शिवाश्रम-नित्यनैमित्तिककर्मविधिः / Śaiva Āśrama-Duties: Daily and Occasional Rites (Morning Purity & Bath Procedure)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୧ରେ କୃଷ୍ଣ ଶିବଙ୍କ ନିଜ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଶୈବାଶ୍ରମ ସାଧକଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଓ ନୈମିତ୍ତିକ କର୍ମର ସ୍ପଷ୍ଟ ବିଧି ପଚାରନ୍ତି। ଉପମନ୍ୟୁ ପ୍ରାତଃ ବ୍ରାହ୍ମମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଠିବା, ଅମ୍ବା (ଶକ୍ତି) ସହିତ ଶିବଧ୍ୟାନ, ତାପରେ ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଆବଶ୍ୟକ ଶାରୀରିକ କ୍ରିୟା କରିବା—ଏହି ପ୍ରଭାତ ଅନୁକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶୌଚ, ଦନ୍ତଧାବନ, ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ନ ମିଳିଲେ କିମ୍ବା କିଛି ତିଥିରେ ନିଷେଧ ଥିଲେ ବିକଳ୍ପ, ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଜଳରେ କୁଳ୍ଲା କରି ମୁଖଶୁଦ୍ଧିର ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ନଦୀ, ପୋଖରୀ, ସରୋବର କିମ୍ବା ଘରେ ‘ବାରୁଣ ସ୍ନାନ’—ସ୍ନାନଦ୍ରବ୍ୟ ବ୍ୟବହାର, ବାହ୍ୟ ଅଶୁଚି ହଟାଇବା, ମୃଦା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି, ସ୍ନାନ ପରେ ପରିଚ୍ଛନ୍ନତା—ବିସ୍ତାରରେ କୁହାଯାଇଛି। ଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ରଧାରଣ ଓ ପୁନଃଶୁଦ୍ଧି ଉପରେ ଜୋର; ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ତପସ୍ବୀ, ବିଧବା ଆଦିଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଗନ୍ଧିତ ସ୍ନାନ ଓ ଅଳଙ୍କାରସଦୃଶ ଆଚରଣ ବର୍ଜନୀୟ। ଉପବୀତ-ଶିଖାବନ୍ଧନ ସହ ଅବଗାହନ, ଆଚମନ, ଜଳରେ ତ୍ରିମଣ୍ଡଳ ସ୍ଥାପନ, ନିମଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ମନ୍ତ୍ରଜପ-ଶିବସ୍ମରଣ, ଶେଷରେ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଆତ୍ମାଭିଷେକ—ଏଭଳି ଦୈନିକ ଦେହଚର୍ଯ୍ୟାକୁ ମନ୍ତ୍ରକେନ୍ଦ୍ରିତ ଶୈବ ସାଧନା କରାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
कृष्ण उवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि शिवाश्रमनिषेविणाम् । शिवशास्त्रोदितं कर्म नित्यनैमित्तिकं तथा
କୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ଶିବାଶ୍ରମ ନିଷେବଣ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ଶିବଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ନିତ୍ୟ କର୍ମ ଓ ନୈମିତ୍ତିକ ବିଧିକର୍ମ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
उपमन्युरुवाच । प्रातरुत्थाय शयनाद्ध्यात्वा देवं सहाम्बया । विचार्य कार्यं निर्गच्छेद्गृहादभ्युदिते ऽरुणे
ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ପ୍ରାତଃକାଳେ ଶୟନରୁ ଉଠି, ଅମ୍ବା ସହିତ ଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଚାର କରି, ଅରୁଣୋଦୟ ହେଲେ ଗୃହରୁ ବାହାରିବ।
Verse 3
अबाधे विजने देशे कुर्यादावश्यकं ततः । कृत्वा शौचं विधानेन दंतधावनमाचरेत्
ବାଧା ନଥିବା ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଥମେ ଆବଶ୍ୟକ କ୍ରିୟା କରିବ। ପରେ ବିଧିଅନୁସାରେ ଶୌଚ କରି ଦନ୍ତଧାବନ କରିବ।
Verse 4
अलाभे दंतकाष्ठानामष्टम्यादिदिनेषु च । अपां द्वादशगण्डूषैः कुर्यादास्यविशोधनम्
ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ନ ମିଳିଲେ, ଏବଂ ଅଷ୍ଟମୀ ଆଦି ବ୍ରତଦିନରେ, ଜଳରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଗଣ୍ଡୂଷ କରି ମୁଖ ଶୋଧନ କରିବ।
Verse 5
आचम्य विधिवत्पश्चाद्वारुणं स्नानमाचरेत् । नद्यां वा देवखाते वा ह्रदे वाथ गृहे ऽपि वा
ବିଧିଅନୁସାରେ ଆଚମନ କରି, ପରେ ବାରୁଣ ସ୍ନାନ କରିବ। ଏହି ସ୍ନାନ ନଦୀରେ, ଦେବଖାତରେ, ହ୍ରଦରେ, କିମ୍ବା ଘରେ ମଧ୍ୟ କରାଯାଇପାରେ।
Verse 6
स्नानद्रव्याणि तत्तीरे स्थापयित्वा बहिर्मलम् । व्यापोह्य मृदमालिप्य स्नात्वा गोमयमालिपेत्
ସେଇ ପବିତ୍ର ଜଳତୀରେ ସ୍ନାନଦ୍ରବ୍ୟ ରଖି ପ୍ରଥମେ ବାହ୍ୟ ମଲିନତା ଦୂର କରିବ; ପରେ ଶୁଦ୍ଧ ମୃତ୍ତିକା ଲେପି ସ୍ନାନ କରି, ସ୍ନାନ ପରେ ପବିତ୍ରତାର୍ଥେ ଗୋମୟ ଲେପିବ।
Verse 7
स्नात्वा पुनः पुनर्वस्त्रं त्यक्त्वावाथ विशोध्य च । सुस्नातो नृपवद्भूयः शुद्धं वासो वसीत च
ପୁନଃ ପୁନଃ ସ୍ନାନ କରି ମଲିନ ବସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରିବ, କିମ୍ବା ତାହାକୁ ଭଲଭାବେ ଧୋଇ ଶୁଦ୍ଧ କରିବ। ପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ—ରାଜା ପରି—ପୁନର୍ବାର ଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବ।
Verse 8
मलस्नानं सुगंधाद्यैः स्नानं दन्तविशोधनम् । न कुर्याद्ब्रह्मचारी च तपस्वी विधवा तथा
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ତପସ୍ବୀ ଓ ବିଧବା—ସୁଗନ୍ଧ ଆଦିଦ୍ୱାରା ବିଲାସୀ ସ୍ନାନ କରିବେ ନାହିଁ; ଦନ୍ତବିଶୋଧନ ନାମରେ ଶୃଙ୍ଗାରସଦୃଶ ଆଡମ୍ବର ମଧ୍ୟ କରିବେ ନାହିଁ।
Verse 9
सोपवीतश्शिखां बद्धा प्रविश्य च जलांतरम् । अवगाह्य समाचांतो जले न्यस्येत्त्रिमंडलम्
ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଧାରଣ କରି ଶିଖା ବାନ୍ଧି ଜଳମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବ। ଅବଗାହନ କରି ସମ୍ୟକ୍ ଆଚମନରେ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ସେଇ ଜଳରେ ତ୍ରିମଣ୍ଡଳ (ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଚିହ୍ନ) ନ୍ୟାସ କରିବ—ଶିବପୂଜାର ନିୟମରେ।
Verse 10
सौम्ये मग्नः पुनर्मंत्रं जपेच्छक्त्या शिवं स्मरेत् । उत्थायाचम्य तेनैव स्वात्मानमभिषेचयेत्
ଶୁଭ ଜଳରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ ପୁନଃ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିରେ ମନ୍ତ୍ରଜପ କରି ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବ। ଉଠି ଆଚମନ କରି ସେହି ଜଳରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଅଭିଷେକ କରିବ।
Verse 11
गोशृंगेण सदर्भेण पालाशेन दलेन वा । पाद्मेन वाथ पाणिभ्यां पञ्चकृत्वस्त्रिरेव वा
ଗୋଶୃଙ୍ଗ, ପବିତ୍ର ଦର୍ଭ, ପଲାଶ ପତ୍ର, ପଦ୍ମ କିମ୍ବା ନିଜ ହାତ—ଏହାଦ୍ୱାରା ପ୍ରୋକ୍ଷଣ/ଅର୍ପଣ ପୁନଃପୁନଃ କରିବା ଉଚିତ; ପାଞ୍ଚଥର, କିମ୍ବା ଅତି କମରେ ତିନିଥର।
Verse 12
उद्यानादौ गृहे चैव वर्धन्या कलशेन वा । अवगाहनकाले ऽद्भिर्मंत्रितैरभिषेचयेत्
ଉଦ୍ୟାନ ଆଦିରେ କିମ୍ବା ଘରେ ମଧ୍ୟ, ଛିଟା ପାତ୍ର କିମ୍ବା କଳଶ ଦ୍ୱାରା—ଅବଗାହନ ସମୟରେ ମନ୍ତ୍ରସଂସ୍କୃତ ଜଳରେ ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 13
अथ चेद्वारुणं कर्तुमशक्तः शुद्धवाससा । आर्द्रेण शोधयेद्देहमापादतलमस्तकम्
ଯଦି ବାରୁଣ-ଶୁଦ୍ଧି କରିବାକୁ ଅଶକ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଭିଜା କପଡ଼ାରେ ପାଦତଳରୁ ମସ୍ତକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହକୁ ଶୋଧନ କରିବ।
