਭੇਟ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 12
वेणुवीजयवाःशालिश्यामाकतिलराजिकाः जवापुष्पान्वितां दत्वा पात्रैः शिरसि धार्य तत्
ਬਾਂਸ ਦੇ ਪੱਖੇ, ਜੌ, ਚੌਲ, ਸ਼ਿਆਮਾਕ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਸਰੋਂ—ਜਵਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਸਮੇਤ—ਦਾਨ/ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 13
जानुभ्यामवनीङ्गत्वा सूर्यायार्घ्यं निवेदयेत् स्वविद्यामन्त्रितैः कुम्भैर् नवभिः प्रार्च्य वै ग्रहान्
ਦੋਵੇਂ ਘੁੱਟਣਾਂ ਦੇ ਬਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਨੌਂ ਕਲਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਵਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 14
ग्रहादिशान्तये स्नानं जप्त्वार्कं सर्वमाप्नुयात् संग्रामविजयं साग्निं वीजदोषं सविन्दुकं
ਗ੍ਰਹ ਆਦਿ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਰਕ (ਸੂਰਜ) ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਗਨੀ-ਬਲ ਸਮੇਤ ਯੁੱਧ-ਵਿਜੈ, ਅਤੇ ਬੀਜ/ਵੰਸ਼ ਦੋਸ਼ ਤੇ ‘ਬਿੰਦੂ’ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ।
Verse 15
न्यस्य मूर्धादिपादान्तं मूलं पूज्य तु मुद्रया स्वाङ्गानि च यथान्यासमात्मानं भावयेद्रविं
ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਨਿਆਸ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਮੰਤਰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਵੀ (ਸੂਰਜ) ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਿਆਏ।
Verse 16
ध्यानञ्च मारणस्तम्भे पीतगाप्यायने सितम् रिपुघातविधौ कृष्णं मोहयेच्छक्रचापवत्
ਮਾਰਣ ਅਤੇ ਸਤੰਭਨ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੀਲਾ ਰੂਪ ਸੋਚੇ। ਪੋਸ਼ਣ-ਵਾਧੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਘਾਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਕਾਲਾ, ਅਤੇ ਮੋਹਨ ਲਈ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਿਆਏ।
Verse 17
यो ऽभिषेकजपध्यानपूजाहोमपरः सदा तेजस्वी हृजयः श्रीमान् समुद्रादौ जयं लभेत्
ਜੋ ਸਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਜਪ, ਧਿਆਨ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਜੇਤਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਿੱਤ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
ताम्बूलादाविदं न्यस्य जप्त्वा दद्यादुशीरकं न्यस्तुवीजेन हस्तेन स्पर्शनं तद्वशे स्मृतं
ਤਾਂਬੂਲ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਮੰਤਰ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਜਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ਼ੀਰਕ (ਖਸ) ਦੇਵੇ। ਜਿਸ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬੀਜ-ਮੰਤਰ ਨਿਆਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਛੂਹਣਾ ਉਸ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It emphasizes mantra-ritual architecture: constructing and applying bīja-mantras (with bindu and limb-components), performing directional mūrti-worship with mudrā-sealing, executing arghya and nine-kumbha graha worship, and completing the rite through full-body nyāsa and deity-identification (Ravi-bhāvanā).
Sūrya-arcana is taught as disciplined upāsanā that stabilizes vitality and clarity; by integrating nyāsa, japa, and offerings with ethical observance, it channels desired worldly outcomes into a dharmic framework that supports inner steadiness and higher aims.