पञ्चाक्षर-षडक्षरमन्त्र-माहात्म्यम् | The Greatness of the Pañcākṣara/Ṣaḍakṣara Mantra

Verse 1

श्रीकृष्ण उवाच । महर्षिवर सर्वज्ञ सर्वज्ञानमहोदधे । पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ହେ ମହର୍ଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ସର୍ବଜ୍ଞାନର ମହାସାଗର! ମୁଁ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 2

उपमन्युरुवाच । पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं वर्षकोटिशतैरपि । अशक्यं विस्तराद्वक्तुं तस्मात्संक्षेपतः शृणु

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ— ପଞ୍ଚାକ୍ଷରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶତକୋଟି ବର୍ଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତାରରେ କହିବା ଅଶକ୍ୟ; ତେଣୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣ।

Verse 3

वेदे शिवागमे चायमुभयत्र षडक्षरेः । सर्वेषां शिवभक्तानामशेषार्थसाधकः

ବେଦ ଓ ଶିବାଗମ—ଉଭୟତ୍ର ଏହି ଷଡାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଉପଦେଶିତ। ଏହା ସମସ୍ତ ଶିବଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବାର୍ଥସାଧକ।

Verse 4

तदल्पाक्षरमर्थाढ्यं वेदसारं विमुक्तिदम् । आज्ञासिद्धमसंदिग्धं वाक्यमेतच्छिवात्मकम्

ସେଇ ବାକ୍ୟ ଅଳ୍ପାକ୍ଷର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ସମୃଦ୍ଧ; ଏହା ବେଦସାର ଏବଂ ମୋକ୍ଷଦାୟକ। ଦିବ୍ୟ ଆଜ୍ଞାରେ ସିଦ୍ଧ, ସନ୍ଦେହରହିତ—ଏହି ବାକ୍ୟ ଶିବାତ୍ମକ।

Verse 5

नानासिद्धियुतं दिव्यं लोकचित्तानुरंजकम् । सुनिश्चितार्थं गंभीरं वाक्यं तत्पारमेश्वरम्

ସେଇ ପାରମେଶ୍ୱର ବାକ୍ୟ ଦିବ୍ୟ, ନାନା ସିଦ୍ଧିରେ ଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଚିତ୍ତକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରୁଥିଲା। ତାହାର ଅର୍ଥ ସୁନିଶ୍ଚିତ, ତାତ୍ପର୍ୟ ଗମ୍ଭୀର।

Verse 6

मन्त्रं सुखमुकोच्चार्यमशेषार्थप्रसिद्धये । प्राहोन्नमः शिवायेति सर्वज्ञस्सर्वदेहिनाम्

ସମସ୍ତ ଅର୍ଥ-ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ସେ ସହଜେ ଉଚ୍ଚାରଣୀୟ ମନ୍ତ୍ର କହିଲେ—“ଓଁ ନମଃ ଶିବାୟ।” ଏହା ସର୍ବଦେହୀଙ୍କ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସର୍ବଜ୍ଞ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରଣ।

Verse 7

तद्बीजं सर्वविद्यानां मंत्रमाद्यं षडक्षरम् । अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत्

ସେହିଟି ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ବୀଜ—ଷଡକ୍ଷର ଆଦ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର। ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମହାର୍ଥବହ; ବଟବୀଜ ପରି ତାହାକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 8

देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः । ओमित्येकाक्षरे मन्त्रे स्थितः सर्वगतः शिवः

ଦେବ ତ୍ରିଗୁଣାତୀତ, ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ସର୍ବକାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ-ପ୍ରଭୁ। ଏକାକ୍ଷର “ଓଁ” ମନ୍ତ୍ରରେ ସ୍ଥିତ ଶିବ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ।

Verse 9

मंत्रे षडक्षरे सूक्ष्मे पञ्चब्रह्मतनुः शिवः । वाच्यवाचकभावेन स्थितः साक्षात्स्वभावतः

ସୂକ୍ଷ୍ମ ଷଡକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମ-ତନୁ ଭଗବାନ ଶିବ ସ୍ୱଭାବତଃ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅବସ୍ଥିତ—ବାଚ୍ୟ (ଅର୍ଥ) ଓ ବାଚକ (ଶବ୍ଦ) ଭାବରେ।

Verse 10

वाच्यश्शिवोप्रमेयत्वान्मंत्रस्तद्वाचकस्स्मृतः । वाच्यवाचकभावो ऽयमनादिसंस्थितस्तयोः

ବାଚ୍ୟରୂପେ ଶିବ ଅପ୍ରମେୟ; ତେଣୁ ମନ୍ତ୍ରକୁ ତାଙ୍କର ବାଚକ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ବାଚ୍ୟ-ବାଚକ ସମ୍ବନ୍ଧ ଉଭୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନାଦିକାଳରୁ ସ୍ଥିତ।

Verse 11

यथा ऽनादिप्रवृत्तोयं घोरसंसारसागरः । शिवो ऽपि हि तथानादिसंसारान्मोचकः स्थितः

ଯେପରି ଏହି ଘୋର ସଂସାର-ସାଗର ଅନାଦିକାଳରୁ ପ୍ରବାହିତ, ସେପରି ଶିବ ମଧ୍ୟ ଅନାଦିକାଳରୁ ସଂସାରରୁ ମୋଚନ କରୁଥିବା ମୋଚକ ଭାବେ ସ୍ଥିତ।

Verse 12

व्याधीनां भेषजं यद्वत्प्रतिपक्षः स्वभावतः । तद्वत्संसारदोषाणां प्रतिपक्षः शिवस्स्मृतः

ଯେପରି ଔଷଧ ସ୍ୱଭାବତଃ ରୋଗମାନଙ୍କର ପ୍ରତିପକ୍ଷ, ସେପରି ସଂସାର-ଦୋଷମାନଙ୍କର ପ୍ରତିପକ୍ଷ ଭାବେ ଶିବ ସ୍ମୃତ।

Verse 13

असत्यस्मिन् जगन्नाथे तमोभूतमिदं भवेत् । अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरषस्य च

ଯଦି ଜଗନ୍ନାଥ ଅସତ୍ୟ ହେଉଥାନ୍ତେ, ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯାଏ; କାରଣ ପ୍ରକୃତି ଜଡ, ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱତଃ ଜ୍ଞାନହୀନ।

Verse 14

प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम् । न तत्कर्तृ स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना

ପ୍ରଧାନରୁ ପରମାଣୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେ କିଛି ଜଡ, ବୁଦ୍ଧିମାନ କାରଣ ବିନା ତାହା ସ୍ୱୟଂ କର୍ତ୍ତା ଭାବେ କେବେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 15

धर्माधर्मोपदेशश्च बंधमोक्षौ विचारणात् । न सर्वज्ञं विना पुंसामादिसर्गः प्रसिद्ध्यति

ଧର୍ମାଧର୍ମର ଉପଦେଶ ଓ ବନ୍ଧ-ମୋକ୍ଷର ବିବେଚନା ସର୍ବଜ୍ଞ ପ୍ରଭୁ ବିନା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଆଦିସୃଷ୍ଟିର ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ବିନା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 16

वैद्यं विना निरानंदाः क्लिश्यंते रोगिणो यथा । तस्मादनादिः सर्वज्ञः परिपूर्णस्सदाशिवः

ଯେପରି ବୈଦ୍ୟ ବିନା ରୋଗୀମାନେ ଆନନ୍ଦହୀନ ହୋଇ କ୍ଲେଶ ପାଆନ୍ତି, ସେପରି ତାଙ୍କ ବିନା ଜୀବମାନେ କ୍ଲେଶିତ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ସଦାଶିବ ଅନାଦି, ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।

Verse 17

अस्ति नाथः परित्राता पुंसां संसारसागरात् । आदिमध्यांतनिर्मुक्तस्स्वभावविमलः प्रभुः

ସଂସାର-ସାଗରରୁ ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ପାର କରାଉଥିବା ନାଥ—ପରିତ୍ରାତା—ଅଛନ୍ତି; ସେ ପ୍ରଭୁ ଆଦି, ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ତରୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ସ୍ୱଭାବତଃ ବିମଳ।

Verse 18

सर्वज्ञः परिपूर्णश्च शिवो ज्ञेयश्शिवागमे । तस्याभिधानमन्त्रो ऽयमभिधेयश्च स स्मृतः

ଶୈବ ଆଗମରେ ଶିବଙ୍କୁ ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏହା ତାଙ୍କର ‘ଅଭିଧାନ’ (ନାମ) ମନ୍ତ୍ର, ଏବଂ ସେ ନିଜେ ଏହାର ‘ଅଭିଧେୟ’ (ଅର୍ଥ) ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 19

अभिधानाभिधेयत्वान्मंत्रस्सिद्धः परश्शिवः । एतावत्तु शिवज्ञानमेतावत्परमं पदम्

ଅଭିଧାନ–ଅଭିଧେୟର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ମନ୍ତ୍ରଟି ନିଜେ ସିଦ୍ଧ ପରଶିବ। ଏତିକି ହିଁ ଶିବଜ୍ଞାନ; ଏତିକି ହିଁ ପରମ ପଦ।

Verse 20

यदोंनमश्शिवायेति शिववाक्यं षडक्षरम् । विधिवाक्यमिदं शैवं नार्थवादं शिवात्मकम्

‘ଓଁ ନମଃ ଶିବାୟ’ ଏହା ଶିବଙ୍କର ନିଜ ଷଡକ୍ଷରୀ ବାକ୍ୟ। ଏହା ଶୈବ ବିଧିବାକ୍ୟ; କେବଳ ସ୍ତୁତି ନୁହେଁ—ଏହା ଶିବାତ୍ମକ।

Verse 21

यस्सर्वज्ञस्सुसंपूर्णः स्वभावविमलः शिवः । लोकानुग्रहकर्ता च स मृषार्थं कथं वदेत्

ଯେ ଶିବ ସର୍ବଜ୍ଞ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ସ୍ୱଭାବତଃ ନିର୍ମଳ, ତଥା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରୁଥିବା—ସେ କିପରି ମିଥ୍ୟା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କଥା କହିବେ, କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ?

Verse 22

यद्यथावस्थितं वस्तु गुणदोषैः स्वभावतः । यावत्फलं च तत्पूर्णं सर्वज्ञस्तु यथा वदेत्

ବସ୍ତୁ ଯେପରି ଅବସ୍ଥିତ, ତାହାର ସ୍ୱଭାବଜନିତ ଗୁଣ-ଦୋଷ ସହିତ, ଏବଂ ତାହାର ଫଳର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିମାଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ସର୍ବଜ୍ଞ ଯେପରି କହନ୍ତି ସେପରି ହିଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 23

रागाज्ञानादिभिर्दोषैर्ग्रस्तत्वादनृतं वदेत् । ते चेश्वरे न विद्येते ब्रूयात्स कथमन्यथा

ରାଗ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଆଦି ଦୋଷରେ ଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ ମଣିଷ ଅନୃତ କହିପାରେ; କିନ୍ତୁ ଈଶ୍ୱର (ଶିବ) ମଧ୍ୟରେ ସେ ଦୋଷ ନାହିଁ—ତେବେ ସେ ସତ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟଥା କିପରି କହିବେ?

Verse 24

अज्ञाताशेषदोषेण सर्वज्ञेय शिवेन यत् । प्रणीतममलं वाक्यं तत्प्रमाणं न संशयः

ସମସ୍ତ ଜ୍ଞେୟକୁ ଜାଣୁଥିବା, କୌଣସି ଦୋଷରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଶିବ ଯେ ନିର୍ମଳ ବାକ୍ୟ ପ୍ରଣୀତ କରିଛନ୍ତି, ସେଇ ବାକ୍ୟ ହିଁ ପ୍ରମାଣ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 25

तस्मादीश्वरवाक्यानि श्रद्धेयानि विपश्चिता । यथार्थपुण्यपापेषु तदश्रद्धो व्रजत्यधः