Verse 14
आग्नेयं वाथ वा मांत्रं कुर्यात्स्नानं शिवेन वा । शिवचिंतापरं स्नानं युक्तस्यात्मीयमुच्यते
ଅଗ୍ନେୟ ମନ୍ତ୍ରରେ କିମ୍ବା ଶିବମନ୍ତ୍ରରେ ମନ୍ତ୍ରସ୍ନାନ କରାଯାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଶିବଚିନ୍ତାରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ନାନଟି ନିୟମବଦ୍ଧ ସାଧକଙ୍କର ସତ୍ୟ ‘ଆତ୍ମୀୟ’ (ଅନ୍ତଃ) ସ୍ନାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 15
स्वसूत्रोक्तविधानेन मंत्राचमनपूर्वकम् । आचरेद्ब्रह्मयज्ञांतं कृत्वा देवादितर्पणम्
ନିଜ ଗୃହ୍ୟସୂତ୍ରରେ କହିଥିବା ବିଧି ଅନୁସାରେ, ମନ୍ତ୍ରସହିତ ଆଚମନ କରି ଆରମ୍ଭ କରି ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ; ତାହା ସମାପ୍ତ କରି ଦେବତାଦିଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 16
मंडलस्थं महादेवं ध्यात्वाभ्यर्च्य यथाविधि । दद्यादर्घ्यं ततस्तस्मै शिवायादित्यरूपिणे
ସୂର୍ୟମଣ୍ଡଳସ୍ଥ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ବିଧିଅନୁସାରେ ପୂଜା କରି, ପରେ ଆଦିତ୍ୟରୂପୀ ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ—ଯିଏ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରକାଶ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଦାନ କରନ୍ତି।
Verse 17
अथ वैतत्स्वसूत्रोक्तं कृत्वा हस्तौ विशोधयेत् । करन्यासं ततः कृत्वा सकलीकृतविग्रहः
ତାପରେ ନିଜ ସୂତ୍ରରେ ଉକ୍ତ କର୍ମ କରି ହାତଦୁଇଟିକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ କରନ୍ୟାସ କରି, ମନ୍ତ୍ରନ୍ୟାସଦ୍ୱାରା ଦେହକୁ ‘ସକଲୀକୃତ’ କରିଥିବା ଉପାସକ ଆଗାମୀ କ୍ରିୟାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ।
Verse 18
वामहस्तगतांभोभिर्गंधसिद्धार्थकान्वितैः । कुशपुंजेन वाभ्युक्ष्य मूलमंत्रसमन्वितैः
ବାମହସ୍ତରେ ଧରା ଜଳରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଧଳା ସୋରିଷ ମିଶାଇ, କୁଶପୁଞ୍ଜ ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କ ମୂଳମନ୍ତ୍ରସହ ପୂଜାସ୍ଥାନ/ଆଧାରକୁ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରିବ।
Verse 19
आपोहिष्ठादिभिर्मन्त्रैः शेषमाघ्राय वै जलम् । वामनासापुटेनैव देवं संभावयेत्सितम्
“ଆପୋ ହି ଷ୍ଠା…” ଆଦି ମନ୍ତ୍ରରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଜଳକୁ ମୃଦୁଭାବେ ଘ୍ରାଣ କରି, କେବଳ ବାମ ନାସାପୁଟରେ ଶୁଭ୍ର-ଦୀପ୍ତିମାନ ଶିବଦେବଙ୍କୁ ସ୍ଥିରଭାବେ ଆବାହନ-ଚିନ୍ତନ କରିବ।
Verse 20
अर्घमादाय देहस्थं सव्यनासापुटेन च । कृष्णवर्णेन बाह्यस्थं भावयेच्च शिलागतम्
ଦେହସ୍ଥ ଅର୍ଘ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ବାମ ନାସାପୁଟରେ ବାହାରକୁ ପ୍ରେରଣ କରି, ତାହା ବାହ୍ୟରେ ପ୍ରକଟ—କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ—ହୋଇ ପବିତ୍ର ଶିଳାସ୍ଥ ଶିବଲିଙ୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କଲା ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବ।
Verse 21
तर्पयेदथ देवेभ्य ऋषिभिश्च विशेषतः । भूतेभ्यश्च पितृभ्यश्च दद्यादर्घ्यं यथाविधि
ତାପରେ ବିଧିଅନୁସାରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରିବ; ଏବଂ ଭୂତ-ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାବିଧି ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବ।
Verse 22
रक्तचंदनतोयेन हस्तमात्रेण मंडलम् । सुवृत्तं कल्पयेद्भूमौ रक्तचूर्णाद्यलंकृतम्
ରକ୍ତଚନ୍ଦନମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ଭୂମି ଉପରେ ହସ୍ତମାତ୍ର ପରିମାଣର ସୁବୃତ୍ତ ମଣ୍ଡଳ ଅଙ୍କନ କରି, ରକ୍ତଚୂର୍ଣ୍ଣ ଆଦିରେ ଅଲଙ୍କୃତ କରିବ।
Verse 23
तत्र संपूजयेद्भानुं स्वकीयावरणैः सह । स्वखोल्कायेति मंत्रेण सांगतस्सुखसिद्धये
ସେଠାରେ ଭାନୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ଆବରଣ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ପୂଜା କରିବ; ‘ସ୍ୱଖୋଲ୍କାୟ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ସାଙ୍ଗତ ଭାବେ କରି ସୁଖ ଓ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିବ।
Verse 24
पुनश्च मंडलं कृत्वा तदंगैः परिपूज्य च । तत्र स्थाप्य हेमपात्रं मागधप्रस्थसंमितम्
ପୁନର୍ବାର ମଣ୍ଡଳ କରି ତାହାର ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହିତ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରି, ସେଠାରେ ମାଗଧ-ପ୍ରସ୍ଥ ପରିମାଣର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 25
पूरयेद्गंधतोयेन रक्तचंदनयोगिना । रक्तपुष्पैस्तिलैश्चैव कुशाक्षतसमन्वितैः
ଗନ୍ଧତୋୟରେ ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ମିଶାଇ ସେହି ପାତ୍ର ପୂରଣ କରିବ; ରକ୍ତପୁଷ୍ପ, ତିଳ, କୁଶ ଓ ଅକ୍ଷତ ସହିତ ଅର୍ପଣ କରିବ।
Verse 26
दूर्वापामार्गगव्यैश्च केवलेन जलेन वा । जानुभ्यां धरणीं गत्वा नत्वा देवं च मंडले
ଦୂର୍ବା, ଅପାମାର୍ଗ ଓ ଗୋ-ଉତ୍ପାଦ ଦ୍ୱାରା—କିମ୍ବା କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ—ଦୁଇ ଗୁଡ଼ୁଆଁରେ ଭୂମିକୁ ଯାଇ, ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ମଣ୍ଡଳରେ ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ନମସ୍କାର କରିବ।
Verse 27
कृत्वा शिरसि तत्पात्रं दद्यादर्घ्यं शिवाय तत् । अथवांजलिना तोयं सदर्भं मूलविद्यया
ସେହି ପାତ୍ରଟିକୁ ଭକ୍ତିରେ ଶିରୋପରି ଧରି, ସେଇ ଅର୍ଘ୍ୟ ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବ। କିମ୍ବା ଅଞ୍ଜଳିରେ ଜଳ ନେଇ, ପବିତ୍ର ଦର୍ଭା ସହ, ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ସଂସ୍କୃତ କରି ନିବେଦନ କରିବ।
Verse 28
उत्क्षिपेदम्बरस्थाय शिवायादित्यमूर्तये । कृत्वा पुनः करन्यासं करशोधनपूर्वकम्
ପ୍ରଥମେ ହାତ ଶୋଧନ କରି, ପୁନଃ କରନ୍ୟାସ କରି, ଆକାଶସ୍ଥ ଆଦିତ୍ୟମୂର୍ତ୍ତି ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱଦିଗରେ ଅର୍ପଣ କରିବ।
Verse 29
बुद्ध्वेशानादिसद्यांतं पञ्चब्रह्ममयं शिवम् । गृहीत्वा भसितं मन्त्रैर्विमृज्याङ्गानि संस्पृशेत्
ଈଶାନରୁ ସଦ୍ୟୋଜାତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମମୟ ଶିବଙ୍କୁ ବୁଝି, ପବିତ୍ର ଭସ୍ମକୁ ମନ୍ତ୍ର ସହ ଗ୍ରହଣ କରି, ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ମଲି ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଦେହକୁ ପାବନ କରିବ।
Verse 30
या दिनांतैश्शिरोवक्त्रहृद्गुह्यचरणान्क्रमात् । ततो मूलेन सर्वांगमालभ्य वसनान्तरम्
ଦିନାନ୍ତେ କ୍ରମେ ଶିର, ମୁଖ, ହୃଦୟ, ଗୁହ୍ୟସ୍ଥାନ ଓ ଚରଣରେ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ଲେପନ କରିବ। ପରେ ମୂଳମନ୍ତ୍ରେ ସର୍ବାଙ୍ଗ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଶୁଦ୍ଧ କରି ତାପରେ ନୂତନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବ।
Verse 31
परिधाय द्विराचम्य प्रोक्ष्यैकादशमन्त्रितैः । जलैराच्छाद्य वासो ऽयद्द्विराचम्य शिवं स्मरेत्
ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି ଦୁଇଥର ଆଚମନ କରିବ। ପରେ ଏକାଦଶ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ଜଳରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି, ସେହି ଜଳରେ ବସ୍ତ୍ରକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରି ଶୁଦ୍ଧ କରିବ; ପୁନଃ ଦୁଇଥର ଆଚମନ କରି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବ।
Verse 32
पुनर्न्यस्तकरो मन्त्री त्रिपुंड्रं भस्मना लिखेत् । अवक्रमाय तं व्यक्तं ललाटे गन्धवारिणा
ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଭକ୍ତ ହାତକୁ ପୁନଃ ବିଧିପୂର୍ବକ ରଖି ପବିତ୍ର ଭସ୍ମରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲେଖିବ। ପରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳରେ ଲଲାଟରେ ତାହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ସୁଗଠିତ କରି ଚିହ୍ନିତ କରିବ।
Verse 33
वृत्तं वा चतुरस्रं वा बिन्दुमर्धेन्दुमेव वा । ललाटे यादृशं पुण्ड्रं लिखितं भस्मना पुनः
ତାହା ବୃତ୍ତ ହେଉ କି ଚତୁରସ୍ର, ବିନ୍ଦୁ ହେଉ କି ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକାର—ଲଲାଟରେ ଭସ୍ମଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଯେ ରୂପରେ ପୁଣ୍ଡ୍ର ଲେଖାଯାଏ, ସେହିଟିକୁ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ପୁଣ୍ଡ୍ର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 34
तादृशं भुजयोर्मूर्ध्नि स्तनयोरंतरे लिखेत् । सर्वांगोद्धूलनं चैव न समानं त्रिपुण्ड्रकैः
ସେହି ପ୍ରକାର ଚିହ୍ନ ଦୁଇ ଭୁଜାରେ, ମୁଣ୍ଡରେ ଏବଂ ଦୁଇ ସ୍ତନର ମଧ୍ୟସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ଲେଖିବା ଉଚିତ। ସମଗ୍ର ଶରୀରରେ ଭସ୍ମ ଲେପନ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ସମାନ ନୁହେଁ।
Verse 35
तस्मात्त्रिपुण्ड्रमेवैकं लिखेदुद्धूलनं विना । रुद्राक्षान्धारयेद्मूर्ध्नि कंठे श्रोते करे तथा
ଏହିହେତୁ ସମଗ୍ର ଉଦ୍ଧୂଳନ ବିନା ମଧ୍ୟ କେବଳ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲେଖିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ—ମୁଣ୍ଡରେ, କଣ୍ଠରେ, କାନରେ ଓ ହାତରେ ମଧ୍ୟ।
Verse 36
सुवर्णवर्णमच्छिन्नं शुभं नान्यैर्धृतं शुभम् । विप्रादीनां क्रमाच्छ्रेष्ठं पीतं रक्तमथासितम्
ସେହି ଚିହ୍ନ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ, ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଶୁଭ ହେବା ଉଚିତ; ଏପରି ଶୁଭଚିହ୍ନ ଅନ୍ୟେ ଧାରଣ କରିବେ ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦି ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ରମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଙ୍ଗ—ହଳଦିଆ, ପରେ ଲାଲ, ପରେ କଳା।
Verse 37
तदलाभे यथालाभं धारणीयमदूषितम् । तत्रापि नोत्तरं नीचैर्धार्यं नीचमथोत्तरैः
ଯଦି ସେହି (ଉତ୍ତମ ଆଚାର/ବସ୍ତୁ) ମିଳିନାହିଁ, ତେବେ ଯାହା ମିଳେ ତାହାରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଦୋଷରହିତଟିକୁ ଧାରଣ କର। ତଥାପି ନିମ୍ନ ଅଧିକାରୀ ଉଚ୍ଚ ନିୟମ ନେବେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ଅଧିକାରୀ ନିମ୍ନଟି ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ।
Verse 38
नाशुचिर्धारयेदक्षं सदा कालेषु धारयेत् । इत्थं त्रिसंध्यमथवा द्विसंध्यं सकृदेव वा
ଅଶୁଚି ଅବସ୍ଥାରେ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯଥାଯଥ ସମୟରେ ସଦା ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏଭଳି ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟାରେ, କିମ୍ବା ଦ୍ୱିସନ୍ଧ୍ୟାରେ, ଅଥବା ଦିନକୁ ଏକଥର ମଧ୍ୟ (ଧାରଣ କରାଯାଇପାରେ)।
Verse 39
कृत्वा स्नानादिकं शक्त्या पूजयेत्परमेश्वरम् । प्रजास्थानं समासाद्य बद्ध्वा रुचिरमासनम्
ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ ଆଦି ଶୁଦ୍ଧିକର୍ମ କରି ପରମେଶ୍ୱର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ପରେ ବିଧିସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ରୁଚିର ଆସନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 40
ध्यायेद्देवं च देवीं च प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः । श्वेतादीन्नकुलीशांतांस्तच्छिष्यान्प्रणमेद्गुरुम्
ପୂର୍ବମୁଖ କିମ୍ବା ଉତ୍ତରମୁଖ ହୋଇ ଦେବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ପରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ, ଏବଂ ଶ୍ୱେତରୁ ନକୁଳୀଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରମ୍ପରା ଓ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 41
पुनर्देवं शिवं नत्वा ततो नामाष्टकं जपेत् । शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः
ପୁନର୍ବାର ଦେବ ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ତଦନନ୍ତରେ ତାଙ୍କ ନାମାଷ୍ଟକ ଜପ କରିବା ଉଚିତ— “ଶିବ, ମହେଶ୍ୱର, ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) …”
Verse 42
संसारवैद्यस्सर्वज्ञः परमात्मेति चाष्टकम् । अथवा शिवमेवैकं जपित्वैकादशाधिकम्
“ସଂସାର-ବୈଦ୍ୟ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ପରମାତ୍ମା” ଇତ୍ୟାଦି ଅଷ୍ଟକ ଜପ କରିବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା “ଶିବ” ଏକମାତ୍ର ନାମକୁ ଏଗାରଥର (ଏବଂ ଅଧିକ) ଜପ କରିପାରେ।
Verse 43
प्रकुर्वीत करन्यासं करशोधनपूर्वकम्
ପ୍ରଥମେ ହସ୍ତଶୋଧନ କରି, ତାପରେ କରନ୍ୟାସ— ଅର୍ଥାତ୍ ହସ୍ତରେ ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିର ବିନ୍ୟାସ— କରିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
Rather than a mythic episode, the chapter is a didactic dialogue: Kṛṣṇa asks Upamanyu for Śaiva-āśrama duties, and Upamanyu delivers a prescriptive ritual routine (especially morning purification and bathing).
The procedure sacralizes ordinary bodily acts by binding them to mantra and Śiva-smaraṇa: external cleansing (earth, water, ācamanā) becomes an inner reorientation, culminating in self-abhiṣeka with ritually conditioned water.
Śiva is explicitly contemplated together with Ambā/Śakti, indicating a paired devotional focus (Śiva-Śakti) even within routine purity rites.