Adhyaya 285

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगो नाम चतुरशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः कल्पसागरः धन्वन्तरिर् उवाच कल्पाम्मृत्युञ्चयान्वक्ष्ये ह्य् आयुर्दान्रोगसर्दनान् त्रिशती रोगहा सेव्या मध्वाज्यत्रिफलामृता

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਮ੍ਰਿਤਸੰਜੀਵਨੀਕਰ-ਸਿੱਧਯੋਗ’ ਨਾਮਕ ੨੮੪ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਕਲਪਸਾਗਰ’ ਨਾਮਕ ੨੮੫ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਕਲਪ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਆਯੁ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘ਤ੍ਰਿਸਤੀ’ ਰੋਗਹਰ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਦ, ਘਿਉ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਬਣਾ ਕੇ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 2

पलं पलार्धं कर्षं वा त्रिफलां सकलां तथा बिल्वतैलस्य नस्यञ्च मासं पञ्चशती कविः

ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਪੂਰੇ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਲਵੋ; ਮਾਤਰਾ ਇੱਕ ਪਲ, ਅੱਧਾ ਪਲ ਜਾਂ ਇੱਕ ਕਰਸ਼ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਲਵ-ਤੇਲ ਦਾ ਨੱਸਿਆ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ; ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਇਹ ਪੰਜ ਸੌ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 3

रोगापमृत्युबलिजित् तिलं भल्लातकं तथा पञ्चाङ्गं वाकूचीचूणं षण्मासं खदिरोदकैः

ਤਿਲ, ਭੱਲਾਤਕ ਅਤੇ ਪੰਜਾਂਗ ਤਿਆਰੀ, ਨਾਲੇ ਵਾਕੂਚੀ ਦਾ ਚੂਰਨ—ਇਹ ਸਭ ਖਦੀਰ ਦੇ ਕਾਢੇ/ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਸੇਵਨ ਕਰੋ; ਇਹ ਰੋਗ, ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਅਤੇ ਬਲ-ਘਾਟ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 4

क्वाथैः कुष्ठञ्जयेत् सेव्यं चूर्णं नीलकुरुण्टजम् क्षिरेण मधुना वापि शतायुः खण्डदुग्धभुक्

ਕਾਢਿਆਂ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਠ/ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਿਆ (ਖਸ) ਅਤੇ ਨੀਲਕੁਰੁਣਟਜ ਦਾ ਚੂਰਨ ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਚੀਨੀ ਮਿਲਿਆ ਦੁੱਧ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

मध्वाज्यशुण्ठीं संसेव्य पलं प्रातः समृद्युजित् बलीपलितजिज्जीवेन्माण्डकीचूर्णदुग्धपाः

ਸਵੇਰੇ ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਸੁੰਠ ਇੱਕ ਪਲ ਨਿੱਤ ਲੈਣ ਨਾਲ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਝੁਰਰੀਆਂ ਤੇ ਸਫੈਦ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਂਡਕੀ ਚੂਰਨ ਮਿਲਿਆ ਦੁੱਧ ਪੀਵੇ।

Verse 6

उच्चटामधुना कर्षं पयःपा मृत्युजिन्नरः मध्वाज्यैः पयसा वापि निर्गुण्डी रोगमृत्युजित्

ਉੱਚਟਾ ਇੱਕ ਕਰਸ਼ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਦ-ਘਿਉ ਨਾਲ ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਰੋਗ ਅਤੇ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 7

तैलमिति ञ पलाशतैलं कर्षैकं षण्मासं मधुना पिवेत् दुग्धभोजी पञ्चशती सहस्रायुर्भवेन्नरः

ਇਸ ਨੂੰ ‘ਤੇਲ’ ਜਾਣ ਕੇ ਪਲਾਸ਼-ਤੇਲ ਇੱਕ ਕਰਸ਼ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਹੀ ਆਹਾਰ ਬਣਾਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪੰਜ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਤੇਜ-ਬਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰਾਯੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

ज्योतिष्मतीपत्ररसं पयसा त्रिफलां पिवेत् मधुनाज्यन्ततस्तद्वत् शतावर्या रजः पलं

ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਮਤੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਰਸ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪੇਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਘਿਉ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਦਾ ਚੂਰਨ ਇੱਕ ਪਲ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸੇਵਨ ਕਰੇ।

Verse 9

क्षौद्राज्यैः पयसा वापि निर्गुण्डी रोगमृत्युजित् पञ्चाङ्गं निम्बचूर्णस्य खदिरक्वाथभावितं

ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਦ-ਘਿਉ ਨਾਲ ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਉਹ ਰੋਗ ਅਤੇ (ਅਕਾਲ) ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੀਮ ਦੇ ਪੰਚਾਂਗ ਨੂੰ ਨੀਮ-ਚੂਰਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਖਦਿਰ ਦੇ ਕਾਢੇ ਵਿੱਚ ਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹੌਸ਼ਧੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 10

कर्षं भृङ्गरसेनापि रोगजिच्चामरो भवेत् रुदन्तिकाज्यमधुभुक् दुग्धभोजी च मृत्युजित्

ਭ੍ਰਿੰਗ ਰਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਰਸ਼ ਮਾਤਰਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅਜਰ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਦੰਤਿਕਾ ਨੂੰ ਘਿਉ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਖਾ ਕੇ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਬਣਾਕੇ ਉਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ (ਦੀਰਘਾਯੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।

Verse 11

कर्षचूर्णं हरीतक्या भावितं भृङ्गराड्रसैः घृतेन मधुना सेव्य त्रिशतायुश् च रोगजित्

ਹਰੀਤਕੀ ਦਾ ਚੂਰਨ ਇੱਕ ਕਰਸ਼ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਘਿਉ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਸੇਵਨ ਕਰੇ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਆਯੁ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।

Verse 12

वाराहिका भृङ्गरसं लोहचूर्णं शतावरी साज्यं कर्षं पञ्चशती कर्तचूर्णं शतावरी

ਵਾਰਾਹਿਕਾ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਦਾ ਰਸ, ਲੋਹ-ਚੂਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਤਾਵਰੀ—ਘੀ ਸਮੇਤ—ਇੱਕ ਕਰਸ਼ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸੇਵਨਯੋਗ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਚਸ਼ਤੀ ਅਤੇ ਕਰਤ-ਚੂਰਨ ਵੀ ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਨਾਲ ਵਿਹਿਤ ਹਨ।

Verse 13

भावितं भृङ्गराजेन मध्वाज्यन्त्रिशती भवेत् ताम्रं मृतं सृततुल्यं गन्धकञ्च कुमारिका

ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮਧੁ-ਘੀ ਯੁਕਤ ਤ੍ਰਿਸ਼ਤੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਤਾਂਬਾ ‘ਮ੍ਰਿਤ’ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰਿਤ (ਸ਼ੁੱਧ/ਗਲਿਤ) ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੰਧਕ ਵੀ ਕੁਮਾਰਿਕਾ (ਘ੍ਰਿਤਕੁਮਾਰੀ) ਸਮੇਤ ਵਿਹਿਤ ਹੈ।

Verse 14

रसैर् विमृज्य द्वे गुञ्जे साज्यं पञ्चशताब्दवान् अश्वगन्धा पलं तैलं साज्यं खण्डं शताब्दवान्

ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਮਰਦਨ ਕਰਕੇ ਦੋ ਗੁੰਜਾ ਮਾਤਰਾ, ਘੀ ਸਮੇਤ, ‘ਪੰਜ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ’ ਆਯੁ-ਵਰਧਕ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ ਇੱਕ ਪਲ—ਤੇਲ, ਘੀ ਅਤੇ ਖੰਡ (ਸ਼ੱਕਰ) ਨਾਲ—‘ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ’ ਦਾ ਆਯੁ-ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 15

पलम्पुनर् नवाचूर्णं मध्वाज्यपयसा पिवम् अशोकचूर्णस्य पलं मध्वाज्यं पयसार्तिनुत्

ਫਿਰ ਪੁਨਰਨਵਾ ਦਾ ਤਾਜ਼ਾ ਚੂਰਨ ਇੱਕ ਪਲ, ਸ਼ਹਦ-ਘੀ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ੋਕ-ਚੂਰਨ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਸ਼ਹਦ-ਘੀ ਸਮੇਤ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਨਾਲ ਪੀੜਾ/ਰੋਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

तिलस्य तैलं समधु नस्यात् कृष्णकचः शती कर्षमक्षं समध्वाज्यं शतायुः पयसा पिवन्

ਤਿਲ ਦਾ ਤੇਲ ਸ਼ਹਦ ਸਮੇਤ ਨੱਸਿਆ ਵਜੋਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਆਯੁ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਕਸ਼ (ਵਿਭੀਤਕ) ਇੱਕ ਕਰਸ਼ ਸ਼ਹਦ-ਘੀ ਸਮੇਤ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪੀਣ ਨਾਲ ਸ਼ਤਾਯੁ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

रोगनुच्चामरो भवेदिति ञ साज्यं सर्वमिति ख ताम्रामृतमिति ख सुरतुस्यमिति ज , ञ च अभयं सगुडञ्चग्ध्वा घृतेन मधुरादिभिः दुग्धान्नभुक् कृष्णकेशो ऽरोगी पञ्चशताब्दवान्

ਗੁੜ ਨਾਲ ਅਭਯਾ (ਹਰੀਤਕੀ) ਖਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਘਿਉ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਵਰਗ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੁੱਧ-ਚੌਲ ਦਾ ਆਹਾਰ ਰੱਖੇ; ਉਹ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ, ਕਾਲੇ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 18

पलङ्कुष्माण्डिकाचूर्णं मध्वाज्यपयसा पिवन् मासं दुग्धान्नभोजी च सहस्रायुर्विरोगवान्

ਪਲ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਮਾਂਡਿਕਾ ਦਾ ਚੂਰਨ ਸ਼ਹਿਦ, ਘਿਉ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪੀਏ ਅਤੇ ਦੁੱਧ-ਚੌਲ ਦਾ ਆਹਾਰ ਰੱਖੇ; ਉਹ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

शालूकचूर्णं भृङ्गाज्यं समध्वाज्यं शताब्दकृत् कटुतुम्बीतैलनस्यं कर्षं शतद्वयाब्दवान्

ਸ਼ਾਲੂਕ ਦਾ ਚੂਰਨ; ਅਤੇ ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਘਿਉ ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਟੁਤੁੰਬੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦਾ ਨੱਸਿਆ ਇੱਕ ਕਰਸ਼ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 20

त्रिफला पिप्पली शुण्ठी सेविता त्रिशताब्दकृत् शतावर्याः पूर्वयोगः सहस्रायुर्बलातिकृत्

ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਪਿੱਪਲੀ ਅਤੇ ਸੁੰਠ ਦਾ ਨਿਯਮਿਤ ਸੇਵਨ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ (ਆਯੁ-ਫਲ) ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਯੋਗ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

चित्रकेन तथा पुर्वस् तथा शुण्ठीविडङ्गतः लोहेन भृङ्गराजेन बलया निम्बपञ्चकैः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿਤ੍ਰਕ ਅਤੇ ਪੂਰਵ (ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ) ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸੁੰਠ ਤੇ ਵਿਡੰਗ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ; ਲੋਹ (ਲੌਹ-ਪ੍ਰਯੋਗ) ਨਾਲ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਬਲਾ ਅਤੇ ਨੀਮ ਦੇ ਪੰਚਾਂਗ ਨਾਲ (ਇਹ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ)।

Verse 22

खदिरेण च निर्गुण्ड्या कण्टकार्याथ वासकात् वर्षाभुवा तद्रसैर् वा भावितो वटिकाकृतः

ਖਦਿਰ, ਨਿਰਗੁਣਡੀ, ਕੰਟਕਾਰੀ ਅਤੇ ਵਾਸਕ ਨਾਲ—ਜਾਂ ਵਰ੍ਹਸਾਭੂ ਆਦਿ ਦੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਕਰਕੇ—ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਵਟਿਕਾ (ਗੋਲੀ) ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

चूर्णङ्घृतैर् वा मधुना गुडाद्यैर् वारिणा तथा ॐ ह्रूं स इतिमन्त्रेण मन्त्रतो योगराजकः

‘ਯੋਗਰਾਜਕ’ ਨਾਮਕ ਯੋਗ ਨੂੰ ਚੂਰਨ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਘੀ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਗੁੜ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੇਵਨ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ‘ਓਂ ਹ੍ਰੂੰ ਸ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 24

मृतसञ्जीवनीकल्पो रोगमृत्युञ्जयो भवेत् सुरासुरैश् च मुनिभिः सेविताः कल्पसागराः गजायुर्वेदं प्रोवाच पालकाप्ये ऽङ्गराजकं

‘ਮ੍ਰਿਤਸੰਜੀਵਨੀ’ ਨਾਮਕ ਕਲਪ ਮੌਤ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਰੋਗ-ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ‘ਕਲਪ-ਸਾਗਰ’—ਔਸ਼ਧੀ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਮਹਾਸਾਗਰ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਸੇਵਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਲਕਾਪ੍ਯ ਨੇ ਅੰਗਰਾਜ ਨੂੰ ਗਜ-ਆਯੁਰਵੇਦ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ।