Uttarabhaga
विभूतिविस्तरप्रश्नः / Inquiry into the Expansion of Śiva’s Vibhūti
ଅଧ୍ୟାୟ ୧ ଶିବସ୍ତୁତିରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ଗୌରୀଙ୍କ ସ୍ତନସ୍ପର୍ଶିତ କେଶରଚିହ୍ନ ଶିବଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଅଙ୍କିତ ବୋଲି ଦିବ୍ୟ ପ୍ରତିମା ଭକ୍ତି ଓ ତତ୍ତ୍ୱକେନ୍ଦ୍ରିତତାକୁ ସ୍ଥାପିତ କରେ। ସୂତ କହନ୍ତି, ଉପମନ୍ୟୁ ଶିବାନୁଗ୍ରହ ପାଇବା ପରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନବ୍ରତ ସମାପ୍ତ କରି ବାୟୁଦେବ ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ଋଷିସଭାକୁ ଆସନ୍ତି। ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମାପ୍ତ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସଭାମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଆସନରେ ବସାନ୍ତି। ଲୋକପୂଜ୍ୟ ବାୟୁ ସୁଖରେ ବସି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମହିମା ସ୍ମରଣ କରି, ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ଅଜେୟ ମହାଦେବଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ କହନ୍ତି—ଚରାଚର ସମଗ୍ର ଜଗତ ହିଁ ଶିବଙ୍କ ବିଭୂତି। ଏହି ମଙ୍ଗଳବାଣୀ ଶୁଣି ଶୁଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ‘ବିଭୂତିବିସ୍ତାର’କୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ତପସ୍ୟା, ପାଶୁପତ ବ୍ରତସିଦ୍ଧି ଓ ବାସୁଦେବ କୃଷ୍ଣାଦି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ଏଭଳି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ କଥାଭୂମିକାରୁ ଶିବପ୍ରକଟିକରଣ ଓ ସାଧନମାର୍ଗର ସୁସଂଗଠିତ ବର୍ଣ୍ଣନା ପାଇଁ ସେତୁ ହୁଏ।
पाशुपतज्ञानप्रश्नः — Inquiry into Pāśupata Knowledge (Paśu–Pāśa–Paśupati)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨ରେ ଋଷିମାନେ ପାଶୁପତ-ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ପାଶୁପତି (ଶିବ), ପଶୁ (ବଦ୍ଧ ଜୀବ), ପାଶ (ବନ୍ଧନ) ଇତ୍ୟାଦିର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସୂତ ବାୟୁଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ ବକ୍ତା ଭାବେ ପରିଚୟ କରାନ୍ତି; ବାୟୁ ପୂର୍ବ ପ୍ରକାଶନକୁ ଆଧାର କରି—ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ମହାଦେବ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ଦେବୀଙ୍କୁ ପରମ ପାଶୁପତ-ଜ୍ଞାନ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପରେ ବାୟୁ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ଶିକ୍ଷାପ୍ରସଙ୍ଗ ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ କୃଷ୍ଣ (କୃଷ୍ଣରୂପେ ବିଷ୍ଣୁ) ବିନୟରେ ଋଷି ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶିବଙ୍କ ବିଭୂତିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଚାହାନ୍ତି। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଢାଞ୍ଚା ସ୍ପଷ୍ଟ—ପାଶୁପତି କିଏ, ପଶୁ କିଏ, କେଉଁ ପାଶରେ ବଦ୍ଧ, ଏବଂ ମୋକ୍ଷ କିପରି। ଉପମନ୍ୟୁ ଶିବ-ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଉତ୍ତର ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ଯାହା ବନ୍ଧନ-ମୋକ୍ଷ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଆଧାରିତ ଶୈବ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।
शिवस्य विश्वव्याप्तिः—अष्टमूर्तिः पञ्चब्रह्म च | Śiva’s Cosmic Pervasion: Aṣṭamūrti and the Pañcabrahma Forms
ଉପମନ୍ୟୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ପରମାତ୍ମା ମହେଶ/ଶିବ ନିଜ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଚରାଚର ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଶ୍ୱ ଶିବଙ୍କ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତିରେ ନିହିତ—ସୂତ୍ରରେ ଗୁଞ୍ଜିତ ମଣି ପରି—ବୋଲି ଉପମା ସହ କୁହାଯାଏ। ପରେ ପ୍ରମୁଖ ଶୈବ ରୂପ ଓ ବିଶେଷତଃ ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମ ତନୁ—ଈଶାନ, ତତ୍ପୁରୁଷ, ଅଘୋର, ବାମଦେବ, ସଦ୍ୟୋଜାତ—କୁ ସର୍ବବ୍ୟାପକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; କିଛି ମଧ୍ୟ ଅବ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ। ଈଶାନ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ/ଭୋକ୍ତୃ ତତ୍ତ୍ୱର, ତତ୍ପୁରୁଷ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଗୁଣମୟ ଭୋଗ୍ୟର, ଅଘୋର ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ୱର (ଧର୍ମାଦି ସହ), ବାମଦେବ ଅହଂକାରର, ସଦ୍ୟୋଜାତ ମନସର ଅଧିଷ୍ଠାତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-କରଣ-ବିଷୟ-ଭୂତ ସମ୍ବନ୍ଧ—ଶ୍ରୋତ୍ର–ବାକ୍–ଶବ୍ଦ–ବ୍ୟୋମ, ତ୍ୱକ୍–ପାଣି–ସ୍ପର୍ଶ–ବାୟୁ, ଚକ୍ଷୁ–ଚରଣ–ରୂପ–ଅଗ୍ନି, ରସନା–ପାୟୁ–ରସ–ଆପଃ, ଘ୍ରାଣ–ଉପସ୍ଥ–ଗନ୍ଧ–ଭୂ—ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ଓ ପୂଜ୍ୟତାକୁ ଏକମାତ୍ର ଶ୍ରେୟସ୍-କାରକ ମଙ୍ଗଳ କାରଣ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ।
शिवशक्त्यैक्य-तत्त्वविचारः / Inquiry into the Unity of Śiva and Śakti (Para–Apara Ontology)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କୃଷ୍ଣ ପଚାରନ୍ତି—ପରମତେଜସ୍ବୀ ଶର୍ବ (ଶିବ)ଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିମାନେ କିପରି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀ–ପୁଂଭାବ ଧ୍ରୁବତାଯୁକ୍ତ ସଂସାରକୁ ଦିବ୍ୟ ଦମ୍ପତି କିପରି ଅଧିଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି। ଉପମନ୍ୟୁ କହନ୍ତି—ଶିବ–ଶିବାଙ୍କ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବିଭୂତି ଓ ଯାଥାତ୍ମ୍ୟକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ମାତ୍ର କହିହେବ; ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅସମ୍ଭବ। ସେ ଶକ୍ତିକୁ ମହାଦେବୀ ଏବଂ ଶିବଙ୍କୁ ଶକ୍ତିମାନ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି, ଚରାଚର ଜଗତ ତାଙ୍କ ବିଭୂତିର କେବଳ ଲେଶମାତ୍ର ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି। ପରେ ଚିତ୍–ଅଚିତ୍, ଶୁଦ୍ଧ–ଅଶୁଦ୍ଧ, ପର–ଅପର ତତ୍ତ୍ୱଭେଦ ଦେଖାଇ, ଅଚେତନ ସହ ଚେତନର ସଂଯୋଗରୁ ଅପର/ଅଶୁଦ୍ଧ ପକ୍ଷରେ ସଂସାର ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ବୋଲି କହନ୍ତି; ତଥାପି ପର ଓ ଅପର ଉଭୟ ଶିବ–ଶିବାଙ୍କ ସ୍ୱାଭାବିକ ସ୍ୱାମ୍ୟାଧୀନ। ଜଗତ ତାଙ୍କ ଅଧୀନ, ସେମାନେ ଜଗତାଧୀନ ନୁହେଁ—ଏହି ବିଶ୍ୱାଧିପତ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଚନ୍ଦ୍ର–ଚନ୍ଦ୍ରିକା ପରି ଶିବ–ଶକ୍ତିର ଅଭେଦ ଦର୍ଶାଇ, ଶକ୍ତି ବିନା ଶିବଙ୍କ ପ୍ରକାଶ ଲୋକେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ ନାହିଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
शिवस्य परापरब्रह्मस्वरूपनिर्णयः / Determination of Śiva as Higher and Lower Brahman
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଉପମନ୍ୟୁ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି ଯେ ଚରାଚର ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଦେବଦେବ ଶିବଙ୍କର ‘ବିଗ୍ରହ’; କିନ୍ତୁ ପାଶବନ୍ଧନର ଭାରରୁ ବଦ୍ଧଜୀବ ଏହାକୁ ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନେକ ଭାବେ କୁହାଯାଏ—ଅବିକଳ୍ପ ପରମାବସ୍ଥାକୁ ନ ଜାଣିଥିବା ମୁନିମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ବାକ୍ୟଭେଦ ଦେଖାଯାଏ—ଏହି ଏକତା-ବହୁତ୍ୱର ମୀମାଂସା ହୁଏ। ଅପର ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଭୂତତତ୍ତ୍ୱ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଅନ୍ତଃକରଣ ଓ ବିଷୟସମୂହ; ପର ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଚିଦାତ୍ମକ ଶୁଦ୍ଧଚେତନା। ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ଶବ୍ଦର (ବୃହତ୍ତ୍ୱ/ବୃଂହଣତ୍ୱ) ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ଦେଇ କୁହାଯାଏ ଯେ ଉଭୟ ରୂପ ବ୍ରହ୍ମାଧିପତି ପ୍ରଭୁ ଶିବଙ୍କର ହିଁ ସ୍ୱରୂପ। ପରେ ବିଶ୍ୱକୁ ବିଦ୍ୟା-ଅବିଦ୍ୟା ଗଠିତ ବୋଲି—ବିଦ୍ୟା ସତ୍ୟାନୁଗତ ଚେତନ ଜ୍ଞାନ, ଅବିଦ୍ୟା ଅଚେତନ ମିଥ୍ୟାଗ୍ରହ—ଭ୍ରାନ୍ତି ଓ ଯଥାର୍ଥ-ସଂବିତ୍ତିର ଭେଦ ଦେଖାଇ, ସତ୍-ଅସତ୍ ଉଭୟର ଈଶ୍ୱର ଶିବ ହିଁ ଏହି ଦ୍ୱୟ ଓ ତାହାର ଜ୍ଞାନଫଳର ନିୟନ୍ତା ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ କରାଯାଏ।
Śiva’s Freedom from Bondage and His Cosmic Support (शिवस्य अबन्धत्वं तथा सर्वाधिष्ठानत्वम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଉପମନ୍ୟୁ ସିଦ୍ଧାନ୍ତୋପଦେଶ ରୂପେ କହନ୍ତି ଯେ ଶିବ କୌଣସି ପ୍ରକାର ବନ୍ଧନର ଅଧୀନ ନୁହନ୍ତି—ଆଣବ, ମାୟୀୟ, ପ୍ରାକୃତ, ଜ୍ଞାନ‑ମାନସିକ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଭୂତ ଓ ତନ୍ମାତ୍ରା ଆଦି। କାଳ, କଳା, ବିଦ୍ୟା, ନିୟତି, ରାଗ‑ଦ୍ୱେଷ, କର୍ମ, ତାହାର ବିପାକ ଓ ସୁଖ‑ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିପାରେ ନାହିଁ। ମିତ୍ର‑ଶତ୍ରୁ, ନିୟନ୍ତା‑ପ୍ରେରକ, ସ୍ୱାମୀ‑ଗୁରୁ‑ରକ୍ଷକ ପରି ସମ୍ବନ୍ଧାତ୍ମକ ବିଶେଷଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଲାଗୁ ହୁଏ ନାହିଁ; ସେ ସର୍ବଥା ନିରପେକ୍ଷ। ଶେଷରେ ପ୍ରତିପାଦିତ ଯେ ପରମାତ୍ମା ଶିବ ସର୍ବମଙ୍ଗଳ, ସ୍ୱଶକ୍ତିରେ ସ୍ୱସ୍ୱରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ସମସ୍ତଙ୍କର ଅଚଳ ଅଧିଷ୍ଠାନ; ତେଣୁ ‘ସ୍ଥାଣୁ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ।
शक्तितत्त्ववर्णनम् / Exposition of the Principle of Śakti
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଉପମନ୍ୟୁ ଶିବଙ୍କ ସ୍ୱାଭାବିକୀ ଶକ୍ତିର ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ସେ ଶକ୍ତି ସର୍ବବ୍ୟାପିଣୀ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଆନନ୍ଦ-ଚେତନାମୟୀ; ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ପରି ଏକ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଇଚ୍ଛା, ଜ୍ଞାନ ଓ କ୍ରିୟା ଶକ୍ତିର ଅସଂଖ୍ୟ ଭେଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ, ଅଗ୍ନିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ପରି ତାଙ୍କର ପ୍ରସ୍ଫୁରଣରୁ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କୁହାଯାଇଛି। ବିଦ୍ୟା-ଅବିଦ୍ୟାଧିପତି, ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତି ତାଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ; ମହତ୍ ଆଦି ସମସ୍ତ ବିକାର ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ। ଶିବ ‘ଶକ୍ତିମାନ’, ଶକ୍ତି ବେଦ-ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତି, ଜ୍ଞାନ, ଧୃତି ଓ ଜାଣିବା-ଇଚ୍ଛା-କରିବାର ଆଧାର। ମାୟା, ଜୀବ, ବିକୃତି ଓ ସତ୍-ଅସତ୍ ସମଗ୍ର ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ; ତାଙ୍କର ଲୀଳା ମୋହିତ ମଧ୍ୟ କରେ, ମୁକ୍ତ ମଧ୍ୟ କରେ। ତାଙ୍କ ସହ ସର୍ବେଶ ଜଗତକୁ (ଏଠାରେ) ସତାଇଶ ପ୍ରକାରେ ବ୍ୟାପନ କରନ୍ତି, ଏହି ବୋଧରୁ ମୋକ୍ଷ ହୁଏ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ।
शिवज्ञान-प्रश्नः तथा सृष्टौ शिवस्य स्वयमाविर्भावः (Inquiry into Śiva-knowledge and Śiva’s self-manifestation in creation)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କୃଷ୍ଣ ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଶିବୋପଦିଷ୍ଟ ‘ବେଦସାର’ର ସଠିକ ବିବରଣୀ ଚାହାନ୍ତି। ଏହା ଗୁଢ଼, ବହୁସ୍ତରୀୟ ଅର୍ଥବହ ଏବଂ ଅଭକ୍ତ କିମ୍ବା ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ କୃଷ୍ଣ ପଚାରନ୍ତି—ଏହି ଶିକ୍ଷାରେ ପୂଜାବିଧି କିପରି, କାହାର ଅଧିକାର, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗର ପଥସହ ସମ୍ପର୍କ କ’ଣ। ଉପମନ୍ୟୁ ବେଦାଭିପ୍ରାୟାନୁଗତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଶୈବ-ସୂତ୍ର କହି, ଯାହା ସ୍ତୁତି-ନିନ୍ଦାରହିତ ଓ ଶୀଘ୍ର ନିଶ୍ଚୟଦାୟକ; ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାର ଅସମ୍ଭବ କହି ସାର ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ସୃଷ୍ଟିପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ପ୍ରକଟ ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ ଶିବ (ସ୍ଥାଣୁ/ମହେଶ୍ୱର) କାରଣଶକ୍ତି ସହିତ ସ୍ୱୟଂ ଆବିର୍ଭୂତ ହୋଇ ପ୍ରଭୁରୂପେ ଦୃଢ଼ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ତା’ପରେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଜନ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଜନକଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ଓ ଶିବ ଉଦ୍ଭୂତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ—ଏହି ପରସ୍ପର ଦର୍ଶନରେ ସୃଜନକ୍ରମ ଶିବଙ୍କ ପୂର୍ବ ସ୍ୱପ୍ରକାଶରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ବୋଲି ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
योगाचार्यरूपेण शर्वावताराः (Śarva’s manifestations as Yoga-Teachers)
ଅଧ୍ୟାୟ ୯ରେ କୃଷ୍ଣ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ଶର୍ବ (ଶିବ) ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ୟୁଗପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଶିବ ଯୋଗାଚାର୍ଯ୍ୟର ଛଳରୂପେ ଅବତରି ଶିଷ୍ୟପ୍ରତିଷ୍ଠା ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି। ଉପମନ୍ୟୁ ବାରାହକଳ୍ପରେ, ବିଶେଷତଃ ସପ୍ତମ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ, ଯୁଗକ୍ରମାନୁସାରେ ଅଠାଇଶ ଯୋଗାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନାମ ଗଣନା କରନ୍ତି। ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଚାରିଜଣ ଶାନ୍ତଚିତ୍ତ ଶିଷ୍ୟ ଥାନ୍ତି ବୋଲି କହି, ଶ୍ୱେତରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶ୍ୱେତାଶ୍ୱ, ଶ୍ୱେତଲୋହିତ, ବିକୋଷ/ବିକେଶ ଓ ସନତ୍କୁମାର-ଗୋଷ୍ଠୀ ଇତ୍ୟାଦି ନାମଗୁଚ୍ଛ ସହ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରାଯାଏ। ଏହା ଶୈବ ଯୋଗ ପ୍ରସାରର ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ପୁରାଣୀୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିକା।
श्रद्धामाहात्म्यं तथा देवीप्रश्नः (The Greatness of Śraddhā and Devī’s Question to Śiva)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କୃଷ୍ଣ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ଶିବଜ୍ଞାନର ପରମ ଜ୍ଞାତା ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରି, ଶିବଜ୍ଞାନର ‘ଅମୃତ’ ଆସ୍ୱାଦନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତି ହୁଏନି ବୋଲି କହନ୍ତି। ଉପମନ୍ୟୁ ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ମହାଦେବ ଦେବୀଙ୍କ ସହ ଧ୍ୟାନମୟ ଆତ୍ମୀୟତାରେ ଆସୀନ ଓ ଚାରିପାଖରେ ଦେବୀମାନେ ଓ ଗଣମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଉଚିତ ସମୟରେ ଦେବୀ ପଚାରନ୍ତି—ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱରେ ଅପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ମନୁଷ୍ୟ କେଉଁ ଉପାୟରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିପାରିବ? ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—କର୍ମ, ତପ, ଜପ, ଆସନାଦି ସାଧନା କିମ୍ବା କେବଳ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ—ଶ୍ରଦ୍ଧା ବିନା ସବୁ ନିଷ୍ଫଳ; ଶ୍ରଦ୍ଧା ହିଁ ପ୍ରଧାନ ସାଧନ। ଶ୍ରଦ୍ଧା ସ୍ୱଧର୍ମ ପାଳନରେ, ବିଶେଷତଃ ବର୍ଣାଶ୍ରମ ନିୟମରେ, ବୃଦ୍ଧି ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ହୁଏ। ଏହିପରି ନିୟମିତ ଆଚାର ସହିତ ଦୃଢ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଶିବକୃପାକୁ ସୁଲଭ କରି, ଶିବଦର୍ଶନ-ସ୍ପର୍ଶ-ପୂଜା-ସମ୍ଭାଷଣକୁ ସମ୍ଭବ କରେ।
भक्ताधिकारि-द्विजधर्म-योगिलक्षणवर्णनम् / Duties of Qualified Devotees and Marks of Yogins
ଶିବ ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ସେ ବର୍ଣ୍ଣଧର୍ମ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ଭକ୍ତ ଏବଂ ପଣ୍ଡିତ ଦ୍ୱିଜ ସାଧକମାନଙ୍କ ଆଚାର-ନିୟମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବେ। ତ୍ରିକାଳ ସ୍ନାନ, ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ, କ୍ରମେ ଲିଙ୍ଗପୂଜା, ଦାନ-ଦୟା-ଈଶ୍ୱରଭାବ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଅହିଂସା-ସତ୍ୟାଦି ସଂଯମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ-ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଶ୍ରବଣ, ତପ, କ୍ଷମା, ଶୌଚ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଶିଖା, ଉପବୀତ, ଉଷ୍ଣୀଷ, ଉତ୍ତରୀୟ ଧାରଣ, ଭସ୍ମ-ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଧାରଣ ଏବଂ ପର୍ବଦିନରେ ବିଶେଷକରି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ବିଶେଷ ପୂଜା କହାଯାଇଛି। ଆହାରଶୁଦ୍ଧିରେ ବ୍ରହ୍ମକୂର୍ଚ୍ଚ ଆଦି ନିୟତ ସେବନ ଓ ବାସି/ଅଶୁଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ, କିଛି ଧାନ୍ୟ, ମଦ୍ୟ ଏବଂ ତାହାର ଗନ୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଜନ ଉପଦେଶ ମିଳେ। ପରେ ଯୋଗୀର ଲକ୍ଷଣ—କ୍ଷମା, ଶାନ୍ତି, ସନ୍ତୋଷ, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଶିବଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ, ଭସ୍ମସେବନ, ସର୍ବାସକ୍ତି-ନିବୃତ୍ତି—ଏବଂ ଦିନେ ଭିକ୍ଷାଭୋଜନ ପରି କଠୋର ଆଚାର ସଂକ୍ଷେପରେ ଦିଆଯାଇ, ବାହ୍ୟାଚାର-ନୈତିକଶୁଦ୍ଧି-ଯୋଗବୈରାଗ୍ୟକୁ ଏକତ୍ର କରିଥାଏ।
पञ्चाक्षर-षडक्षरमन्त्र-माहात्म्यम् | The Greatness of the Pañcākṣara/Ṣaḍakṣara Mantra
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୨ରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱତଃ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଉପମନ୍ୟୁ କହନ୍ତି—ତାହାର ବିସ୍ତାର ମହାକାଳରେ ମଧ୍ୟ ଅପରିମେୟ, ତେଣୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଉପଦେଶ ଦେଉଛି। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ବେଦ ଓ ଶିବାଗମ—ଦୁହିଁଠାରେ ପ୍ରମାଣିତ; ଶିବଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଧନ ହୋଇ ସମସ୍ତ ପୁରୁଷାର୍ଥ ସିଦ୍ଧ କରେ। ଅକ୍ଷରରେ ଛୋଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ମହାନ—ବେଦସାର, ମୋକ୍ଷପ୍ରଦ, ନିଶ୍ଚିତ ଓ ସ୍ୱୟଂ ଶିବସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ଏହା ଦିବ୍ୟ, ସିଦ୍ଧିଦାୟକ, ପ୍ରାଣୀମନୋହର, ଗଭୀର ଓ ନିର୍ବିବାଦ ଅର୍ଥବାହୀ। ମନ୍ତ୍ରରୂପ ‘ନମଃ ଶିବାୟ’କୁ ଆଦ୍ୟ ସୂତ୍ର ଭାବେ ନିରୂପଣ କରାଯାଇଛି। ଏକାକ୍ଷର ‘ଓଁ’କୁ ଶିବଙ୍କ ସର୍ବବ୍ୟାପକତା ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇ, ଈଶାନାଦି ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମ-ତତ୍ତ୍ୱସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏକାକ୍ଷର ସତ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମନ୍ତ୍ରକ୍ରମରେ ସ୍ଥାପିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏଭଳି ବାଚ୍ୟ-ବାଚକ ଭାବରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଷଡକ୍ଷରରେ ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମତନୁ ଶିବ ନିଜେ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ—ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
पञ्चाक्षरीविद्यायाḥ कलियुगे मोक्षोपायः | The Pañcākṣarī Vidyā as a Means of Liberation in Kali Yuga
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ କଳିଯୁଗର ଅବସ୍ଥା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି—କାଳ କଲୁଷିତ ଓ ଦୁର୍ଜୟ, ଧର୍ମ ଅବହେଳିତ, ବର୍ଣାଶ୍ରମ-ଆଚାର କ୍ଷୟ ପାଇଛି, ସାମାଜିକ-ଧାର୍ମିକ ସଙ୍କଟ ବ୍ୟାପିଛି, ଏବଂ ଗୁରୁ–ଶିଷ୍ୟ ଉପଦେଶ ପରମ୍ପରା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି। ଏପରି ବାଧାମଧ୍ୟରେ ଶିବଭକ୍ତମାନେ କିପରି ମୋକ୍ଷ ପାଇବେ ବୋଲି ସେ ପଚାରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—ତାଙ୍କ ‘ପରମା ବିଦ୍ୟା’ ହୃଦୟାନନ୍ଦଦାୟିନୀ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ହିଁ ଉପାୟ; ଭକ୍ତିରେ ଅନ୍ତର୍ଜୀବନ ଗଢ଼ିଉଠିଲେ କଳିରେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ପରେ ମନ-ବାଣୀ-କାୟ ଦୋଷରେ ମଲିନ, କର୍ମରେ ଅଯୋଗ୍ୟ ଓ ‘ପତିତ’ ଲୋକଙ୍କ ବିଷୟରେ—ତାଙ୍କ କର୍ମ କି ନରକକୁ ନେଇଯାଏ? ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ। ଶିବ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୁନଃ ଦୃଢ଼ କରି ରହସ୍ୟ କହନ୍ତି—ମନ୍ତ୍ରସହିତ ପୂଜା (ସମନ୍ତ୍ରକ ପୂଜା) ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଉଦ୍ଧାରକ ଉପାୟ; ପତିତ ଭକ୍ତ ମଧ୍ୟ ଏହି ବିଦ୍ୟାରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ।
मन्त्रसिद्ध्यर्थं गुरुपूजा–आज्ञा–पौरश्चर्यविधिः / Guru-Authorization, Offerings, and Puraścaraṇa for Mantra-Siddhi
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶୈବ ବିଧିକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା, ଯଥାବିଧି କ୍ରିୟା, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦକ୍ଷିଣା/ଅର୍ପଣ ବିନା କରାଯାଇଥିବା ଜପ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ। ଶିଷ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱବେତ୍ତା, ସଦ୍ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଓ ଧ୍ୟାନନିଷ୍ଠ ଯୋଗ୍ୟ ଗୁରୁ/ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଭାବଶୁଦ୍ଧି ସହ ବାଣୀ-ମନ-ଦେହ-ଧନ ଦ୍ୱାରା ସେବା କରିବ; ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଗୁରୁପୂଜା ଓ ଦାନ କରିବ ଏବଂ ବିତ୍ତଶାଠ୍ୟ (ଧନରେ ଛଳ) ତ୍ୟାଗ କରିବ। ଗୁରୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ସ୍ନାନ, ମନ୍ତ୍ରଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧି କରି, ଯଥୋଚିତ ଅଳଙ୍କାର ସହ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ (ନଦୀତଟ, ସମୁଦ୍ରତଟ, ଗୋଶାଳା, ମନ୍ଦିର କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ ଗୃହ) ଦୋଷରହିତ ତିଥି-ନକ୍ଷତ୍ର-ଯୋଗରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ହୁଏ। ପରେ ଗୁରୁ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୋଚ୍ଚାରଣରେ ‘ପରମ ମନ୍ତ୍ର’ ଦେଇ ଆଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ର ଓ ଆଜ୍ଞା ପାଇ ଶିଷ୍ୟ ପୁରଶ୍ଚରଣ ନିୟମାନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟାରେ ଜପ, ସଂଯମ ଓ ନିୟମିତ ଆହାର-ବିହାର ପାଳନ କରେ। ପୁରଶ୍ଚରଣ ସମାପ୍ତ କରି ନିତ୍ୟ ଜପ ରଖୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଶିବ ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ଅନ୍ତଃସ୍ମରଣରେ ସିଦ୍ଧ ହୋଇ ସଫଳତା ଦେବାକୁ ସମର୍ଥ ହୁଏ।
शिवसंस्कार-दीक्षानिरूपणम् (Śivasaṃskāra and the Typology of Dīkṣā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମନ୍ତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ପ୍ରୟୋଗ ବିଷୟରେ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଉପଦେଶ ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ “ଶିବସଂସ୍କାର”ର ସଠିକ୍ ବିବରଣୀ ଚାହାନ୍ତି। ଉପମନ୍ୟୁ କହନ୍ତି—ସଂସ୍କାର ହେଉଛି ପୂଜା ଆଦି ଅନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ଅଧିକାର ଦେଇଥିବା ବିଧି; ଏହା ଷଡଧ୍ୱର ଶୁଦ୍ଧି, ଜ୍ଞାନଦାନ ଓ ପାଶବନ୍ଧନର କ୍ଷୟ କରେ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଦୀକ୍ଷା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଶିବାଗମୀୟ ପରିଭାଷାରେ ଦୀକ୍ଷା ତିନି ପ୍ରକାର—ଶାମ୍ଭବୀ, ଶାକ୍ତୀ ଓ ମାନ୍ତ୍ରୀ। ଶାମ୍ଭବୀ ଗୁରୁମାଧ୍ୟମରେ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଫଳଦାୟିନୀ; ଦୃଷ୍ଟି, ସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ବାଣୀମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକର, ଏବଂ ପାଶକ୍ଷୟର ତୀବ୍ରତା ଅନୁସାରେ ତୀବ୍ରା ଓ ତୀବ୍ରତରା—ଦୁଇ ଭେଦ: ତୀବ୍ରତରା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶାନ୍ତି/ମୋକ୍ଷ ଦେଏ, ତୀବ୍ରା ଜୀବନପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମେ ଶୋଧନ କରେ। ଶାକ୍ତୀ ଦୀକ୍ଷା ଗୁରୁଙ୍କ ଯୋଗୋପାୟ ଓ ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିର ଅବତରଣ କରାଇ ଶିଷ୍ୟଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଜ୍ଞାନ ଦିଏ; ପରେ ମାନ୍ତ୍ରୀ ଦୀକ୍ଷା ଆଦିର ସୂଚନା ମିଳେ।
समयाह्वय-संस्कारः — Rite of ‘Samayāhvaya’ and the Preparatory Layout (Maṇḍapa, Vedi, Kuṇḍas, Maṇḍala, Śiva-kumbha)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬ରେ ଉପମନ୍ୟୁ ଶୁଭଦିନରେ ଶୁଚି ଓ ନିର୍ଦୋଷ ସ୍ଥାନରେ କରିବାକୁ ଥିବା ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ‘ସମୟାହ୍ୱୟ-ସଂସ୍କାର’ର ବିଧି କହିଛନ୍ତି। ପରେ ଗନ୍ଧ, ବର୍ଣ୍ଣ, ରସ ଆଦି ଲକ୍ଷଣରେ ଭୂମି-ପରୀକ୍ଷା କରି, ଶିଲ୍ପି-ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ମଣ୍ଡପ ନିର୍ମାଣ, ବେଦୀ ସ୍ଥାପନ ଏବଂ ଅଷ୍ଟଦିଗ ଧ୍ୟାନରେ ଅନେକ କୁଣ୍ଡର ବିନ୍ୟାସ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ବିଶେଷକରି ଈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗକୁ କ୍ରମବିନ୍ୟାସ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ପଶ୍ଚିମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ରଧାନ କୁଣ୍ଡ ବୈକଳ୍ପିକ ଭାବେ ରଖିବା କଥା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ବେଦୀକୁ ଛତ୍ର, ଧ୍ୱଜ, ମାଳାଦିରେ ସଜାଇ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ରଙ୍ଗିନ ଚୂର୍ଣ୍ଣରେ ଶୁଭ ମଣ୍ଡଳ ଅଙ୍କନ କରାଯାଏ—ଧନୀଙ୍କ ପାଇଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ/ଅରୁଣ ଚୂର୍ଣ୍ଣ, ଗରିବଙ୍କ ପାଇଁ ସିନ୍ଦୂର, ଶାଳି/ନିବାର ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଇତ୍ୟାଦି ପରିବର୍ତ୍ତ। ପଦ୍ମ-ମଣ୍ଡଳର ପ୍ରମାଣ (ଏକ/ଦ୍ୱିହସ୍ତ), କର୍ଣ୍ଣିକା, କେସର ଓ ଦଳର ମାପ, ଏବଂ ଈଶାନ ଭାଗର ବିଶେଷ ଅଳଙ୍କାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଶେଷରେ ଧାନ୍ୟ, ତିଳ, ପୁଷ୍ପ, କୁଶ ଛିଟାଇ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଶିବ-କୁମ୍ଭ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ—ଏହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆହ୍ୱାନାଦି କ୍ରିୟାର ପୂର୍ବପ୍ରସ୍ତୁତି।
षडध्व-शुद्धिः (Purification of the Six Adhvans / Sixfold Cosmic Path)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୭ରେ ଉପମନ୍ୟୁ କହନ୍ତି—ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟର ଯୋଗ୍ୟତା/ଅଧିକାର ପରୀକ୍ଷା କରି ସର୍ବବନ୍ଧ-ବିମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଷଡଧ୍ୱ-ଶୁଦ୍ଧି କରାଇବେ କିମ୍ବା ଶିଖାଇବେ। ପରେ ଛଅ ଅଧ୍ୱ—କଳା, ତତ୍ତ୍ୱ, ଭୁବନ, ବର୍ଣ୍ଣ, ପଦ ଓ ମନ୍ତ୍ର—କୁ ପ୍ରକଟିକରଣର କ୍ରମବଦ୍ଧ ‘ପଥ’ ଭାବେ ସଂକ୍ଷେପରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରାଯାଇଛି। ନିବୃତ୍ତି ଆଦି ପାଞ୍ଚ କଳା କହି, ଅବଶିଷ୍ଟ ପାଞ୍ଚ ଅଧ୍ୱ ଏହି କଳାଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ତତ୍ତ୍ୱାଧ୍ୱ ଶିବତତ୍ତ୍ୱରୁ ଭୂମି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ୨୬ ତତ୍ତ୍ୱର ଶୃଙ୍ଖଳା, ଶୁଦ୍ଧ–ଅଶୁଦ୍ଧ–ମିଶ୍ର ଭେଦରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା। ଭୁବନାଧ୍ୱ ଆଧାରରୁ ଉନ୍ମନା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ (ଉପଭେଦ ଛାଡ଼ି) ଷାଠି। ବର୍ଣ୍ଣାଧ୍ୱ ପଚାଶ ରୁଦ୍ରରୂପ ଅକ୍ଷର, ପଦାଧ୍ୱ ବହୁ ଭେଦମୟ, ମନ୍ତ୍ରାଧ୍ୱ ପରାବିଦ୍ୟାଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ। ଯେପରି ତତ୍ତ୍ୱେଶ୍ୱର ଶିବ ତତ୍ତ୍ୱଗଣନାରେ ଗଣାଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ମନ୍ତ୍ରନାୟକ ମନ୍ତ୍ରାଧ୍ୱରେ ଗଣାଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ—ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ, ବ୍ୟାପକ–ବ୍ୟାପ୍ୟ ନ୍ୟାୟ ସହ ଷଡଧ୍ୱର ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ବିନା ଅଧ୍ୱଶୋଧନର ଅଧିକାର ନାହିଁ; ତେଣୁ ପ୍ରୟୋଗ ପୂର୍ବରୁ ଅଧ୍ୱସ୍ୱରୂପ ଓ ବ୍ୟାପ୍ତି-ରଚନା ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Maṇḍala–Pūjā–Homa Krama (Maṇḍala Worship and Homa Sequence for the Disciple)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮ରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ମଣ୍ଡଳ-ପୂଜା ଓ ହୋମର ସୁସଂଗଠିତ କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସ୍ନାନାଦି ଶୁଦ୍ଧି ସମାପ୍ତ କରି ଶିଷ୍ୟ କରଯୋଡ଼ି ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ହୋଇ ଶିବ-ମଣ୍ଡଳ ସମୀପକୁ ଯାଏ। ଗୁରୁ ନେତ୍ରବନ୍ଧନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଣ୍ଡଳ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ପରେ ଶିଷ୍ୟ ପୁଷ୍ପାବକିରଣ କରେ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ପୁଷ୍ପ ପଡ଼େ ସେହି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ନାମ/ନିଯୋଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତାପରେ ଶିଷ୍ୟକୁ ନିର୍ମାଲ୍ୟ-ମଣ୍ଡଳକୁ ନେଇ ଈଶାନ (ଶିବ) ପୂଜା କରାଯାଏ ଓ ଶିବାନଳରେ ଆହୁତି ଦିଆଯାଏ। ଅଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ହେଲେ ଦୋଷଶାନ୍ତି ପାଇଁ ମୂଳବିଦ୍ୟା ମନ୍ତ୍ରରେ ୧୦୦, ୫୦ କିମ୍ବା ୨୫ ଆହୁତିର ହୋମ ବିଧି ଅଛି। ଶିଖାରେ ସୂତ୍ର ବାନ୍ଧି ନମାଇବା, ନିବୃତ୍ତି-କଳା ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଆଧାର-ପୂଜା, ବାଗୀଶ୍ୱରୀ ପୂଜା ଓ ହୋମପ୍ରଧାନ କ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଗୁରୁଙ୍କ ‘ଯୋଜନା’ ଓ ଅନୁମୋଦିତ ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ସର୍ବଯୋନିରେ ଏକକାଳୀନ ଅଧିକାର/ପ୍ରବେଶର ଭାବ ମିଳେ; ଏହା ମନ୍ତ୍ର-ମୁଦ୍ରା-ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି, ନିଯୋଗ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସମାବେଶର ପ୍ରକ୍ରିୟାମାନୁଆଲ।
साधक-दीक्षा तथा मन्त्रसाधन (Puraścaraṇa and the Discipline of the Mantra-Sādhaka)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗୁରୁ କିପରି ଯୋଗ୍ୟ ସାଧକଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଶୈବ ବିଦ୍ୟା/ମନ୍ତ୍ରର ଦୀକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି, ତାହାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଉପମନ୍ୟୁ ମଣ୍ଡଳପୂଜା, କୁମ୍ଭସ୍ଥାପନ, ହୋମ, ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ସ୍ଥାନନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଓ ପୂର୍ବକର୍ମ ସମାପ୍ତିକୁ ପୂର୍ବୋକ୍ତ କ୍ରମରେ କହିଛନ୍ତି। ଗୁରୁ ଅଭିଷେକ କରି ‘ପରମ ମନ୍ତ୍ର’ ଦାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ପୁଷ୍ପାମ୍ବୁ ଦ୍ୱାରା ଶିଷ୍ୟଙ୍କ କରତଳରେ ଶୈବଜ୍ଞାନକୁ ସ୍ପର୍ଶସହିତ ହସ୍ତାନ୍ତର କରି ବିଦ୍ୟୋପଦେଶ ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପରମେଷ୍ଠିନ (ଶିବ)ଙ୍କ କୃପାରେ ଇହ-ପର ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ଶିବାନୁଜ୍ଞା ପାଇ ଗୁରୁ ସାଧନା ଓ ଶିବଯୋଗ ଶିଖାନ୍ତି; ଶିଷ୍ୟ ବିନିଯୋଗ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି ମନ୍ତ୍ରସାଧନ କରେ—ଏହାକୁ ମୂଳମନ୍ତ୍ରର ପୁରଶ୍ଚରଣ କୁହାଯାଏ। ମୁମୁକ୍ଷୁ ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ କର୍ମକାଣ୍ଡ ଶ୍ରମ ଅନିବାର୍ୟ ନୁହେଁ, ତଥାପି ତାହା ଶୁଭକର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
शिवाचार्याभिषेकविधिः / Rite of Consecrating a Śiva-Teacher (Śivācārya Abhiṣeka)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୦ରେ ସଂସ୍କାରଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ପାଶୁପତ-ବ୍ରତାନୁଷ୍ଠାନକାରୀ ଯୋଗ୍ୟ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଶିବାଚାର୍ୟ ପଦରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାର ଅଭିଷେକ-କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଭାବେ ମଣ୍ଡଳ ନିର୍ମାଣ କରି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କରାଯାଏ। ପାଞ୍ଚଟି କଳଶ ଦିଗଦିଗନ୍ତ ଓ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ—ପୂର୍ବ/ଅଗ୍ରେ ନିବୃତ୍ତି, ପଶ୍ଚିମେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଦକ୍ଷିଣେ ବିଦ୍ୟା, ଉତ୍ତରେ ଶାନ୍ତି, ମଧ୍ୟରେ ପରା—ଏହି ଶୈବଶକ୍ତି/ସ୍ତର ନ୍ୟାସ ସହ। ରକ୍ଷାକର୍ମ, ଧୈନବୀ ମୁଦ୍ରା, ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା କଳଶ-ସଂସ୍କାର, ଆହୁତି ଏବଂ ଶେଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି କରାଯାଏ। ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ ଅନାବୃତ ରଖି ମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇ ମନ୍ତ୍ର-ତର୍ପଣାଦି ପୂର୍ବାଙ୍ଗ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ପରେ ଆଚାର୍ୟ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଆସନରେ ବସାଇ ଅଭିଷେକ କରନ୍ତି, ସକଳୀକରଣ କରି ପଞ୍ଚକଳା-ରୂପକୁ ବନ୍ଧନ/ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ଓ ଶିବଙ୍କୁ ଶିଷ୍ୟ ସମର୍ପଣ କରନ୍ତି। ନିବୃତ୍ତି କଳଶରୁ କ୍ରମେ ଅଭିଷେକ ପରେ ‘ଶିବହସ୍ତ’ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ଶିରେ ରଖି ଶିବାଚାର୍ୟ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଏ। ତଦନନ୍ତର ପୂଜା, ୧୦୮ ଆହୁତିର ହୋମ ଓ ଶେଷ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ସହ ସମାପ୍ତି।
शिवाश्रम-नित्यनैमित्तिककर्मविधिः / Śaiva Āśrama-Duties: Daily and Occasional Rites (Morning Purity & Bath Procedure)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୧ରେ କୃଷ୍ଣ ଶିବଙ୍କ ନିଜ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଶୈବାଶ୍ରମ ସାଧକଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଓ ନୈମିତ୍ତିକ କର୍ମର ସ୍ପଷ୍ଟ ବିଧି ପଚାରନ୍ତି। ଉପମନ୍ୟୁ ପ୍ରାତଃ ବ୍ରାହ୍ମମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଠିବା, ଅମ୍ବା (ଶକ୍ତି) ସହିତ ଶିବଧ୍ୟାନ, ତାପରେ ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଆବଶ୍ୟକ ଶାରୀରିକ କ୍ରିୟା କରିବା—ଏହି ପ୍ରଭାତ ଅନୁକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶୌଚ, ଦନ୍ତଧାବନ, ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ନ ମିଳିଲେ କିମ୍ବା କିଛି ତିଥିରେ ନିଷେଧ ଥିଲେ ବିକଳ୍ପ, ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଜଳରେ କୁଳ୍ଲା କରି ମୁଖଶୁଦ୍ଧିର ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ନଦୀ, ପୋଖରୀ, ସରୋବର କିମ୍ବା ଘରେ ‘ବାରୁଣ ସ୍ନାନ’—ସ୍ନାନଦ୍ରବ୍ୟ ବ୍ୟବହାର, ବାହ୍ୟ ଅଶୁଚି ହଟାଇବା, ମୃଦା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି, ସ୍ନାନ ପରେ ପରିଚ୍ଛନ୍ନତା—ବିସ୍ତାରରେ କୁହାଯାଇଛି। ଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ରଧାରଣ ଓ ପୁନଃଶୁଦ୍ଧି ଉପରେ ଜୋର; ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ତପସ୍ବୀ, ବିଧବା ଆଦିଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଗନ୍ଧିତ ସ୍ନାନ ଓ ଅଳଙ୍କାରସଦୃଶ ଆଚରଣ ବର୍ଜନୀୟ। ଉପବୀତ-ଶିଖାବନ୍ଧନ ସହ ଅବଗାହନ, ଆଚମନ, ଜଳରେ ତ୍ରିମଣ୍ଡଳ ସ୍ଥାପନ, ନିମଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ମନ୍ତ୍ରଜପ-ଶିବସ୍ମରଣ, ଶେଷରେ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଆତ୍ମାଭିଷେକ—ଏଭଳି ଦୈନିକ ଦେହଚର୍ଯ୍ୟାକୁ ମନ୍ତ୍ରକେନ୍ଦ୍ରିତ ଶୈବ ସାଧନା କରାଯାଇଛି।
न्यासत्रैविध्य-भूतशुद्धि-प्रक्रिया (Threefold Nyāsa and the Procedure of Elemental Purification)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୨ରେ ଉପମନ୍ୟୁ ନ୍ୟାସକୁ ତ୍ରିବିଧ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସାଧନା ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି—ସ୍ଥିତି (ସ୍ଥିରୀକରଣ), ଉତ୍ପତ୍ତି (ପ୍ରକଟିକରଣ) ଓ ସଂହୃତି (ଲୟ), ଯାହା ଜଗତ୍ପ୍ରକ୍ରିୟା ସହ ସମନ୍ୱିତ। ପ୍ରଥମେ ଆଶ୍ରମଭେଦେ (ଗୃହସ୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଯତି, ବାନପ୍ରସ୍ଥ) ନ୍ୟାସର ପ୍ରକାର ଦିଆଯାଇଛି; ପରେ ସ୍ଥିତି-ନ୍ୟାସ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି-ନ୍ୟାସର ଦିଗ/କ୍ରମ ନୀତି, ଏବଂ ସଂହୃତିରେ ପ୍ରତିକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାପରେ ବର୍ଣ୍ଣ-ବିନ୍ଦୁ ନ୍ୟାସ, ଆଙ୍ଗୁଠି ଓ ହସ୍ତତଳରେ ଶିବ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଦଶଦିଗରେ ଅସ୍ତ୍ରନ୍ୟାସ, ଏବଂ ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକ ପଞ୍ଚକଳାର ଧ୍ୟାନ ଆସେ। ହୃଦୟ, କଣ୍ଠ, ତାଳୁ, ଭ୍ରୂମଧ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ର ଭଳି ସୂକ୍ଷ୍ମ କେନ୍ଦ୍ରରେ ସ୍ଥାପନ କରି ବୀଜମନ୍ତ୍ରରେ ଗ୍ରନ୍ଥନ କରାଯାଏ; ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ବିଦ୍ୟା ଜପରେ ଶୁଦ୍ଧି ସାଧିତ ହୁଏ। ପରେ ପ୍ରାଣନିଗ୍ରହ, ଅସ୍ତ୍ରମୁଦ୍ରାରେ ଭୂତଗ୍ରନ୍ଥିଛେଦ, ସୁଷୁମ୍ନା ପଥେ ଆତ୍ମାର ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଗମନ ଓ ଶିବତେଜରେ ଏକତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବାୟୁଦ୍ୱାରା ଶୋଷଣ, କାଳାଗ୍ନିଦ୍ୱାରା ଦାହ, କଳାମାନଙ୍କ ଲୟ ଓ ଅମୃତ-ପ୍ଲାବନରେ ବିଦ୍ୟାମୟ ଦେହ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣ ହୁଏ। ଶେଷରେ କରନ୍ୟାସ, ଦେହନ୍ୟାସ, ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ, ସନ୍ଧିସ୍ଥଳରେ ବର୍ଣ୍ଣନ୍ୟାସ, ଷଡ଼ଙ୍ଗନ୍ୟାସ, ଦିଗ୍ବନ୍ଧ ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିକଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଦେହାତ୍ମ-ଶୋଧନ ଦ୍ୱାରା ଶିବଭାବ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ପରମେଶ୍ୱର ପୂଜାର ଯୋଗ୍ୟତା।
पूजाविधान-व्याख्या (Pūjāvidhāna-vyākhyā) — Exposition of the Procedure of Worship
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୩ରେ ଉପମନ୍ୟୁ, ଶିବ ନିଜେ ଶିବାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କରିଥିବା ପୂଜାବିଧାନର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଅନ୍ତି। ସାଧକ ପ୍ରଥମେ ଆଭ୍ୟନ୍ତର-ଯାଗ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ହୋମାଦି ଅଗ୍ନିକର୍ମ ଅଂଶ ଯୋଗ କରି ସମାପ୍ତ କରି, ପରେ ବହିର୍-ଯାଗ (ବାହ୍ୟ ପୂଜା) କରିବାକୁ କ୍ରମ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ମନସିକ ସଜାଗତା, ପୂଜାଦ୍ରବ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧି, ଧ୍ୟାନ ପରେ ବିଘ୍ନନିବାରଣ ପାଇଁ ବିନାୟକଙ୍କ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ତାପରେ ଦକ୍ଷିଣ-ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ନନ୍ଦୀଶ ଓ ସୁୟଶସ ଆଦି ପରିଚରଙ୍କୁ ମନେ ଆଦର କରି, ସିଂହାସନ/ଯୋଗାସନ କିମ୍ବା ‘ତ୍ରି-ତତ୍ତ୍ୱ’ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ପଦ୍ମାସନ ଗଢ଼ିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ସେହି ଆସନରେ ସାମ୍ବ ଶିବଙ୍କ ଵିଶଦ ଧ୍ୟାନ—ଅନୁପମ, ଅଳଙ୍କୃତ, ଚତୁର୍ଭୁଜ, ତ୍ରିନେତ୍ର, ନୀଳକଣ୍ଠ-ପ୍ରଭା, ସର୍ପାଭରଣଧାରୀ; ବରଦ-ଅଭୟ ମୁଦ୍ରା ଓ ମୃଗ-ଟଙ୍କ ଧାରଣ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଶିବଙ୍କ ବାମପାର୍ଶ୍ୱସ୍ଥ ମାହେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଶିବ–ଶକ୍ତି ଯୁଗଳତତ୍ତ୍ୱ ପୂଜାକ୍ରମରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
पूजास्थानशुद्धिः पात्रशोधनं च — Purification of the Worship-Space and Preparation of Ritual Vessels
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଉପମନ୍ୟୁ ଶିବପୂଜା ପାଇଁ ପୂଜାସ୍ଥଳ ଓ ପାତ୍ରଶୁଦ୍ଧିର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିଧି କହିଛନ୍ତି। ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ଜଳପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି ସ୍ଥାନକୁ ପବିତ୍ର କରିବା, ଚନ୍ଦନ-ସୁଗନ୍ଧି ଜଳରେ ଭିଜା ପୁଷ୍ପ ରଖିବା, ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରରେ ବିଘ୍ନନିବାରଣ, ପରେ ଅବଗୁଣ୍ଠନ ଓ ବର୍ମବନ୍ଧନ କରି ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ଅସ୍ତ୍ରବିନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପୂଜାକ୍ଷେତ୍ରର ରକ୍ଷା—ଏହି କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି। ତାପରେ ଦର୍ଭା ପସାଇ ପ୍ରୋକ୍ଷଣାଦି କ୍ରିୟାରେ ଶୌଚ, ସମସ୍ତ ପାତ୍ରଶୋଧନ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟଶୁଦ୍ଧି କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ, ଆଚମନୀୟ—ଏହି ଚାରି ପାତ୍ରକୁ ଧୋଇ, ଛିଟି ‘ଶିବଜଳ’ରେ ସଂସ୍କାର କରିବା ବିଧି ଅଛି। ପାତ୍ରରେ ଧାତୁ-ରତ୍ନ, ସୁଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଧାନ୍ୟ, ପତ୍ର, ଦର୍ଭା ଇତ୍ୟାଦି ଶୁଭଦ୍ରବ୍ୟ ଯୋଗ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟାନୁସାରେ ମିଶ୍ରଣ—ସ୍ନାନ/ପାନ ଜଳରେ ଶୀତଳ ସୁଗନ୍ଧ, ପାଦ୍ୟରେ ଉଶୀର-ଚନ୍ଦନ, ଏଲା-କର୍ପୂରାଦି ଚୂର୍ଣ୍ଣ; ଅର୍ଘ୍ୟରେ କୁଶାଗ୍ର, ଅକ୍ଷତ, ଯବ/ଗହମ/ତିଳ, ଘୃତ, ସରିଷ, ପୁଷ୍ପ ଓ ଭସ୍ମ। ସ୍ଥାନ→ରକ୍ଷା→ପାତ୍ର→ଜଳ→ଉପହାର ଏହି ଶୁଦ୍ଧିକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ପୂଜାର ସିଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।
आवरणपूजाविधानम् / The Procedure of Āvaraṇa (Enclosure) Worship
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଉପମନ୍ୟୁ ପୂଜାର ଏକ ପ୍ରାୟୋଗିକ ପୂରକ ବିଧି କହିଛନ୍ତି—ହବିଷ୍ ଅର୍ପଣ, ଦୀପଦାନ ଓ ନୀରାଜନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ରଖି ଆବରଣ-ଅର୍ଚ୍ଚନା କେବେ ଓ କିପରି କରିବା। ଶିବ–ଶିବାଙ୍କୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ବଳୟାକାର ଆବରଣପୂଜାର କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି; ପ୍ରଥମ ଆବରଣରେ ମନ୍ତ୍ରଜପରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଦିଗମାନେ କ୍ରମେ ବିସ୍ତାର ପାଏ। ଐଶାନ୍ୟ, ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ, ଉତ୍ତର, ପଶ୍ଚିମ, ଆଗ୍ନେୟ ଆଦି ଦିଗକ୍ରମ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି; ‘ଗର୍ଭ-ଆବରଣ’କୁ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ମନ୍ତ୍ରସମୂହ ରୂପେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରାଯାଇଛି। ବାହ୍ୟ ଆବରଣରେ ଇନ୍ଦ୍ର(ଶକ୍ର), ଯମ, ବରୁଣ, କୁବେର(ଧନଦ), ଅଗ୍ନି(ଅନଳ), ନୈଋତି, ବାୟୁ/ମାରୁତ ଆଦି ଲୋକପାଳ ଓ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ସ୍ଥାପନା-ପୂଜା ହୁଏ। ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ସୁଖାସନରେ ବସି ‘ନମଃ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ପୂଜିବା ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ସମଗ୍ରରେ ଏହା ଶିବ-ଶକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ରିତ ବିଶ୍ୱକ୍ରମକୁ ପଦକ୍ରମିକ ଉପାସନା-ମାନଚିତ୍ରରେ ପରିଣତ କରେ।
पञ्चाक्षरमाहात्म्यम् / The Greatness of the Pañcākṣarī (Five-Syllable) Mantra
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୬ରେ ଉପମନ୍ୟୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ଅନ୍ୟ ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞମାର୍ଗଠାରୁ ଶିବମନ୍ତ୍ର-ଭକ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା, ସୁରାପାନ, ଚୌର୍ଯ୍ୟ, ଗୁରୁଶୟ୍ୟା-ଅପରାଧ, ମାତୃ‑ପିତୃବଧ, ବୀରହତ୍ୟା କିମ୍ବା ଭ୍ରୂଣହତ୍ୟା ପରି ଘୋର ପାପ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ପରେ କୁହାଯାଏ—ପରମକାରଣ ଶିବଙ୍କୁ ବିଶେଷତଃ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ଆରାଧନା କଲେ ପାପଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ କ୍ଷୟ ପାଏ ଏବଂ ବାରୋ ବର୍ଷର ଧାପେଧାପେ ଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତିର ପଥ ଖୋଲେ। ଏକାନ୍ତ ଶିବଭକ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ଓ ଭିକ୍ଷାବୃତ୍ତି ପରି ନିୟମିତ ଜୀବନ—ଏହା ‘ପତିତ’ ମନାଯାଇଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ। କେବଳ ଜଳବ୍ରତ, ବାୟୁଭକ୍ଷଣ ଇତ୍ୟାଦି କଠୋର ତପ ମାତ୍ରେ ଶିବଲୋକ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀଭକ୍ତିରେ ଏକଥର ପୂଜା ମଧ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରଗୌରବରେ ଶିବଧାମକୁ ନେଇଯାଏ। ତପ ଓ ଯଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ଧନ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ଶିବମୂର୍ତ୍ତିପୂଜା ସମାନ ନୁହେଁ; ପଞ୍ଚାକ୍ଷରରେ ପୂଜୁଥିବା ଭକ୍ତ ବନ୍ଧିତ ହେଉ କି ପରେ ମୁକ୍ତ—ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ରୁଦ୍ର/ଅରୁଦ୍ର ସ୍ତୋତ୍ର, ଷଡକ୍ଷର, ସୂକ୍ତମନ୍ତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ଭିନ୍ନ ରୂପ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ହେଉଛି ଶିବଭକ୍ତି।
अग्निकार्य-होमविधिः (Agnikārya and Homa Procedure)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୭ରେ ଉପମନ୍ୟୁ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ହୋମବିଧିକୁ ପଦକ୍ରମେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। କୁଣ୍ଡ, ସ୍ଥଣ୍ଡିଲ, ବେଦୀ କିମ୍ବା ଲୋହ/ନୂତନ ଶୁଭ ମୃତ୍ପାତ୍ରରେ ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ, ସଂସ୍କାରଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି କରି ମହାଦେବଙ୍କ ପୂଜା, ତାପରେ ହୋମାହୁତି ଅର୍ପଣ କରିବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। କୁଣ୍ଡର ପ୍ରମାଣ (ଏକ–ଦୁଇ ହସ୍ତ ଇତ୍ୟାଦି), ବୃତ୍ତ କିମ୍ବା ଚତୁରସ୍ର ଆକାର, ବେଦୀ–ମଣ୍ଡଳ ନିର୍ମାଣ, ମଧ୍ୟରେ ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମ, ଏବଂ ଅଙ୍ଗୁଳ ପ୍ରମାଣ (୨୪ ଅଙ୍ଗୁଳ = ଏକ କର/ହସ୍ତ) ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏକରୁ ତିନି ମେଖଲା, ସୁଦୃଢ଼ ଓ ଶୋଭନ ମୃଣ୍ମୟ ଗଠନ, ଯୋନିରୂପର ବିକଳ୍ପ, ଦିଗ୍ବିନ୍ୟାସ, କୁଣ୍ଡ/ବେଦୀରେ ଗୋମୟଜଳ ଲେପନ ଓ ମଣ୍ଡଳକୁ ଗୋମୟଜଳରେ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା କଥା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ସମଗ୍ର ଅଧ୍ୟାୟ ମହାଦେବକେନ୍ଦ୍ରିତ ଶୈବ ହୋମ ପାଇଁ ଆଚାର-ସ୍ଥାପତ୍ୟ ନକ୍ଷା।
नैमित्तिकविधिक्रमः (Occasional Rites and Their Procedure)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୮ରେ ଉପମନ୍ୟୁ ଶିବାଶ୍ରମ ଅନୁସରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନୈମିତ୍ତିକ ବ୍ରତ ଓ ଆଚାରର ବିଧିକ୍ରମକୁ ଶିବଶାସ୍ତ୍ର-ପ୍ରମାଣିତ ମାର୍ଗରେ ଭିତ୍ତି କରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ମାସିକ ଓ ପକ୍ଷିକ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଅଷ୍ଟମୀ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଓ ପର୍ବଦିନରେ, ଏବଂ ଅୟନ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ବିଷୁବ, ଗ୍ରହଣ ଭଳି ବିଶେଷ କାଳରେ ପୂଜାକୁ ଅଧିକ ତୀବ୍ର କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରତିମାସ ବ୍ରହ୍ମକୂର୍ଚ୍ଚ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ତାହାଦ୍ୱାରା ଶିବାଭିଷେକ, ଉପବାସ, ଏବଂ ଶେଷ ଭାଗ ସେବନ—ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଭଳି ଗୁରୁଦୋଷ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। ପରେ ମାସ–ନକ୍ଷତ୍ର ଅନୁସାରେ କର୍ମ ଓ ଦାନ: ପୌଷରେ ପୁଷ୍ୟରେ ନୀରାଜନ, ମାଘରେ ମଘାରେ ଘୃତ-କମ୍ବଳ ଦାନ, ଫାଲ୍ଗୁନାନ୍ତେ ମହୋତ୍ସବ ଆରମ୍ଭ, ଚୈତ୍ରରେ ଚିତ୍ରା ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଦୋଳାବିଧି, ବୈଶାଖରେ ବିଶାଖାରେ ପୁଷ୍ପୋତ୍ସବ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ମୂଳାରେ ଶୀତଳ ଜଳଘଟ ଦାନ, ଆଷାଢରେ ଉତ୍ତରାଷାଢାରେ ପବିତ୍ରାରୋପଣ, ଶ୍ରାବଣରେ ମଣ୍ଡଳସଜ୍ଜା, ଏବଂ ପରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଜଳକ୍ରୀଡା/ପ୍ରୋକ୍ଷଣାଦି। ସମଗ୍ର ଅଧ୍ୟାୟଟି ବ୍ରତ–ପୂଜା–ଦାନ–ଉତ୍ସବର ପବିତ୍ର ପଞ୍ଜିକା ରୂପ ନକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ।
काम्यकर्मविभागः — Taxonomy of Kāmya (Desire-Motivated) Śaiva Rites
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୯ରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଶିବଧର୍ମାଧିକାରୀମାନଙ୍କର ନିତ୍ୟ‑ନୈମିତ୍ତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସହିତ କାମ୍ୟକର୍ମ ମଧ୍ୟ ଅଛି କି? ଉପମନ୍ୟୁ ଫଳକୁ ଐହିକ, ଆମୁଷ୍ମିକ ଓ ଉଭୟଫଳଦାୟକ ଭାବେ ବିଭାଜନ କରି, ସାଧନାର ପ୍ରକାର—କ୍ରିୟାମୟ, ତପୋମୟ, ଜପ‑ଧ୍ୟାନମୟ, ସର୍ବମୟ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; କ୍ରିୟାରେ ହୋମ, ଦାନ, ଅର୍ଚ୍ଚନା ଆଦି କ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଦେଖାନ୍ତି। ଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନଙ୍କୁ ହିଁ କ୍ରିୟାକର୍ମର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ମିଳେ, କାରଣ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା/ଅନୁମତି; ତେଣୁ ଶିବାଜ୍ଞାଧାରୀ କାମ୍ୟବିଧି କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଶୈବ ଓ ମାହେଶ୍ୱରମାନେ ଅନ୍ତଃ‑ବହିଃ କ୍ରମରେ କରୁଥିବା, ଇହ‑ପର ଉଭୟ ଫଳଦାୟକ କର୍ମ ଉପସ୍ଥାପନ କରି, ‘ଶିବ’ ଓ ‘ମାହେଶ୍ୱର’ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଅଭିନ୍ନ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଶୈବ ଜ୍ଞାନୟଜ୍ଞପର, ମାହେଶ୍ୱର କର୍ମୟଜ୍ଞପର—ଏହିପରି ଭିତର‑ବାହାର ଉପରେ ଜୋର ଭିନ୍ନ, କିନ୍ତୁ ବିଧି ମୂଳତଃ ଏକ।
द्वितीयतृतीयावरणपूजाक्रमः | The Sequence of the Second and Third Enclosure Worship (Āvaraṇa-pūjā)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୦ ଶୈବ ମଣ୍ଡଳ-ଉପାସନାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ତୃତୀୟ ଆବରଣପୂଜାର କ୍ରମକୁ ପ୍ରାୟୋଗିକ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ଆରମ୍ଭରେ ଶିବ-ଶିବାଙ୍କ ସମୀପରେ ହେରମ୍ବ ଗଣେଶ ଓ ଷଣ୍ମୁଖ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଗନ୍ଧ ଆଦି ଉପଚାରରେ ପୂଜିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ପ୍ରଥମ ଆବରଣରେ ଈଶାନ ଦିଗରୁ ଦିକ୍କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ସହିତ (ସଶକ୍ତିକ) ପୂଜା କରି ସଦ୍ୟାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଶିବ ଓ ଶିବାଙ୍କ ପାଇଁ ହୃଦୟାଦି ଷଡ଼ଙ୍ଗ ପୂଜା ଅଗ୍ନିଦିଗ ଆଦି ସ୍ଥାନବିନ୍ୟାସ ସହ କହାଯାଇଛି; ବାମ ଆଦି ଅଷ୍ଟ ରୁଦ୍ର ନିଜ-ନିଜ ବାମା-ଶକ୍ତି ସହ ଦିଗଗୁଡ଼ିକରେ କ୍ରମେ (ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ) ପୂଜ୍ୟ। ତାପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଆବରଣରେ ଦିକ୍ପତ୍ରରେ ଶକ୍ତିସହିତ ଶିବରୂପ ସ୍ଥାପନ—ପୂର୍ବେ ଅନନ୍ତ, ଦକ୍ଷିଣେ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପଶ୍ଚିମେ ଶିବୋତ୍ତମ, ଉତ୍ତରେ ଏକନେତ୍ର; ମଧ୍ୟଦିଗର ପତ୍ରରେ ଏକରୁଦ୍ର, ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି, ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ, ଶିଖଣ୍ଡୀଶ ଆଦି ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ସହ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଆବରଣରେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜାଙ୍କ ପୂଜା ଓ ତୃତୀୟ ଆବରଣରେ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ସହ ବନ୍ଦନ—ଶକ୍ତି-ସଂଯୋଗରେ ହିଁ ପୂଜା ପୂର୍ଣ୍ଣ—ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ।
पञ्चावरणमार्गस्थं योगेश्वरस्तोत्रम् (Pañcāvaraṇa-mārga Stotra to Yogeśvara Śiva)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୧ରେ ଉପମନ୍ୟୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ପଞ୍ଚାବରଣ-ମାର୍ଗର କ୍ରମରେ ଉପଦିଷ୍ଟ ‘ଯୋଗେଶ୍ୱର ଶିବ’ଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ ସ୍ତୋତ୍ର ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ସ୍ତୋତ୍ରରେ ‘ଜୟ ଜୟ’ ଓ ‘ନମଃ’ ଶବ୍ଦ ପୁନଃପୁନଃ ଆସି ଶିବଙ୍କ ଘନ ଉପାଧିମାଳା ଗଠିତ ହୁଏ। ଶିବ ଜଗତର ଏକମାତ୍ର ନାଥ, ସ୍ୱୟଂ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ବାକ୍ ଓ ମନର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ପରତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି ସ୍ତୁତିତ—ସେ ନିରଞ୍ଜନ, ନିରାଧାର ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସର୍ବାଧାର, ନିଷ୍କାରଣୋଦୟ, ନିରନ୍ତର ପରାନନ୍ଦ ଓ ମୋକ୍ଷ-ଶାନ୍ତିର ପରମ କାରଣ। ସର୍ବବ୍ୟାପକତା, ଅପ୍ରତିହତ ଶକ୍ତି, ଅତୁଳ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅବିନାଶିତ୍ୱ ପ୍ରତିପାଦନ କରି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପାଠ-ଲିତୁର୍ଗୀ ଓ ସିଦ୍ଧାନ୍ତସାର ଭାବେ ଭକ୍ତମନକୁ ପରତ-ପରତ ଧ୍ୟାନରେ ନେଇ କର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣତା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ନେଇଯାଏ।
मन्त्रसिद्धिः, प्रतिबन्धनिरासः, श्रद्धा-नियमाः (Mantra Efficacy, Removal of Obstacles, and the Role of Faith/Discipline)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୨ରେ ଉପମନ୍ୟୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ଇହ-ପର ସଫଳତାଦାୟକ ସାଧନାର ସାଧାରଣ କଥାରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି, ଏହି ଜନ୍ମରେ ଶୈବ ଫଳ ପାଇବାକୁ ପୂଜା, ହୋମ, ଜପ, ଧ୍ୟାନ, ତପ ଓ ଦାନର ସଂଯୁକ୍ତ ନିୟମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ମନ୍ତ୍ର ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ଜାଣି ମନ୍ତ୍ର-ସଂସାଧନ/ସଂସ୍କାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ; ତାହାର ଆଧାରରେ ହିଁ କର୍ମ ଫଳଦାୟୀ ହୁଏ। ପରେ ‘ପ୍ରତିବନ୍ଧ’ ନାମକ ଅଦୃଷ୍ଟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଧାର କଥା ଆସେ—ସିଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରର ଫଳକୁ ମଧ୍ୟ ରୋକିପାରେ। ବାଧା-ଲକ୍ଷଣ ଦେଖିଲେ ତ୍ୱରା ନକରି, ଶକୁନାଦି ସଙ୍କେତ ଯାଞ୍ଚ କରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ଶମନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଭୁଲ ବିଧି କିମ୍ବା ମୋହରେ କରା କର୍ମ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ ଓ ଲୋକନିନ୍ଦା ଆଣେ; ଦୃଷ୍ଟ-ଫଳ କର୍ମରେ ଅବିଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବ—ଶ୍ରଦ୍ଧାହୀନ ଫଳ ପାଉନାହାନ୍ତି। ଦୋଷ ଦେବତାଙ୍କର ନୁହେଁ; ବିଧିପୂର୍ବକ କରୁଥିବା ଲୋକ ଫଳ ଦେଖନ୍ତି। ଶେଷରେ, ବାଧା ନିବାରଣ ପରେ ସିଦ୍ଧ ସାଧକ ବିଶ୍ୱାସ-ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅଟୁଟ ରହେ; ଇଚ୍ଛାକରି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ନିୟତ ଆହାର (ରାତିରେ ହବିଷ୍ୟ, ପାୟସ, ଫଳ) ଗ୍ରହଣ କରି ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିପାରେ।
केवलामुष्मिकविधिः — The Rite for Exclusive Otherworldly Attainment (Liṅga-Abhiṣeka and Padma-Pūjā Protocol)
ଉପମନ୍ୟୁ ଏକ ଅତୁଲନୀୟ ବ୍ରତ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି, ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ‘ଅମୁଷ୍ମିକ’ (ପରଲୋକସାଧକ) ବିଧି—ତ୍ରିଲୋକରେ ଏହା ସମାନ କର୍ମ ନାହିଁ। ପ୍ରମାଣ ସ୍ୱରୂପ ସେ କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ବ୍ରତ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବିଶେଷକରି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର; ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଲୋକପାଳ; ସୂର୍ଯ୍ୟାଦି ନବଗ୍ରହ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର-ବସିଷ୍ଠ ପରି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ ମହର୍ଷି; ଏବଂ ଶିବଭକ୍ତ ଋଷି (ଶ୍ୱେତ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ଦଧୀଚି) ଆଚରଣ କରିଛନ୍ତି। ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର, ମହାକାଳ, ଭୃଙ୍ଗୀଶ ପରି ଗଣେଶ୍ୱର, ଏବଂ ଦୈତ୍ୟ, ଶେଷାଦି ମହାନାଗ, ସିଦ୍ଧ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ, ଭୂତ-ପିଶାଚ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା କରିଥିବା କଥା ଅଛି। ଏହି ବ୍ରତରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ପଦ ପାଆନ୍ତି ଓ ଦେବମାନେ ‘ଦେବତ୍ୱ’ରେ ସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ, ବିଷ୍ଣୁ ବିଷ୍ଣୁତ୍ୱ, ରୁଦ୍ର ରୁଦ୍ରତ୍ୱ, ଇନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରତ୍ୱ, ଗଣେଶ ଗଣେଶତ୍ୱ। ପରେ ବିଧି—ଶ୍ୱେତଚନ୍ଦନସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳରେ ଲିଙ୍ଗାଭିଷେକ, ଫୁଟିଥିବା ଶ୍ୱେତ ପଦ୍ମରେ ପୂଜା, ପ୍ରଣାମ, ଏବଂ ଯଥାଲକ୍ଷଣ ସୁନ୍ଦର ପଦ୍ମାସନ ନିର୍ମାଣ; ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥିଲେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରତ୍ନରେ ଶୋଭାୟିତ କରି, କେସରଜାଳ ମଧ୍ୟରେ ଛୋଟ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ।
लिङ्गप्रतिष्ठा-माहात्म्यम् / The Greatness of Liṅga Installation
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ବେର/ପ୍ରତିମା-ସ୍ଥାପନକୁ ତତ୍କ୍ଷଣ ଫଳଦାୟକ କ୍ରିୟା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଯାହା ନିତ୍ୟ, ନୈମିତ୍ତିକ ଓ କାମ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ଉପମନ୍ୟୁ କହନ୍ତି—ଜଗତ୍ ଲିଙ୍ଗମୟ; ସବୁକିଛି ଲିଙ୍ଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେଲେ ସ୍ଥିରତା, ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଲିଙ୍ଗର ସ୍ୱରୂପ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ‘ଲିଙ୍ଗୀ’ଭାବ ଓ ଶିବଙ୍କୁ ଲିଙ୍ଗରୂପେ କାହିଁକି ପୂଜା କରାଯାଏ—ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ। ଲିଙ୍ଗ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ତ୍ରିଗୁଣ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ମୂଳ, ସୃଷ୍ଟି-ଲୟ କାରଣ, ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ ଓ ଜଗତର ଉପାଦାନ-କାରଣ; ସେଇ ମୂଳ ପ୍ରକୃତି/ମାୟାରୁ ଚରାଚର ଜଗତ ଉଦ୍ଭବେ। ଶୁଦ୍ଧ-ଅଶୁଦ୍ଧ-ଶୁଦ୍ଧାଶୁଦ୍ଧ ଭେଦ ଦେଇ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ଇହ-ପର କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟାସରେ ଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ଶିବାଜ୍ଞାରେ ବିଶ୍ୱକୁ ପୁନଃ ଆଧାର ଦେବା ମହାକର୍ମ।
प्रणवविभागः—वेदस्वरूपत्वं लिङ्गे च प्रतिष्ठा (The Division of Oṃ, Its Vedic Forms, and Its Placement in the Liṅga)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) କୁ ବ୍ରହ୍ମ/ଶିବଙ୍କ ପରମ ନାଦଚିହ୍ନ ଏବଂ ବେଦପ୍ରକାଶର ବୀଜ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଉପମନ୍ୟୁ ‘ଓଁ’ଚିହ୍ନିତ ଅନୁନାଦ ଧ୍ୱନିର ପ୍ରାକଟ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି; ରଜସ୍-ତମସ୍ ଆବରଣରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଥମେ ତାହା ବୁଝି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ପରେ ଏକାକ୍ଷରକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଏ—ଅ, ଉ, ମ (ତିନି ମାତ୍ରା) ଏବଂ ନାଦରୂପ ଅର୍ଧମାତ୍ରା। ଏହାକୁ ଲିଙ୍ଗର ସ୍ଥାନ-ପ୍ରତୀକ ସହ ଯୋଡାଯାଏ—ଅ ଦକ୍ଷିଣ, ଉ ଉତ୍ତର, ମ ମଧ୍ୟ; ନାଦ ଶିଖରେ ଶ୍ରବଣୀୟ। ବେଦସମ୍ବନ୍ଧ—ଅ=ଋଗ୍ବେଦ, ଉ=ଯଜୁର୍ବେଦ, ମ=ସାମବେଦ, ନାଦ=ଅଥର୍ବବେଦ। ଗୁଣ, ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ, ତତ୍ତ୍ୱ, ଲୋକ, କଳା/ଅଧ୍ୱ ଓ ସିଦ୍ଧିସଦୃଶ ଶକ୍ତି ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଦେଖାଇ ଶୈବ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମନ୍ତ୍ର-ବେଦ-ବିଶ୍ୱରଚନାର ପରସ୍ପର ଅର୍ଥବ୍ୟାଖ୍ୟା ପ୍ରତିପାଦିତ।
लिङ्ग-बेर-प्रतिष्ठाविधिः / The Procedure for Installing the Liṅga and the Bera (Icon)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୬ ଉପଦେଶମୟ ସମ୍ବାଦରୂପେ ରଚିତ। କୃଷ୍ଣ ଶିବୋକ୍ତ ଲିଙ୍ଗ ଓ ବେର (ପ୍ରତିମା) ଉଭୟଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରତିଷ୍ଠାବିଧି ପଚାରନ୍ତି। ଉପମନ୍ୟୁ କ୍ରମ ଦେଖାନ୍ତି—ଅଶୁଭବର୍ଜିତ ଶୁଭ ଦିନ (ବିଶେଷତଃ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ) ଚୟନ, ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ମାପରେ ଲିଙ୍ଗ ନିର୍ମାଣ, ଭୂମିପରୀକ୍ଷା କରି ଶୁଭ ସ୍ଥଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ। ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଉପଚାରରେ ପ୍ରଥମେ ଗଣେଶପୂଜା, ପରେ ସ୍ଥଳଶୁଦ୍ଧି କରି ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ନାନସ୍ଥାନକୁ ନେବା। ଶିଳ୍ପଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଲେଖନୀରେ କୁଙ୍କୁମାଦି ରଞ୍ଜକ ନେଇ ରେଖାଙ୍କନ/ଅଙ୍କନ କରାଯାଏ। ଲିଙ୍ଗ ଓ ପିଣ୍ଡିକାକୁ ମାଟି-ଜଳ ମିଶ୍ରଣ ଏବଂ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟରେ ଶୋଧନ କରି ବେଦିକାସହ ପୂଜା ହୁଏ। ପରେ ଦିବ୍ୟ ଜଳାଶୟକୁ ନେଇ ଅଧିବାସ ପାଇଁ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ଅଧିବାସମଣ୍ଡପ ତୋରଣ, ଆବରଣ, ଦର୍ଭମାଳା, ଅଷ୍ଟଦିଗ୍ଗଜ, ଅଷ୍ଟ ଦିକ୍ପାଳ କଳଶ ଓ ଅଷ୍ଟମଙ୍ଗଳ ଚିହ୍ନରେ ସୁସଜ୍ଜିତ; ଦିକ୍ପାଳପୂଜା କରାଯାଏ। ମଧ୍ୟରେ ପଦ୍ମାସନଚିହ୍ନିତ ବିଶାଳ ପୀଠ ସ୍ଥାପି ଶୁଦ୍ଧି-ଦିଗ୍ନିୟମ-ଦେବକ୍ରମ ଅନୁସାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକ୍ରମ ଆଗେ ବଢ଼େ।
योगप्रकारनिर्णयः (Classification and Definition of Yoga)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ‘ପରମ-ଦୁର୍ଲଭ’ ଯୋଗର ସଠିକ ବିବରଣୀ ଚାହାନ୍ତି—ଅଧିକାର, ଅଙ୍ଗ, ବିଧି, ପ୍ରୟୋଜନ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ-ବିଶ୍ଳେଷଣ—ଯାହାଦ୍ୱାରା ସାଧକ ଆତ୍ମବିନାଶ ଟାଳି ଶୀଘ୍ର ଫଳ ପାଇବ। ଉପମନ୍ୟୁ ଶୈବ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯୋଗକୁ ଶିବରେ ସ୍ଥିର ଚିତ୍ତର ଦୃଢ଼ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି; ଅନ୍ତଃକରଣର ଚଞ୍ଚଳ ବୃତ୍ତି ନିଗ୍ରହ ପରେ ଏହା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ପରେ ଯୋଗର ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର କ୍ରମେ କୁହାଯାଏ—ମନ୍ତ୍ରଯୋଗ, ସ୍ପର୍ଶଯୋଗ (ପ୍ରାଣାୟାମ ସମ୍ବନ୍ଧିତ), ଭାବଯୋଗ, ଅଭାବଯୋଗ ଏବଂ ପରମ ମହାଯୋଗ। ଜପ-ଅର୍ଥଚିନ୍ତନ, ପ୍ରାଣନିୟମ, ଭାବଧ୍ୟାନ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରପଞ୍ଚର ସତ୍ୟରେ ଲୟ—ଏହି ଲକ୍ଷଣରେ ଆଧାରିତ ଏକାଗ୍ରତାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଲୀନତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ଦିଆଯାଏ।
अन्तराय-उपसर्ग-विवेचनम् / Analysis of Yogic Obstacles (Antarāyas) and Upasargas
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଉପମନ୍ୟୁ ଯୋଗସାଧକମାନଙ୍କ ପଥରେ ଆସୁଥିବା ଅନ୍ତରାୟଗୁଡ଼ିକର ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିବେଚନା କରନ୍ତି। ସେ ଦଶଟି ପ୍ରମୁଖ ବିଘ୍ନ କହନ୍ତି—ଆଳସ୍ୟ, ତୀବ୍ର ରୋଗ, ପ୍ରମାଦ, ମାର୍ଗ କିମ୍ବା ସାଧନାସ୍ଥଳ ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ, ଚିତ୍ତର ଅସ୍ଥିରତା, ଅଶ୍ରଦ୍ଧା, ବିପର୍ୟୟ (ଉଲ୍ଟା ବିଚାର), ଦୁଃଖ, ଦୌର୍ମନସ୍ୟ/ବିଷାଦ, ଏବଂ ବିଷୟମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଚିତ୍ତବିକ୍ଷେପ। ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକର ଲକ୍ଷଣ ନିଦାନମୂଳକ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ରୋଗ ଦେହ ଓ କର୍ମକାରଣରୁ, ସନ୍ଦେହ ବିକଳ୍ପମଧ୍ୟରେ ଭାଗିଥିବା ଜ୍ଞାନ, ଅସ୍ଥିରତା ମନର ଆଧାରାଭାବ, ଅଶ୍ରଦ୍ଧା ଯୋଗମାର୍ଗରେ ଭାବଶୂନ୍ୟତା, ବିପର୍ୟୟ ଭ୍ରାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି। ଦୁଃଖ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ, ଆଧିଭୌତିକ, ଆଧିଦୈବିକ—ତିନି ପ୍ରକାର; ବିଷାଦ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କାମନାରୁ; ବିକ୍ଷେପ ନାନା ବିଷୟରେ ମନ ଛିଟିଯିବା। ବିଘ୍ନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ସିଦ୍ଧି-ନିକଟତା ସୂଚକ ‘ଦୈବ’ ଉପସର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଆସକ୍ତି ହେଲେ ସାଧନା ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ। ଛଅ ଉପସର୍ଗ—ପ୍ରତିଭା, ଶ୍ରବଣ, ବାର୍ତ୍ତା, ଦର୍ଶନ, ଆସ୍ୱାଦ, ବେଦନା। ମୋକ୍ଷଲକ୍ଷ୍ୟରେ ସାଧନାକୁ ଅଟୁଟ ରଖିବା ପାଇଁ ଏହାର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।
ध्यानप्रकारनिर्णयः / Determination of the Modes of Meditation (on Śrīkaṇṭha-Śiva)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୯ରେ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ-ଶିବକେନ୍ଦ୍ରିତ ଧ୍ୟାନକୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ସାଧନା ଭାବେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇଛି। ଉପମନ୍ୟୁ କହନ୍ତି—ଯୋଗୀମାନେ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, କାରଣ ତାଙ୍କ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ମିଳେ। ମନ ସ୍ଥିର କରିବା ପାଇଁ ସ୍ଥୂଳ (ବିଷୟାଧାରିତ) ଧ୍ୟାନ, ପରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ନିର୍ବିଷୟ ପ୍ରବୃତ୍ତିର ଭେଦ ଦେଖାଯାଇଛି। ଶିବଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ଚିନ୍ତନରେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ; ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧ୍ୟାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆଧାର ଭାବେ ଶିବରୂପ ସ୍ମରଣ ରଖିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଧ୍ୟାନକୁ ପୁନରାବୃତ୍ତିଜନିତ ସ୍ଥୈର୍ୟ ଭାବେ—ସବିଷୟରୁ ନିର୍ବିଷୟକୁ ଗତି—ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ‘ନିର୍ବିଷୟ’କୁ ବୁଦ୍ଧିସନ୍ତତିର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରବାହ ଭାବେ, ଯାହା ନିରାକାର ଆତ୍ମବୋଧକୁ ଝୁକେ, ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ସବୀଜ-ନିର୍ବୀଜ ଧ୍ୟାନରେ ପ୍ରଥମେ ସବୀଜ, ଶେଷରେ ନିର୍ବୀଜ ସାଧନା ସର୍ବସିଦ୍ଧି ପାଇଁ; ପ୍ରାଣାୟାମରୁ ଶାନ୍ତି ଆଦି କ୍ରମିକ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
अवभृथस्नान-तीर्थयात्रा-तेजोदर्शनम् | Avabhṛtha Bath, Tīrtha-Pilgrimage, and the Vision of Divine Radiance
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୦ରେ ପୂର୍ବ ଉପଦେଶରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କଥା ଆସେ। ସୂତ କହନ୍ତି—ଯାଦବ ଓ ଉପମନ୍ୟୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜ୍ଞାନଯୋଗ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ମୁନିମଣ୍ଡଳୀକୁ କହି ବାୟୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ଋଷିମାନେ ପ୍ରଭାତେ ସତ୍ରଯଜ୍ଞର ସମାପ୍ତି ପାଇଁ ଅବଭୃଥସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ ମଧୁର ଜଳଯୁକ୍ତ ଶୁଭ ନଦୀରୂପେ ପ୍ରକଟିତ ହୋଇ ରୀତି ପୂରଣ କରାନ୍ତି; ଋଷିମାନେ ସ୍ନାନ କରି ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଶିବସମ୍ବନ୍ଧୀ ଜଳରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରି, ପୂର୍ବ ଘଟଣା ସ୍ମରଣ କରି ବାରାଣସୀ ଦିଗକୁ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ପଥେ ହିମବତରୁ ଦକ୍ଷିଣମୁଖୀ ଭାବେ ବହୁଥିବା ଭାଗୀରଥୀ (ଗଙ୍ଗା)ରେ ସ୍ନାନ କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତି। ବାରାଣସୀ ପହଞ୍ଚି ଉତ୍ତରବାହିନୀ ଗଙ୍ଗାରେ ଡୁବି ବିଧିମତେ ଅବିମୁକ୍ତେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ପୂଜା କରନ୍ତି। ପ୍ରସ୍ଥାନବେଳେ ଆକାଶରେ କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ, ସର୍ବଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ ତେଜ ଦେଖନ୍ତି; ଭସ୍ମଲିପ୍ତ ପାଶୁପତ ସିଦ୍ଧମାନେ ଶତଶଃ ଆସି ସେଇ ତେଜରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି, ଯାହା ଉଚ୍ଚ ଶୈବସିଦ୍ଧି ଓ ଶିବଶକ୍ତିର ପରାତ୍ପର ସ୍ଥାନକୁ ସୂଚାଏ।
स्कन्दसरः (Skandasara) — तीर्थवर्णनम् / Description of the Skandasara Sacred Lake
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୧ରେ ସୂତଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ମାଧ୍ୟମରେ ତୀର୍ଥକେନ୍ଦ୍ରିକ ଉପାଖ୍ୟାନ ଆସେ। ‘ସ୍କନ୍ଦସରଃ’ ନାମକ ପବିତ୍ର ସରୋବର ସମୁଦ୍ରସଦୃଶ ବିସ୍ତୃତ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଜଳ ମଧୁର, ଶୀତଳ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ସହଜଲଭ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସ୍ଫଟିକସମ ତଟ, ଋତୁପୁଷ୍ପ, ପଦ୍ମ ଓ ଜଳଜ ଉଦ୍ଭିଦ, ମେଘସଦୃଶ ତରଙ୍ଗ ମିଶି ‘ପୃଥିବୀରେ ଆକାଶ’ ପରି ଦିବ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଗଢ଼େ। ପରେ ମୁନି ଓ ମୁନିକୁମାରମାନେ ସ୍ନାନ ଏବଂ ତୀର୍ଥଜଳ ସଂଗ୍ରହ ବିଧି ପାଳନ କରନ୍ତି; ଭସ୍ମ, ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର, ଶ୍ୱେତବସ୍ତ୍ର ଓ ନିୟତ ଆଚାର ଦ୍ୱାରା ଶୈବ ତପସ୍ବୀ-ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶିତ। ଘଟ, କଳଶ, କମଣ୍ଡଲୁ, ପତ୍ରପାତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ଜଳବାହକ ସାଧନ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ, ଜଳ ସଂଗ୍ରହର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ—ନିଜ ପାଇଁ, ଅନ୍ୟ ପାଇଁ, ବିଶେଷତଃ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏଭଳି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ → ଆଚାରନିୟମ → ତୀର୍ଥଜଳର ପୁଣ୍ୟବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ଶିବକେନ୍ଦ୍ରିତ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ପୁଣ୍ୟ ସୂଚିତ ହୁଏ।