Adhyaya 281
Vṛkṣāyurveda (The Science of Plant-Life) — Tree Placement, Muhūrta, Irrigation, Spacing, and Plant Remedies
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਸਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਯੁਰਵੇਦ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਿਆ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਸ਼ੁਭ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਸਥਾਪਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਪਲਕਸ਼ ਉੱਤਰ, ਵਟ ਪੂਰਬ, ਆਮ ਦੱਖਣ, ਅਸ਼ਵੱਥ ਪੱਛਮ/ਜਲ-ਅਭਿਮੁਖ; ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀ ਵਾਧ ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਤਿਲ ਜਾਂ ਫੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦੇ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਹੈ। ਰੋਪਣ ਵੇਲੇ ਸੰਸਕਾਰ-ਸਹਿਤ ਪੂਜਾ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਤਿਕਾਰ, ਚੰਦਰਮਾ, ਧ੍ਰੁਵ/ਸਥਿਰ ਤਾਰੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਅਰਚਨਾ, ਸ਼ੁਭ ਨਕਸ਼ਤਰ ਚੋਣ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ—ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਖੇਤਰ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਜਲ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ—ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਗ ਦੇਣਾ, ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ/ਤਾਲਾਬ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਜਲਾਸ਼ਯ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ—ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਰੁੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੰਚਾਈ, ਉੱਤਮ-ਮੱਧਮ ਫਾਸਲਾ, ਰੋਪਾਈ-ਬਦਲ ਦੀ ਹੱਦ ਅਤੇ ਫਲਹੀਨਤਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਛਾਂਟ-ਛਾਂਟ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੋਗ-ਸ਼ਮਨ ਤੇ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਵਾਧੇ ਲਈ—ਵਿਡੰਗ-ਘਿਉਂ ਲੇਪ, ਅਨਾਜ/ਦਾਲਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ, ਦੁੱਧ-ਘਿਉਂ ਸਿੰਚਾਈ, ਗੋਬਰ ਤੇ ਆਟਾ/ਸਤੂ, ਖਮੀਰਿਆ ਮਾਸ-ਜਲ ਅਤੇ ਮੱਛੀ-ਜਲ ਆਦਿ—ਉਪਚਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रसादिलक्षणं नामाशीत्यधिकद्विसततमो ऽध्यायः अथैकाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः वृक्षायुर्वेदः धन्वन्तरिर् उवाच वृक्षायुर्वेदमाख्यास्ये प्लक्षश्चोत्तरतः शुभः प्राग्वटो याम्यतस्त्वाम्र आप्ये ऽश्वत्थः कर्मेण तु
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਰਸਾਦਿ-ਲક્ષણ’ ਨਾਮਕ ੨੮੦ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ੨੮੧ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਯੁਰਵੇਦ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਸ਼ੁਭ ਪਲਕਸ਼ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਵਟ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਆਮ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵੱਥ ਪੱਛਮ (ਜਲ-ਦਿਸ਼ਾ) ਵੱਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 2
दक्षिणां दिशमुत्पन्नाः समीपे कण्टकद्रुमाः उद्यानं गृहवासे स्यात् तिलान् वाप्यथ पुष्पितान्
ਜੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਨੇੜੇ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਉੱਗ ਆਉਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਸੇਬੇ ਲਈ ਵਿਘਨ/ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਤਿਲ ਜਾਂ ਫੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦੇ ਲਗਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 3
गृह्णीयाद्रोपयेद्वृक्षान् द्विजञ्चन्द्रं प्रपूज्य च ध्रुवाणि पञ्च वायव्यं हस्तं प्राजेशवैष्णवं
ਬੂਟੇ ਲੈ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰੱਖ਼ਤ ਲਗਾਏ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪੰਜ ਧ੍ਰੁਵ (ਸਥਿਰ ਬਿੰਦੂ/ਤਾਰੇ), ਵਾਯਵ੍ਯ (ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ) ਦਿਸ਼ਾ, ਹਸਤ ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਜੇਸ਼ ਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਦੈਵੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 4
नक्षत्राणि तथा मूलं शस्यन्ते द्रुमरोपणे प्रवेशयेन्नदीवाहान् पुष्करिण्यान्तु कारयेत्
ਦਰੱਖ਼ਤ ਲਗਾਉਣ ਵੇਲੇ (ਉਚਿਤ) ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮੂਲ (ਜੜ੍ਹ/ਰੋਪਣ-ਭਾਗ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ। ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆਈ ਧਾਰਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਲਿਆ ਕੇ ਛੱਡੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ (ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ/ਜਲਾਸ਼ਯ) ਬਣਵਾਏ।
Verse 5
गृहवामे इति ञ पुष्करिण्यान्त्विति पाठो न सम्यक् प्रतिभाति हस्ता मघा तथा मैत्रमाद्यं पुष्यं सवासवं जलाशयसमारम्भे वारुणञ्चोत्तरात्रयम्
‘ਗ੍ਰਿਹਵਾਮੇ…’ ਵਾਲਾ ਪਾਠ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ; ‘ਪੁਸ਼ਕਰਿਣ੍ਯਾਂਤ੍ਵ…’ ਵਾਲਾ ਪਾਠ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਜਲਾਸ਼ਯ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ ਹਸਤ, ਮਘਾ, ਮੈਤ੍ਰ (ਅਨੁਰਾਧਾ), ਉੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ (ਉੱਤਰਫਾਲਗੁਨੀ), ਪੁਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਵਾਸਵ (ਸ਼੍ਰਵਣ) ਸ਼ੁਭ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਰੁਣ (ਸ਼ਤਭਿਸ਼ਜ) ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ‘ਉੱਤਰਾ’ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵੀ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਹਨ।
Verse 6
संपूज्य वरुणं विष्णुं पर्जन्यं तत् समाचरेत् अरिष्टाशोकपुन्नागशिरीषाः सप्रियङ्गवः
ਵਰੁਣ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਪਰਜਨ੍ਯ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਅਰਿਸ਼ਟ, ਅਸ਼ੋਕ, ਪੁੰਨਾਗ, ਸ਼ਿਰੀਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਬੂਟਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੇ।
Verse 7
अशोकः कदली जम्बुस् तथा वकुलदाडिमाः सायं प्रातस्तु घर्मर्तौ शीतकाले दिनान्तरे
ਅਸ਼ੋਕ, ਕਦਲੀ (ਕੇਲਾ), ਜੰਬੂ, ਅਤੇ ਵਕੁਲ ਤੇ ਦਾਢਿਮ—ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ (ਦੇਰ ਨਾਲ) ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 8
वर्षारत्रौ भुवः शोषे सेक्तव्या रोपिता द्रुमाः उत्तमं विंशतिर्हस्ता मध्यमं षोडशान्तरम्
ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਰੋਪੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਫਾਸਲਾ ਵੀਹ ਹਸਤ, ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਫਾਸਲਾ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਸਤ ਹੈ।
Verse 9
स्थानात् स्थानान्तरं कार्यं वृक्षाणां द्वादशावरं विफलाः स्युर्घना वृक्षाः शस्त्रेणादौ हि शोधनम्
ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਰੋਪਣਾ ਬਾਰਾਂ (ਨਿਰਧਾਰਿਤ) ਸਮੇਂ/ਮਾਪ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਘਣੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਵਧੇ ਦਰੱਖਤ ਅਕਸਰ ਬੇਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਸ਼ੋਧਨ—ਅਰਥਾਤ ਛਾਂਟ-ਕਟਾਈ—ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 10
विडङ्गघृतपङ्काक्तान् सेचयेच्छीतवारिणा फलनाशे कुलथैश् च मासैर् मुद्गैर् यवैस्तिलैः
ਜੇ ਫਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵਿਡੰਗ ਨੂੰ ਘੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੇਪ (ਪੇਸਟ) ਬਣਾਕੇ ਪੌਦੇ/ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਲਗਾਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਿੰਚਾਈ ਕਰੇ; ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਲਥ, ਮਾਸ਼, ਮੁਦਗ, ਜੌ ਅਤੇ ਤਿਲ ਨਾਲ ਵੀ ਉਪਚਾਰ ਕਰੇ।
Verse 11
घृतशीतपयःसेकः फलपुष्पाय सर्वदा आविकाजशकृच्चूर्णम् यवचूर्णं तिलानि च
ਫਲ ਤੇ ਫੁੱਲ ਸਦਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਘਿਉ ਮਿਲੇ ਠੰਢੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਸਿੰਚਾਈ ਕਰੋ; ਨਾਲ ਹੀ ਭੇਡ/ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਲਿੱਧ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਜੌ ਦਾ ਆਟਾ ਅਤੇ ਤਿਲ ਵੀ ਪਾਓ।
Verse 12
गोमांसमुदकञ्चैव सप्तरात्रं निधापयेत् उत्सेकः सर्ववृक्षाणां फलपुष्पादिवृद्धिदः
ਗੋਮਾਸ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਰੱਖੋ; ਉਸ ਨਾਲ ਸਿੰਚਾਈ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਦੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 13
मत्स्याम्भसा तु सेकेन वृद्धिर्भवति शाखिनः विडङ्गतण्डुलोपेतं मत्स्यं मांसं हि दोहदं सर्वेषामविशेषेण वृक्षाणां रोगमर्दनम्
ਮੱਛੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਿੰਚਾਈ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਡੰਗ ਅਤੇ ਚੌਲ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਮੱਛੀ ਤੇ ਮਾਸ ਦਾ ‘ਦੋਹਦ’ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਲੇਪ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਰੋਗ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Plakṣa is placed to the north, vaṭa (banyan) to the east, mango to the south, and aśvattha (pipal) to the west/waterward direction, performed according to proper ritual procedure.
The text states this causes disturbance/inauspiciousness for dwelling; it recommends planting sesame (tila) or flowering plants there as a remedial measure.
Hastā, Maghā, Maitra (Anurādhā), the first of the Uttaras, Puṣya, and Vāsava (Śravaṇa); additionally Vāruṇa (Śatabhiṣaj) and the remaining three Uttara asterisms are also acceptable.
The best spacing is twenty hastas; the medium spacing is sixteen hastas.
It notes that overly dense trees become fruitless and prescribes early ‘purification’ through cutting—i.e., pruning/thinning with a tool.
For fruit destruction: apply a vidanga–ghee paste and irrigate with cool water, with adjunct use of legumes/grains (kulattha, māṣa, mudga, yava, tila). For flowering/fruiting: irrigate with cooled milk mixed with ghee, and apply powdered sheep/goat dung, barley flour, and sesame; additionally, seven-night fermented cow-meat water and fish-water irrigation are described as growth-promoting and disease-suppressing.