Adhyaya 295

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे दष्टचिकित्सा नाम चतुर्णवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः पञ्चाङ्गरुद्रविधानं अग्निर् उवाच वक्ष्ये रुद्रविधानन्तु पञ्चाङ्गं सर्वदं परं हृदयं शिवसङ्कल्पः शिवः सूक्तन्तु पौरुषम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ “ਦਸ਼ਟਚਿਕਿਤਸਾ” ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਚੌਰਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ। ਹੁਣ ਦੋ ਸੌ ਪਚਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ—“ਪੰਚਾਂਗ ਰੁਦ੍ਰ-ਵਿਧਾਨ”—ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਰੁਦ੍ਰ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਇਹ ਪਰਮ, ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਰਵਫਲਦਾਇਕ ਹੈ: ਹ੍ਰਿਦਯ, ਸ਼ਿਵ-ਸੰਕਲਪ, ਸ਼ਿਵ (ਮੰਤਰ), ਸੂਕਤ ਅਤੇ ਪੌਰੁਸ਼।”

Verse 2

शिखाभ्यः सम्भृतं सूक्तमाशुः कवचमेव च शतरुद्रियमस्त्रञ्च रुद्रस्याङ्गानि पञ्च हि

ਸ਼ਿਖਾਵਾਂ (ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਗੁੱਛੇ) ਤੋਂ ‘ਆਸ਼ੁ’ ਨਾਮਕ ਸੂਕਤ ਸੰਭ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਕਵਚ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ’ ‘ਅਸਤ੍ਰ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਇਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਪੰਜ ਅੰਗ ਹਨ।

Verse 3

पञ्चाङ्गान्न्यस्य तं ध्यात्वा जपेद्रुद्रांस्तः क्रमात् यज्जाग्रत इति सूक्तं यदृचं मानसं विदुः

ਪੰਜ-ਅੰਗ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੁਦ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਯਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਤ…’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਸੂਕਤ ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਿਚਾ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਾਨਸ ਜਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 4

ऋषिः स्याच्छिवमङ्कल्पश्छन्दस्त्रिष्टुवुदाहृतं शिवः सहस्रशीर्षेति तस्य नारायणो ऽप्यृषिः

ਰਿਸ਼ੀ ‘ਸ਼ਿਵਮੰਗਲਪ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਛੰਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਸ਼ਿਵ ਹਨ, ਜੋ ‘ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੀਰਸ਼’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਤੁਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਸੂਕਤ ਲਈ ਨਾਰਾਇਣ ਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 5

देवता पुरुषो ऽनुष्टुप्छन्दो ज्ञेयञ्च त्रैष्टुभम् अभ्यश्रसम्भृतं सूक्तमृषिरुत्तरगोनरः

ਦੇਵਤਾ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ; ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਅਭ੍ਯਸ਼੍ਰਸੰਭ੍ਰਿਤ’ ਨਾਮਕ ਸੂਕਤ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ‘ਉੱਤਰਗੋਨਰ’ ਹਨ।

Verse 6

आद्यानान्तिमृणां त्रिष्टुप्छन्दो ऽनुष्ठुव्द्वयोरपि उत्तरगोनस इति ज , ट च छन्दस्त्रिष्टुभमन्त्यायाः पुरुषो ऽस्यापि देषता

‘ਆ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ‘ਮ੍ਰਿ’ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ (ਗਣ/ਵਰਨ-ਸਮੂਹ) ਦਾ ਛੰਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਲਈ ਵੀ ‘ਉੱਤਰ-ਗਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਣ ‘ਜ’ ਅਤੇ ‘ਟ’ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅੰਤਿਮ ਦਾ ਛੰਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਹੀ ਹੈ।

Verse 7

आशुरिन्त्रो द्वादशानां छन्दस्त्रिष्टुवुदाहृतं ऋषिः प्रोक्तः प्रतिरथः सूक्ते सप्तदशार्चके

ਇਹਨਾਂ ਬਾਰਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਦੇਵਤਾ ਇੰਦਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਛੰਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਤਿਰਥ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਸਤਾਰਾਂ ਰਿਚਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਕਤ ਵਿੱਚ।

Verse 8

पृथक् पृथक् देवताः स्युः पुरुविदङ्गदेवता अवशिष्टदैवतेषु छन्दो ऽनुष्टुवुदाहृतं

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ‘ਪੁਰੁਵਿਦ-ਅੰਗ’ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਨਿਯੋਗਾਂ ਲਈ ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 9

असौ यमो भवित्रीन्द्रः पुरुलिङ्गोक्तदेवताः पङ्क्तिच्छन्दो ऽथ मर्माणि त्वपलिङ्गोक्तदेवताः

‘ਅਸੌ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਯਮ ਹੈ; ‘ਭਵਿਤ੍ਰੀ’ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਇੰਦਰ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਪੁਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉੱਥੇ ਛੰਦ ਪੰਕਤੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਮਰਮਾਂ ਅਤੇ ਤ੍ਵਚਾ ਲਈ ਨਪੁੰਸਕਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਦੇਵਤੇ ਮੰਨੇ ਜਾਣ।

Verse 10

रौद्राध्याये च सर्वस्मिन्नार्षं स्यात् परमेष्वपि प्रजापतिर्वा देवानां कुत्सस्य तिसृणाम् पुनः

ਰੌਦ੍ਰ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ—ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਇਸ ਨੂੰ ‘ਆਰਸ਼’ (ਰਿਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ। ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਕੁਤਸ ਹਨ।

Verse 11

मनोद्वयोरुमैका स्याद्रुद्रो रुद्राश् च देवताः आद्योनुवाको ऽथ पूर्व एकरुद्राख्यदैवतः

‘ਮਨੋਦ੍ਵਯ’ ਨਾਮਕ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਮੂਹ ਲਈ ਦੇਵਤਾ ਕੇਵਲ ਉਮਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਗਣ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਪਰ ਪਹਿਲੇ ਅਨੁਵਾਕ ਦਾ ਪੂਰਵ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ‘ਏਕ-ਰੁਦ੍ਰ’ ਨਾਮਕ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।

Verse 12

छन्दो गायत्र्यमाद्याया अनुष्टुप् तिसृणामृचाम् तिसृणाञ्च तथा पङ्क्तिरनुष्टुवथ संस्मृतम्

ਪਹਿਲੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਛੰਦ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਰਿਚਾਂ ਦਾ ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਹੈ। ਅਗਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਦਾ ਛੰਦ ਪੰਕਤੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ—ਇਉਂ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 13

द्वयोश् च जगतीछन्दो रुद्राणामप्यशीतयः हिरण्यवाहवस्तिस्रो नमो वः किरिकाय च

ਦੋ (ਰਿਚਾਂ) ਦਾ ਛੰਦ ਜਗਤੀ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਵੀ ਅੱਸੀ (ਰੂਪ/ਪਾਠ) ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿਰਣ੍ਯਵਾਹ ਤਿੰਨ ਹਨ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਕਿਰਿਕਾ ਨੂੰ ਵੀ।

Verse 14

पञ्चर्चो रुद्रदेवाः स्युर्मन्त्रे रुद्रानुवाककः विंशके रुद्रदेवास्ताः प्रथमा वृहती स्मृता

ਰੁਦ੍ਰਾਨੁਵਾਕ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ-ਦੇਵਤਾ ਪੰਜ ਪੰਜ ਰਿਚਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਵੀਹ ਰਿਚਾਂ ਦੇ ਸੈੱਟ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ-ਦੇਵਤਾ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਛੰਦ ਵ੍ਰਿਹਤੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 15

ऋग्द्वितीया त्रिजगती त्रिष्टुवेव च अनुष्टुभो यजुस्तिस्र आर्यादिज्ञः सुसिद्धिभाक्

ਦੂਜਾ ਛੰਦ ‘ਰਿਕ’ ਹੈ; ਤੀਜਾ ‘ਤ੍ਰਿਜਗਤੀ’ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ’ ਅਤੇ ‘ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ’। ਇਹ ਤਿੰਨ ‘ਯਜੁਸ’ ਛੰਦ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਆਰਿਆ ਆਦਿ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

त्रैलोक्यमोहनेनापि विषव्याध्यरिमर्दनं भवित्रीति त्रिष्टुब् लिङ्गोक्तदेवतेति ख रुद्रात्मवाचक इति ज , ट च विषव्याधिविमर्दनमिति ज इं श्रीं ह्रीं ह्रौं हूं त्रैलोक्यमोहनाय विष्णवे नमः अगुष्टुभं नृसिंहेन विषव्याधिविनाशनं

‘ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ-ਮੋਹਨ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਮਰਦਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ ਤੇ ਵਿਆਧੀ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਲਿੰਗ-ਉਕਤ ਸੰਕੇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਵਾਚਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਸ਼ਵਿਆਧਿਵਿਮਰਦਨ’ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੰਤਰ—“ਇੰ ਸ਼੍ਰੀਂ ਹ੍ਰੀਂ ਹ੍ਰੌਂ ਹੂੰ, ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ-ਮੋਹਨਾਯ ਵਿਸ਼ਣਵੇ ਨਮਃ”—ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਨਰਸਿੰਹ-ਰੂਪ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਆਧੀ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

ॐ इं इं उग्रवीरं मंहाविष्णुं ज्वलन्तंसर्वतोमुखं नृसिंहं भीषणं मृत्युमृत्युम्नमाम्यहं

ਓਂ। ਇੰ ਇੰ। ਮੈਂ ਨਰਸਿੰਹ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਉਗ੍ਰ ਵੀਰ, ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ, ਜ੍ਵਲੰਤ, ਸਰਬਤੋਮੁਖ, ਭਿਆਨਕ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਵੀ ਮੌਤ।

Verse 18

अयमेव तु पञ्चाङ्गो मन्त्रः सर्वार्थसाधकः द्वादशाष्टाक्षरौ मन्त्रौ विषव्याधिविमर्दनौ

ਇਹੀ ਪੰਜ-ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਅਰਥ ਸਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਖਰੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਾਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 19

कुब्जिका त्रिपुरा गौरी चन्द्रिका विषहारिणी प्रसादमन्त्रो विषहृदायुरारोग्यवर्धनः सौरो विनायकस्तद्वद्रुद्रमन्त्राः सदाखिलाः

‘ਕੁਬ੍ਜਿਕਾ’, ‘ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ’, ‘ਗੌਰੀ’, ‘ਚੰਦ੍ਰਿਕਾ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਹਾਰਿਣੀ’—ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਾਮ ਹਨ। ‘ਪ੍ਰਸਾਦ-ਮੰਤ੍ਰ’ ਵਿਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਬਲ, ਆਯੁ ਅਤੇ ਆਰੋਗਤਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੌਰ, ਵਿਨਾਇਕ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਸਦਾ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹਨ।