अन्तराय-उपसर्ग-विवेचनम् / Analysis of Yogic Obstacles (Antarāyas) and Upasargas

Verse 1

उपमन्युरुवाच । आलस्यं व्याधयस्तीव्राः प्रमादः स्थानसंशयः । अनवस्थितचित्तत्वमश्रद्धा भ्रांतिदर्शनम्

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ଆଳସ୍ୟ, ତୀବ୍ର ବ୍ୟାଧି, ପ୍ରମାଦ, ସ୍ଥାନ (ଓ ପ୍ରଣାଳୀ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସନ୍ଦେହ, ଅନବସ୍ଥିତ ଚିତ୍ତ, ଅଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭ୍ରାନ୍ତ ଦର୍ଶନ—ଏହିସବୁ ଶିବପୂଜା-ଯୋଗମାର୍ଗରେ ସାଧକଙ୍କ ବିଘ୍ନ।

Verse 2

दुःखानि दौर्मनस्यं च विषयेषु च लोलता । दशैते युञ्जतां पुंसामन्तरायाः प्रकीर्तिताः

ଦୁଃଖ, ମନୋଖିନ୍ନତା ଓ ବିଷୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଲୋଲତା—ଏହିସବୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମିଶି ଦଶଟି—ଯୋଗରେ ନିୟୁକ୍ତ ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଅନ୍ତରାୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 3

आलस्यमलसत्त्वं तु योगिनां देहचेतनोः । धातुवैषम्यजा दोषा व्याधयः कर्मदोषजाः

ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଦେହ ଓ ଚେତନା ଉପରେ ଆଳସ୍ୟ ଓ ମଲିନ ଜଡତା ପ୍ରଭାବ ପକାଏ। ଧାତୁର ବୈଷମ୍ୟରୁ ଦେହଦୋଷ ହୁଏ, ଏବଂ କର୍ମଦୋଷରୁ ବ୍ୟାଧି ଜନ୍ମେ।

Verse 4

प्रमादो नाम योगस्य साधना नाम भावना । इदं वेत्युभयाक्रान्तं विज्ञानं स्थानसंशयः

ଯୋଗରେ ପ୍ରମାଦକୁ ମହାଦୋଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସାଧନାର ନାମ ‘ଭାବନା’ (ନିୟମିତ ଧ୍ୟାନ)। କିନ୍ତୁ ‘ଏହା’ ‘ସେହା’—ଏ ଦୁଇ ଧାରଣାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଯେ ଜ୍ଞାନ, ତାହା ସତ୍ୟ ଆଧାରସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହଯୁକ୍ତ, ଅନିଶ୍ଚିତ ଜ୍ଞାନ ହୋଇ ରହେ।

Verse 5

अप्रतिष्ठा हि मनसस्त्वनवस्थितिरुच्यते । अश्रद्धा भावरहिता वृत्तिर्वै योगवर्त्मनि

‘ଅପ୍ରତିଷ୍ଠା’ ବୋଲି ମନର ଅନବସ୍ଥିତିକୁ କୁହାଯାଏ। ଯୋଗମାର୍ଗରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାହୀନ ଓ ଅନ୍ତର୍ଭକ୍ତିଭାବରହିତ ଚିତ୍ତବୃତ୍ତି ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଅସ୍ଥିରତା ହେଉଛି।

Verse 6

विपर्यस्ता मतिर्या सा भ्रांतिरित्यभिधीयते । दुःखमज्ञानजं पुंसां चित्तस्याध्यात्मिकं विदुः

ଯେ ମତି ବିପରୀତ ହୋଇଯାଏ, ସେହି ‘ଭ୍ରାନ୍ତି’ (ଭ୍ରମ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅଜ୍ଞାନଜନିତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଚିତ୍ତର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କ୍ଲେଶ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

Verse 7

आधिभौतिकमंगोत्थं यच्च दुःखं पुरा कृतैः । आधिदैविकमाख्यातमशन्यस्त्रविषादिकम्

ଦେହ ଓ ଭୌତିକ ପରିସ୍ଥିତିରୁ—ପୂର୍ବକୃତ କର୍ମଫଳରେ—ଯେ ଦୁଃଖ ଉଦ୍ଭବେ, ତାହା ‘ଆଧିଭୌତିକ’ କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ବଜ୍ରପାତ, ଅସ୍ତ୍ର, ବିଷ ଆଦି ଦୈବ-ବିଶ୍ୱଶକ୍ତିଜନିତ କ୍ଲେଶ ‘ଆଧିଦୈବିକ’ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ।

Verse 8

इच्छाविघातजं मोक्षं दौर्मनस्यं प्रचक्षते । विषयेषु विचित्रेषु विभ्रमस्तत्र लोलता

ଇଚ୍ଛାବିଘାତରୁ ଜନ୍ମିତ ‘ମୋକ୍ଷ’ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହନ୍ତି, ସେ ଆସଲେ ମନର ଦୌର୍ମନସ୍ୟ (ବିଷାଦ) ଅଟେ। ବିଚିତ୍ର ବିଷୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମ ଉଠେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଚିତ୍ତ ଲୋଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ।

Verse 9

शान्तेष्वेतेषु विघ्नेषु योगासक्तस्य योगिनः । उपसर्गाः प्रवर्तंते दिव्यास्ते सिद्धिसूचकाः

ଏହି ବିଘ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଯୋଗରେ ଦୃଢ଼ ଆସକ୍ତ ଯୋଗୀଙ୍କ ନିକଟେ ଦିବ୍ୟ ଉପସର୍ଗ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ସେଗୁଡ଼ିକ ସିଦ୍ଧି-ସୂଚକ।

Verse 10

प्रतिभा श्रवणं वार्ता दर्शनास्वादवेदनाः । उपसर्गाः षडित्येते व्यये योगस्य सिद्धयः

ପ୍ରତିଭା, ଦିବ୍ୟ ଶ୍ରବଣ, ଦୂରବାର୍ତ୍ତା-ଜ୍ଞାନ, ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନ, ଦିବ୍ୟ ଆସ୍ୱାଦ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ପର୍ଶବେଦନା—ଏହି ଛଅଟି ଉପସର୍ଗ; ଏମାନେ ଉଦୟ ହେଲେ ସତ୍ୟ ଯୋଗର କ୍ଷୟ ସୂଚିତ କରନ୍ତି (ଶିବ-ଐକ୍ୟରୁ ଭ୍ରମିତ କରିପାରନ୍ତି)।

Verse 11

सूक्ष्मे व्यवहिते ऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते । प्रतिभा कथ्यते यो ऽर्थे प्रतिभासो यथातथम्

ବସ୍ତୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଆବୃତ, ଅତୀତ, ଦୂରସ୍ଥ କିମ୍ବା ଅନାଗତ ହେଲେ—ଯେ ଜ୍ଞାନରେ ତାହା ଗ୍ରହଣ ହୁଏ, ସେହି ‘ପ୍ରତିଭା’; ଏବଂ ଚେତନାରେ ତାହା ଯଥାତଥ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଇବା ‘ପ୍ରତିଭାସ’।

Verse 12

श्रवणं सर्वशब्दानां श्रवणे चाप्रयत्नतः । वार्त्ता वार्त्तासु विज्ञानं सर्वेषामेव देहिनाम्

ସମସ୍ତ ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କରେ ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାର ଶକ୍ତି ସ୍ୱଭାବତଃ ଅଛି, ଏବଂ ସେମାନେ ଅପ୍ରୟାସରେ ଶୁଣନ୍ତି; ଏହିପରି ଦୈନନ୍ଦିନ ବାର୍ତ୍ତା-କଥାରୁ ସାଧାରଣ ବୋଧ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ହୁଏ।

Verse 13

दर्शनं नाम दिव्यानां दर्शनं चाप्रयत्नतः । तथास्वादश्च दिव्येषु रसेष्वास्वाद उच्यते

‘ଦର୍ଶନ’ ନାମ ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତାମାନଙ୍କୁ ଅପ୍ରୟାସରେ ଦେଖିବା; ଏବଂ ‘ଆସ୍ୱାଦ’ ନାମ ଦିବ୍ୟ ରସମାନଙ୍କୁ ଆସ୍ୱାଦନ କରିବା।

Verse 14

स्पर्शनाधिगमस्तद्वद्वेदना नाम विश्रुता । गन्धादीनां च दिव्यानामाब्रह्मभुवनाधिपाः

ସେହିପରି ସ୍ପର୍ଶର ଜ୍ଞାନ ‘ବେଦନା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଗନ୍ଧ ଆଦି ଦିବ୍ୟ ବିଷୟମାନଙ୍କ ଅନୁଭବ ବ୍ରହ୍ମଲୋକର ଅଧିପତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଲୋକାଧିପତିମାନେ କରନ୍ତି।

Verse 15

संतिष्ठन्ते च रत्नानि प्रयच्छंति बहूनि च । स्वच्छन्दमधुरा वाणी विविधास्यात्प्रवर्तते

ସେଠାରେ ରତ୍ନମାନେ ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ ରହନ୍ତି ଏବଂ ବହୁ ପରିମାଣରେ ପ୍ରଦାନ ହୁଅନ୍ତି। ଏବଂ ସ୍ୱଚ୍ଛନ୍ଦ ମଧୁର ବାଣୀ ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 16

रसायनानि सर्वाणि दिव्याश्चौषधयस्तथा । सिध्यंति प्रणिपत्यैनं दिशंति सुरयोषितः

ସମସ୍ତ ରସାୟନ ଓ ଦିବ୍ୟ ଔଷଧିମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ ସିଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ଦେବପତ୍ନୀମାନେ ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା ପଥ ଦେଖାନ୍ତି।

Verse 17

योगसिद्ध्यैकदेशे ऽपि दृष्टे मोक्षे भवेन्मतिः । दृष्टमेतन्मया यद्वत्तद्वन्मोक्षो भवेदिति

ଯୋଗସିଦ୍ଧିର ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖିଲେ ମୋକ୍ଷ ବିଷୟରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଜନ୍ମେ—“ଯେପରି ଏହାକୁ ମୁଁ ନିଜେ ଦେଖିଛି, ସେପରି ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ହେବ।”

Verse 18

कृशता स्थूलता बाल्यं वार्धक्यं चैव यौवनम् । नानाचातिस्वरूपं च चतुर्णां देहधारणम्

କୃଶତା, ସ୍ଥୂଳତା, ବାଲ୍ୟ, ବାର୍ଧକ୍ୟ ଓ ଯୌବନ—ଏବଂ ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା—ଏହିସବୁ ଚତୁର୍ବିଧ ଦେହଧାରଣର ରୂପ।

Verse 19

पार्थिवांशं विना नित्यं सुरभिर्गन्धसंग्रहः । एवमष्टगुणं प्राहुः पैशाचं पार्थिवं पदम्

ପାର୍ଥିବ ଅଂଶକୁ ଛାଡ଼ି ‘ସୁରଭି’ ଅର୍ଥାତ୍ ଗନ୍ଧମାନଙ୍କର ସଂଗ୍ରହ ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହିପରି ମୁନିମାନେ ‘ପୈଶାଚ’ (ସ୍ଥୂଳ-ତାମସ) ପାର୍ଥିବ ପଦକୁ ଅଷ୍ଟଗୁଣଯୁକ୍ତ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 20

जले निवसनं चैव भूम्यामेवं विनिर्गमः । इच्छेच्छक्तः स्वयं पातुं समुद्रमपि नातुरः

ସେ ଜଳମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ବସିପାରେ ଏବଂ ସେହିପରି ଭୂମିରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇପାରେ। ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ଥିବାରୁ ସେ ବିକଳ ହୁଏନାହିଁ; ସେ ନିଜେ ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ପିଇପାରେ।

Verse 21

यत्रेच्छति जगत्यस्मिंस्तत्रैव जलदर्शनम् । विना कुम्भादिकं पाणौ जलसञ्चयधारणम्

ଏହି ଜଗତରେ ସେ ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେଉଁଠି ହିଁ ଜଳ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। କୁମ୍ଭ ଆଦି ପାତ୍ର ବିନା ମଧ୍ୟ ସେ ନିଜ ହାତରେ ଜଳ ସଞ୍ଚୟ କରି ଧାରଣ କରିପାରେ।

Verse 22

यद्वस्तु विरसञ्चापि भोक्तुमिच्छति तत्क्षणात् । रसादिकं भवेच्चान्यत्त्रयाणां देहधारणम्

ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ସ୍ୱଭାବତଃ ନିରସ, ତାହାକୁ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ସେହି କ୍ଷଣରେ ତାହା ରସ ଆଦି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଏବଂ ତାହାରୁ ଅନ୍ୟ ଫଳ ମଧ୍ୟ ହୁଏ—ତ୍ରିଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଦେହଧାରଣ।

Verse 23

निर्व्रणत्वं शरीरस्य पार्थिवैश्च समन्वितम् । तदिदं षोडशगुणमाप्यमैश्वर्यमद्भुतम्

ଶରୀର ଘାଉ ଓ ରୋଗରହିତ ହୁଏ ଏବଂ ପାର୍ଥିବ ଗୁଣମାନଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ସମନ୍ୱିତ ହୁଏ। ଏହା ଜଳତତ୍ତ୍ୱରୁ ଲଭ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ ଐଶ୍ୱର୍ୟସିଦ୍ଧି, ଯାହା ଷୋଡଶଗୁଣରେ ପ୍ରାପ୍ୟ।

Verse 24

शरीरादग्निनिर्माणं तत्तापभयवर्जनम् । शक्तिर्जगदिदं दग्धुं यदीच्छेदप्रयत्नतः

ସେ ନିଜ ଶରୀରରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ କରିପାରେ, ତଥାପି ତାହାର ତାପଭୟ ତାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେନାହିଁ। ଏବଂ ସେ ଇଚ୍ଛା କରି ପ୍ରୟାସ କଲେ, ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଦଗ୍ଧ କରିବାର ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ଅଛି।

Verse 25

द्वाभ्यां देहविनिर्माणमाप्यैश्वर्यसमन्वितम् । एतच्चतुर्विंशतिधा तैजसं परिचक्षते

ଦୁଇ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଦେହର ନିର୍ମାଣ ହୁଏ, ଯାହା ଆପ୍ୟ (ଜଳତତ୍ତ୍ୱ) ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ସମନ୍ୱିତ। ଏହାକୁ ‘ତୈଜସ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ଚତୁର୍ବିଂଶତିଧା—ଚବିଶ ପ୍ରକାରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 26

मनोजवत्वं भूतानां क्षणादन्तःप्रवेशनम् । पर्वतादिमहाभारधारणञ्चाप्रयत्नतः

ଭୂତମାନଙ୍କର ମନୋଜବତ୍ୱ—ମନ ପରି ବେଗ, କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଅନ୍ତଃପ୍ରବେଶ କରିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ, ଏବଂ ପର୍ବତ ଆଦି ମହାଭାରକୁ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରୟାସରେ ଧାରଣ କରିବାର ଶକ୍ତି ଥାଏ।

Verse 27

गुरुत्वञ्च लघुत्वञ्च पाणावनिलधारणम् । अंगुल्यग्रनिपाताद्यैर्भूमेरपि च कम्पनम्

ସେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ଲଘୁତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ହସ୍ତତଳରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ଧାରଣ କରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରନ୍ତି। ଆଙ୍ଗୁଳି ଅଗ୍ରର ପତନ କିମ୍ବା ପ୍ରହାରମାତ୍ରେ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ କମ୍ପିତ ହୁଏ।

Verse 28

एकेन देहनिष्पत्तिर्युक्तं भोगैश्च तैजसैः । द्वात्रिंशद्गुणमैश्वर्यं मारुतं कवयो विदुः

ଏହି ସାଧନାର ଏକ (ମାତ୍ରା) ଦ୍ୱାରା ଦେହ-ନିଷ୍ପତ୍ତି ହୁଏ ଏବଂ ତୈଜସ (ସୂକ୍ଷ୍ମ-ଦୀପ୍ତ) ଭୋଗମାନେ ମଧ୍ୟ ମିଳେ। କବି-ଋଷିମାନେ ‘ମାରୁତ’ ଐଶ୍ୱର୍ୟକୁ ବତ୍ତିଶଗୁଣ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

Verse 29

छायाहीनविनिष्पत्तिरिन्द्रियाणामदर्शनम् । खेचरत्वं यथाकाममिन्द्रियार्थसमन्वयः

ଏମିତି ସିଦ୍ଧି ହୁଏ ଯେ ଦେହର ଛାୟା ପ୍ରକଟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି; ଇଚ୍ଛାମତେ ଆକାଶଗମନ (ଖେଚରତ୍ୱ) ମିଳେ; ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ବିଷୟର ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମନ୍ୱୟ ଓ ବଶୀକରଣ ହୁଏ।

Verse 30

आकाशलंघनं चैव स्वदेहे तन्निवेशनम् । आकाशपिण्डीकरणमशरीरत्वमेव च

ସେ ଆକାଶଲଂଘନ, ସେହି (ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ)କୁ ନିଜ ଦେହରେ ନିବେଶ କରାଇବା, ଆକାଶତତ୍ତ୍ୱର ପିଣ୍ଡୀକରଣ, ଏବଂ ଅଶରୀରତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଏହି ଯୋଗସିଦ୍ଧିମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 31

अनिलैश्वर्यसंयुक्तं चत्वारिंशद्गुणं महत् । ऐन्द्रमैश्वर्यमाख्यातमाम्बरं तत्प्रचक्षते

ବାୟୁ-ଇଶ୍ୱର୍ୟଶକ୍ତି ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ସେଇ ମହାନ୍ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଚାଳିଶ ଗୁଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମହିମାମୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇ, ଆକାଶୀୟ (ଅମ୍ବର) ଲୋକସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 32

यथाकामोपलब्धिश्च यथाकामविनिर्गमः । सर्वस्याभिभवश्चैव सर्वगुह्यार्थदर्शनम्

ସେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ପ୍ରାପ୍ତି ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ନିର୍ଗମନ (ମୋକ୍ଷ) ମଧ୍ୟ କରାନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଭିଭବ କରନ୍ତି ଏବଂ ସବୁ ବସ୍ତୁର ପରମ ଗୁହ୍ୟ ଅର୍ଥର ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 33

कर्मानुरूपनिर्माणं वशित्वं प्रियदर्शनम् । संसारदर्शनं चैव भोगैरैन्द्रैस्समन्वितम्

ନିଜ କର୍ମାନୁସାରେ ଦେହ-ନିର୍ମାଣ ହୁଏ; ସହିତ ଆଧିପତ୍ୟ (ବଶିତ୍ୱ) ଓ ପ୍ରିୟ/ମନୋହର ରୂପ ମିଳେ। ଇନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ଭୋଗ ସହିତ ସଂସାରର ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 34

एतच्चांद्रमसैश्वर्यं मानसं गुणतो ऽधिकम् । छेदनं ताडनं चैव बंधनं मोचनं तथा

ଏହି ଚାନ୍ଦ୍ରମସ ଐଶ୍ୱର୍ୟ—ମାନସିକ ସ୍ୱଭାବର—ଗୁଣତଃ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏଥିରେ ଛେଦନ, ତାଡନ, ବନ୍ଧନ ଏବଂ ମୋଚନ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

Verse 35

ग्रहणं सर्वभूतानां संसारवशवर्तिनाम् । प्रसादश्चापि सर्वेषां मृत्युकालजयस्तथा

ସଂସାରର ବଶରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଭୂତ-ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସେ ନିଜ ଶାସନାଧୀନ କରନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରସାଦ-କୃପା ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମୃତ୍ୟୁ-କାଳକୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରନ୍ତି।

Verse 36

आभिमानिकमैश्वर्यं प्राजापत्यं प्रचक्षते । एतच्चान्द्रमसैर्भोगैः षट्पञ्चाशद्गुणं महत्

ଯେ ଐଶ୍ୱର୍ୟକୁ ‘ଆଭିମାନିକ’ କୁହାଯାଏ, ତାହାକୁ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ (ପ୍ରଜାପତି-ସ୍ତରୀୟ) ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏହି ମହିମା ଚାନ୍ଦ୍ରମସ ଲୋକର ଭୋଗଠାରୁ ଛପ୍ପନ ଗୁଣ ଅଧିକ।

Verse 37

सर्गः संकल्पमात्रेण त्राणं संहरणं तथा । स्वाधिकारश्च सर्वेषां भूतचित्तप्रवर्तनम्

ତାଙ୍କର କେବଳ ସଙ୍କଳ୍ପମାତ୍ରରେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ସେହିପରି ପାଳନ ଓ ସଂହାର ମଧ୍ୟ। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ଅନ୍ତଃଶାସକ, ଯିଏ ଭୂତମାନଙ୍କ ଚିତ୍ତକୁ ସ୍ୱଭାବାନୁସାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 38

असादृश्यं च सर्वस्य निर्माणं जगतः पृथक् । शुभाशुभस्य करणं प्राजापत्यैश्च संयुतम्

ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ବହୁବିଧ ବିଭିନ୍ନତା ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ଜଗତକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ରୂପରେ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟି-ନିୟନ୍ତ୍ରକ ପ୍ରଜାପତି ଶକ୍ତିସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଫଳର କାରଣ ମଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 39

चतुष्षष्ठिगुणं ब्राह्ममैश्वर्यं च प्रचक्षते । बौद्धादस्मात्परं गौणमैश्वर्यं प्राकृतं विदुः

ସେମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଚତୁଷ୍ଷଷ୍ଠିଗୁଣ। ବୌଦ୍ଧିକ ଶକ୍ତିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ ଥିବା ଉଚ୍ଚ, ଗୌଣ (ଦ୍ୱିତୀୟ) ଆଧିପତ୍ୟକୁ ସେମାନେ ‘ପ୍ରାକୃତ’—ପ୍ରକୃତିଜନିତ—ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

Verse 40

वैष्णवं तत्समाख्यातं तस्यैव भुवनस्थितिः । ब्रह्मणा तत्पदं सर्वं वक्तुमन्यैर्न शक्यते

ତାହାକୁ ‘ବୈଷ୍ଣବ’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି; ସେହିଠାରେ ହିଁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅବସ୍ଥିତ। ସେହି ପଦକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ କହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 41

तत्पौरुषं च गौणं च गणेशं पदमैश्वरम् । विष्णुना तत्पदं किंचिज्ज्ञातुमन्यैर्न शक्यते

ସେଇ ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ପରମ ପଦ—ମୁଖ୍ୟ ଓ ଗୌଣ ଉଭୟ ଅର୍ଥରେ—ଗଣେଶଙ୍କର ହିଁ। ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ କେବଳ କିଛିଅଂଶ ଯାଏଁ ଜାଣିପାରନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ସର୍ବଥା ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 42

विज्ञानसिद्धयश्चैव सर्वा एवौपसर्गिकाः । निरोद्धव्या प्रयत्नेन वर्राग्येण परेण तु

ଯୋଗ-ବିଜ୍ଞାନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ ଉପସର୍ଗ—ବାଧା ମାତ୍ର। ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସରେ, ବିଶେଷତଃ ପରମ ବୈରାଗ୍ୟଦ୍ୱାରା, ନିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ—ଶିବାନୁଗ୍ରହର ମୋକ୍ଷପଥରେ ଅଚଳ ରହିବା ପାଇଁ।

Verse 43

प्रतिभासेष्वशुद्धेषु गुणेष्वासक्तचेतसः । न सिध्येत्परमैश्वर्यमभयं सार्वकामिकम्

ଯାହାର ଚିତ୍ତ ଅଶୁଦ୍ଧ ଗୁଣ ଓ କେବଳ ଆଭାସରେ ଆସକ୍ତ, ତାହାର ପରମ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ସିଦ୍ଧି ହୁଏନାହିଁ; ସର୍ବକାମ-ପ୍ରଦ ନିର୍ଭୟ ପଦ ମଧ୍ୟ ମିଳେନାହିଁ।

Verse 44

तस्माद्गुणांश्च भोगांश्च देवासुरमहीभृताम् । तृणवद्यस्त्यजेत्तस्य योगसिद्धिः परा भवेत्

ଏହେତୁ ଦେବ, ଅସୁର ଓ ପୃଥିବୀର ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ଚାହାନ୍ତି ସେହି ଗୁଣ ଓ ଭୋଗକୁ ତୃଣବତ୍ ଜାଣି ଯେ ତ୍ୟାଗ କରେ, ତାହାର ପରମ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ହୁଏ।

Verse 45

अथवानुग्रहेच्छायां जगतो विचरेन्मुनिः । यथाकामंगुणान्भोगान्भुक्त्वा मुक्तिं प्रयास्यति

କିମ୍ବା ଶିବଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ-ଇଚ୍ଛାରେ ମୁନି ଜଗତରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି; ଗୁଣଜନ୍ୟ ଭୋଗକୁ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଭୋଗି ମଧ୍ୟ ଅବନ୍ଧ ରହି ଶେଷେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।

Verse 46

विजने जंतुरहिते निःशब्दे बाधवर्जिते । सुप्रलिप्ते स्थले सौम्ये गन्धधूपादिवासिते

ନିର୍ଜନ, ପ୍ରାଣୀରହିତ, ନିଃଶବ୍ଦ ଓ ବାଧାବର୍ଜିତ ସ୍ଥାନରେ—ସ୍ୱଚ୍ଛ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ସୌମ୍ୟ ଭୂମିରେ, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଧୂପ ଆଦିରେ ସୁବାସିତ କରି—ଶିବପୂଜା ଓ ଧ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 47

मुक्तपुष्पसमाकीर्णे वितानादि विचित्रिते । कुशपुष्पसमित्तोयफलमूलसमन्विते

ସେ ସ୍ଥାନ ମୁକ୍ତାସଦୃଶ ପୁଷ୍ପରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲା, ବିତାନ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ସଜିଥିଲା; ଏବଂ କୁଶ, ପୁଷ୍ପ, ସମିଧା, ଜଳ, ଫଳ ଓ ମୂଳ ସହ—ପୂଜା-ବିଧି ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲା।

Verse 48

नाग्न्यभ्याशे जलाभ्याशे शुष्कपर्णचये ऽपि वा । न दंशमशकाकीर्णे सर्पश्वापदसंकुले

ଅଗ୍ନିର ସମୀପରେ, ଜଳର ସମୀପରେ, କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କ ପତ୍ରର ଢେର ଉପରେ ମଧ୍ୟ ବସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏବଂ ଦଂଶକ କୀଟ ଓ ମଶାରେ ଭରିଥିବା, କିମ୍ବା ସର୍ପ ଓ ବନ୍ୟପଶୁରେ ସଂକୁଳ ସ୍ଥାନରେ (ଧ୍ୟାନ/ପୂଜା) କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 49

न च दुष्टमृगाकीर्णे न भये दुर्जनावृते । श्मशाने चैत्यवल्मीके जीर्णागारे चतुष्पथे

ଦୁଷ୍ଟ ମୃଗରେ ଭରିଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଭୟମଧ୍ୟରେ ଦୁର୍ଜନମାନେ ଘେରିଥିବା ସ୍ଥାନରେ—ଶ୍ମଶାନରେ, ଚୈତ୍ୟ କିମ୍ବା ବଲ୍ମୀକ ନିକଟରେ, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଘରେ, କିମ୍ବା ଚତୁଷ୍ପଥରେ—(ସାଧକ) ବିଚଳିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଶିବନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଭୁ ପତି ଅନ୍ତରାଶ୍ରୟ, ଯିଏ ଭୟବନ୍ଧନ କାଟିଦିଅନ୍ତି।

Verse 50

नदीनदसमुद्राणां तीरे रथ्यांतरे ऽपि वा । न जीर्णोद्यानगोष्ठादौ नानिष्टे न च निंदिते

ନଦୀ-ନାଳା ଓ ସମୁଦ୍ରତଟରେ, କିମ୍ବା ରାସ୍ତାର ମଝିରେ ଶିବବ୍ରତ/ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ୟାନ, ଗୋଶାଳା ଆଦିରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଅଶୁଭ ଓ ନିନ୍ଦିତ ସ୍ଥାନରେ ତ ନିଶ୍ଚୟ ନୁହେଁ।

Verse 51

नाजीर्णाम्लरसोद्गारे न च विण्मूत्रदूषिते । नच्छर्द्यामातिसारे वा नातिभुक्तौ श्रमान्विते

ଅଜୀର୍ଣ୍ଣରୁ ଖଟା ଡକାର ଆସିଲେ, କିମ୍ବା ଶରୀର ମଳ-ମୂତ୍ରରେ ଦୂଷିତ ହେଲେ, ବାନ୍ତି କିମ୍ବା ଅତିସାର ଥିଲେ—ଶିବବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଅତିଭୋଜନ ପରେ କିମ୍ବା ଶ୍ରମରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 52

न चातिचिंताकुलितो न चातिक्षुत्पिपासितः । नापि स्वगुरुकर्मादौ प्रसक्तो योगमाचरेत्

ଅତିଚିନ୍ତାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ, କିମ୍ବା ଅତି ଭୁଖ-ପିଆସରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଯୋଗ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ନିଜ ଭାରୀ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ-କର୍ମରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସମତା ଓ ସ୍ଥିରତା ସହିତ ଯୋଗ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 53

युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टश्च कर्मसु । युक्तनिद्राप्रबोधश्च सर्वायासविवर्जितः

ଯେ ଆହାର-ବିହାରରେ ସଂଯମୀ, କର୍ମରେ ଯଥୋଚିତ ଚେଷ୍ଟାଶୀଳ, ଏବଂ ନିଦ୍ରା-ଜାଗରଣରେ ମଧ୍ୟ ମାପିତ—ସେ ସମସ୍ତ କ୍ଲେଶ ଓ ଉଦ୍ବେଗରୁ ମୁକ୍ତ ରହେ।

Verse 54

आसनं मृदुलं रम्यं विपुलं सुसमं शुचि । पद्मकस्वस्तिकादीनामभ्यसेदासनेषु च

ଆସନକୁ ମୃଦୁ, ରମ୍ୟ, ବିପୁଳ, ସୁସମ ଓ ଶୁଚି କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସେହି ଆସନରେ ପଦ୍ମକ, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଆଦି ଆସନ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 55

अभिवंद्य स्वगुर्वंतानभिवाद्याननुक्रमात् । ऋजुग्रीवशिरोवक्षा नातिष्ठेच्छिष्टलोचनः

ନିଜ ଗୁରୁମାନଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି, ପରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଅନ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଭିବାଦନ କରି; ଗ୍ରୀବା, ଶିର ଓ ବକ୍ଷକୁ ଋଜୁ ରଖି, ନୟନକୁ ସଂଯତ ଓ ବିନୀତ ରଖି ସ୍ଥିତ ହେବା ଉଚିତ।

Verse 56

किंचिदुन्नामितशिरा दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत् । दंताग्रसंस्थिता जिह्वामचलां सन्निवेश्य च

ଶିରକୁ କିଛିଟା ଉନ୍ନତ ରଖି, ଦାନ୍ତରେ ଦାନ୍ତ ସ୍ପର୍ଶ ନ କରିବା ଉଚିତ; ଦାନ୍ତର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଜିହ୍ୱାକୁ ସ୍ଥିର ରଖି ଅଚଳ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 57

पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस्तथा प्रजननं पुनः । ऊर्वोरुपरि संस्थाप्य बाहू तिर्यगयत्नतः

ଗୋଡ଼ଢେଙ୍କା (ପାର୍ଷ୍ଣି) ଦ୍ୱାରା ବୃଷଣ ଓ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ରକ୍ଷା କରି, ପରେ ଜଂଘା ଉପରେ ଅୟତ୍ନରେ ବାହୁଦ୍ୱୟକୁ ତିର୍ୟକ୍ ଭାବେ ରଖି—ଏଭଳି ଦେହକୁ ସ୍ଥିର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 58

दक्षिणं करपृष्ठं तु न्यस्य वामतलोपरि । उन्नाम्य शनकैः पृष्ठमुरो विष्टभ्य चाग्रतः

ଡାହାଣ ହାତର ପଛଭାଗକୁ ବାମ ତଳହାତ ଉପରେ ରଖି, ଧୀରେ ଧୀରେ ପିଠିକୁ ଉଠାଇ, ସାମ୍ନାରେ ଛାତିକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥିର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 59

संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् । संभृतप्राणसंचारः पाषाण इव निश्चलः

ନିଜ ନାସିକାଗ୍ରରେ ଦୃଷ୍ଟି ନିବେଶ କରି, କୌଣସି ଦିଗକୁ ନ ଦେଖି, ପ୍ରାଣଗତିକୁ ସଂଯମ କରି ସେ ପାଷାଣ ପରି ନିଶ୍ଚଳ ରହିଲା।

Verse 60

स्वदेहायतनस्यांतर्विचिंत्य शिवमंबया । हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयज्ञेन पूजयेत्

ନିଜ ଦେହାଳୟର ଅନ୍ତରେ ଅମ୍ବା ସହିତ ଶିବଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କରି, ହୃଦୟପଦ୍ମର ପୀଠିକାମଧ୍ୟରେ ଧ୍ୟାନଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 61

मूले नासाग्रतो नाभौ कंठे वा तालुरंध्रयोः । भ्रूमध्ये द्वारदेशे वा ललाटे मूर्ध्नि वा स्मरेत्

ମୂଳାଧାରେ, କିମ୍ବା ନାସିକାଗ୍ରେ, କିମ୍ବା ନାଭିରେ; କିମ୍ବା କଣ୍ଠରେ, କିମ୍ବା ତାଳୁର ରନ୍ଧ୍ରଦ୍ୱୟରେ; କିମ୍ବା ଭ୍ରୂମଧ୍ୟରେ, କିମ୍ବା ଦ୍ୱାରଦେଶରେ; କିମ୍ବା ଲଲାଟରେ, କିମ୍ବା ମୂର୍ଧ୍ନିରେ (ଶିବଙ୍କୁ) ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 62

परिकल्प्य यथान्यायं शिवयोः परमासनम् । तत्र सावरणं वापि निरावरणमेव वा

ଯଥାବିଧି ଶିବ ଓ ଦେବୀଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ଆସନ ସଜାଇ, ସେଠାରେ ତାହାକୁ ଆବରଣସହିତ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିପାରେ, କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରାବରଣ—ସରଳ ଓ ନିର୍ବାଧ ଭାବେ ମଧ୍ୟ।

Verse 63

द्विदलेषोडशारे वा द्वादशारे यथाविधि । दशारे वा षडस्रे वा चतुरस्रे शिवं स्मरेत्

ଦୁଇ ଦଳ ଓ ଷୋଳ ଅରଯୁକ୍ତ ପଦ୍ମରେ, କିମ୍ବା ବିଧିଅନୁସାରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଅରଯୁକ୍ତ ପଦ୍ମରେ—ଅଥବା ଦଶ ଅରରେ, କିମ୍ବା ଷଟ୍କୋଣରେ, କିମ୍ବା ଚତୁରସ୍ରରେ—ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ-ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 64

भ्रुवोरंतरतः पद्मं द्विदलं तडिदुज्ज्वलम् । भ्रूमध्यस्थारविन्दस्य क्रमाद्वै दक्षिणोत्तरे

ଦୁଇ ଭୃକୁଟିର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତରାଳରେ ବିଜୁଳି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦ୍ୱିଦଳ ପଦ୍ମ ଅଛି। ଭ୍ରୂମଧ୍ୟସ୍ଥ ସେଇ ଅରବିନ୍ଦରେ କ୍ରମେ ଡାହାଣ-ବାମ ହିଁ ଦକ୍ଷିଣ-ଉତ୍ତର ଭାବେ ବିନ୍ୟସ୍ତ।

Verse 65

विद्युत्समानवर्णे च पर्णे वर्णावसानके । षोडशारस्य पत्राणि स्वराः षोडश तानि वै

ବିଜୁଳି ସମ ରଙ୍ଗର ପତ୍ରରେ, ଯେଉଁଠି ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକ ଯଥାକ୍ରମେ ସ୍ଥାପିତ, ଷୋଳଅରୀୟ ରୂପର ଷୋଳ ପତ୍ର ହିଁ ପ୍ରକୃତରେ ଷୋଳ ସ୍ୱର।

Verse 66

पूर्वादीनि क्रमादेतत्पद्मं कन्दस्य मूलतः । ककारादिटकारांता वर्णाः पर्णान्यनुक्रमात्

କନ୍ଦର ମୂଳଠାରୁ ଏହି ପଦ୍ମ ପୂର୍ବ ଆଦି ଦିଗର କ୍ରମରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ; ଏହାର ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ ‘କ’ ଠାରୁ ‘ଟ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ।

Verse 67

भानुवर्णस्य पद्मस्य ध्येयं तद्१ हृदयान्तरे । गोक्षीरधवलस्योक्ता डादिफान्ता यथाक्रमम्

ହୃଦୟାନ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ଣ୍ଣ ଦୀପ୍ତ ସେହି ପଦ୍ମକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ। ତାହା ଗୋକ୍ଷୀର ପରି ଧବଳ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକ ‘ଡ’ ରୁ ‘ଫ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମେ ଉପଦେଶିତ।

Verse 68

अधो दलस्याम्बुजस्य एतस्य २ च दलानि षट् । विधूमांगारवर्णस्य वर्णा वाद्याश्च लान्तिमाः

ଏହାର ତଳେ ଥିବା ଅଧଃପଦ୍ମରେ ଏହି ଦୁଇଟି ଛଡ଼ା ଆଉ ଛଅଟି ଦଳ ଅଛି। ସେମାନଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣ ଧୂମରହିତ ଅଙ୍ଗାର ସଦୃଶ, ଏବଂ ତଦନୁରୂପ ନାଦ (ସ୍ପନ୍ଦନ) ମଧ୍ୟ ତେଣୁହିଁ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 69

मूलाधारारविंदस्य हेमाभस्य यथाक्रमम् । वकारादिसकारान्ता वर्णाः पर्णमयाः स्थिताः

ହେମପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ ମୂଳାଧାର ଅରବିନ୍ଦରେ, କ୍ରମାନୁସାରେ ‘ବ’ ଠାରୁ ‘ସ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକ ଦଳମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 70

एतेष्वथारविंदेषु यत्रैवाभिरतं मनः । तत्रैव देवं देवीं च चिंतयेद्धीरया धिया

ଏହି ଅରବିନ୍ଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ମନ ସତ୍ୟରୂପେ ଲୀନ ହୁଏ, ସେଠିଏ ଧୀରବୁଦ୍ଧି ସାଧକ ଶାନ୍ତ ଓ ବିବେକମୟ ବୁଦ୍ଧିରେ ଦେବ ଶିବ ଓ ଦେବୀ ଶକ୍ତି—ଉଭୟଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କରୁ।

Verse 71

अंगुष्ठमात्रममलं दीप्यमानं समंततः । शुद्धदीपशिखाकारं स्वशक्त्या पूर्णमण्डितम्

ତାହା ନିର୍ମଳ, ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ର ପରିମାଣର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦୀପ୍ତିମାନ—ଶୁଦ୍ଧ ଦୀପଶିଖାର ଆକୃତି ସଦୃଶ, ନିଜ ସ୍ୱଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭୂଷିତ।

Verse 72

इन्दुरेखासमाकारं तारारूपमथापि वा । नीवारशूकस्सदृशं बिससुत्राभमेव वा

ତାହା କେବେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ରେଖା ପରି, କେବେ ତାରାରୂପରେ ମଧ୍ୟ ଦିଶେ। କେବେ ନୀବାର ଶୂକ ପରି, ପୁଣି କେବେ ପଦ୍ମତନ୍ତୁର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସୂତା ପରି ଲାଗେ।

Verse 73

कदम्बगोलकाकारं तुषारकणिकोपमम् । क्षित्यादितत्त्वविजयं ध्याता यद्यपि वाञ्छति

ଧ୍ୟାତା ଯଦି ପୃଥିବୀ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରି ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚାହେ, ତେବେ ସେ ତତ୍ତ୍ୱାତୀତ ସତ୍ୟକୁ କଦମ୍ବଫଳର ଗୋଳକ ପରି ଓ ତୁଷାରକଣ ପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରୁ।

Verse 74

तत्तत्तत्त्वाधिपामेव मूर्तिं स्थूलां विचिंतयेत् । सदाशिवांता ब्रह्माद्यभवाद्याश्चाष्टमूर्तयः

ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଧିପତିଙ୍କ ସେହି ସ୍ଥୂଳ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ହିଁ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ସଦାଶିବରୁ ବ୍ରହ୍ମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏବଂ ଭବ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ—ଏହି ହେଉଛି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି।

Verse 75

शिवस्य मूर्तयः स्थूलाः शिवशास्त्रे विनिश्चिताः । घोरा मिश्रा प्रशान्ताश्च मूर्तयस्ता मुनीश्वरैः

ଶିବଶାସ୍ତ୍ରରେ ଶିବଙ୍କ ସ୍ଥୂଳ ମୂର୍ତ୍ତିମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନିର୍ଣ୍ଣିତ। ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ କହିଛନ୍ତି—ସେମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର: ଘୋର, ମିଶ୍ର ଓ ପ୍ରଶାନ୍ତ।

Verse 76

फलाभिलाषरहितैश्चिन्त्याश्चिन्ताविशारदैः । घोराश्चेच्चिंतिताः कुर्युः पापरोगपरिक्षयम्

ଫଳଲାଭର ଆକାଙ୍କ୍ଷା ନଥିବା, ସ୍ଥିର ଧ୍ୟାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ସାଧକମାନେ ଯେତେବେଳେ ଶିବଙ୍କ ଘୋର ରୂପ କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ରକୁ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପାପ ଓ ପାପଜନ୍ୟ ରୋଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷୟ ପାଏ।

Verse 77

चिरेण मिश्रे सौम्ये तु न सद्यो न चिरादपि । सौम्ये मुक्तिर्विशेषेण शांतिः प्रज्ञा प्रसिध्यति

ମିଶ୍ର ଓ ସୌମ୍ୟ ମାର୍ଗରେ ଫଳ ନ ତୁରନ୍ତ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ନ ଅତି ଶୀଘ୍ର। କିନ୍ତୁ ସୌମ୍ୟ ମାର୍ଗରେ ବିଶେଷତଃ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଶାନ୍ତି ଓ ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ହୁଏ।

Verse 78

सिध्यंति सिद्धयश्चात्र क्रमशो नात्र संशयः

ଏଠାରେ ସିଦ୍ଧିମାନେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ସିଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।