ଏହେତୁ ବିପଶ୍ଚିତ୍ ଲୋକମାନେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ବାକ୍ୟରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖିବା ଉଚିତ; କାରଣ ସେଗୁଡିକ ପୁଣ୍ୟ–ପାପ ବିଷୟରେ ଯଥାର୍ଥ ସତ୍ୟ କହେ। ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଅଧୋଗତିକୁ ପଡ଼େ।

Verse 26

स्वर्गापवर्गसिद्ध्यर्थं भाषितं यत्सुशोभनम् । वाक्यं मुनिवरैः शांतैस्तद्विज्ञेयं सुभाषितम्

ସ୍ୱର୍ଗସିଦ୍ଧି ଓ ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ଅପବର୍ଗ (ମୋକ୍ଷ) ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶାନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ ଯେ ସୁନ୍ଦର ଉପଦେଶବାକ୍ୟ କହିଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ‘ସୁଭାଷିତ’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 27

रागद्वेषानृतक्रोधकामतृष्णानुसारि यत् । वाक्यं निरयहेतुत्वात्तद्दुर्भाषितमुच्यते

ରାଗ–ଦ୍ୱେଷ, ଅନୃତ (ମିଥ୍ୟା), କ୍ରୋଧ, କାମ ଓ ତୃଷ୍ଣାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଯେ ବାକ୍ୟ—ନିରୟ (ନରକ) ପାତର କାରଣ ହେବାରୁ—ତାହାକୁ ‘ଦୁର୍ଭାଷିତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 28

संस्कृतेनापि किं तेन मृदुना ललितेन वा । अविद्यारागवाक्येन संसारक्लेशहेतुना

ଅବିଦ୍ୟା ଓ ରାଗରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ହୋଇ ସଂସାରକ୍ଲେଶର କାରଣ ହେଉଥିବା ବାଣୀର କ’ଣ ଉପକାର—ସେ ବାଣୀ ସଂସ୍କୃତ, ମୃଦୁ ଓ ଲଲିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ?

Verse 29

यच्छ्रुत्वा जायते श्रेयो रागादीनां च संशयः । विरूपमपि तद्वाक्यं विज्ञेयमिति शोभनम्

ଯେ ଉପଦେଶ ଶୁଣିଲେ ଶ୍ରେୟ ଉଦ୍ଭବେ ଏବଂ ରାଗାଦି ଆସକ୍ତିରେ ସନ୍ଦେହ ଜାଗି ବନ୍ଧନ ଶିଥିଳ ହୁଏ—ସେହି ବାକ୍ୟ ରୂପେ ଅଶୋଭନ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଓ ଜ୍ଞେୟ ବୋଲି ଗ୍ରହଣୀୟ; ଏହି ଶୁଭ ମାନଦଣ୍ଡ।

Verse 30

बहुत्वेपि हि मंत्राणां सर्वज्ञेन शिवेन यः । प्रणीतो विमलो मन्त्रो न तेन सदृशः क्वचित्

ମନ୍ତ୍ର ଅସଂଖ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସର୍ବଜ୍ଞ ଭଗବାନ ଶିବ ଯେ ନିର୍ମଳ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରଣୀତ କରିଛନ୍ତି—ତାହା ସମାନ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ନାହିଁ।

Verse 31

सांगानि वेदशास्त्राणि संस्थितानि षडक्षरे । न तेन सदृशस्तस्मान्मन्त्रो ऽप्यस्त्यपरः क्वचित्

ଅଙ୍ଗସହିତ ବେଦଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରବଚନ ଷଡକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ତେଣୁ ତାହା ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମନ୍ତ୍ର କେଉଁଠି ନାହିଁ।

Verse 32

सप्तकोटिमहामन्त्रैरुपमन्त्रैरनेकधा । मन्त्रः षडक्षरो भिन्नस्सूत्रं वृत्यात्मना यथा

ସପ୍ତକୋଟି ମହାମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନେକ ଉପମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନାନାପ୍ରକାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଷଡକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ସ୍ୱରୂପତଃ ଏକେ—ଯେପରି ଏକ ସୂତା ବ୍ୟବହାରଭେଦେ ନାନା ରୂପ ଦେଖାଯାଏ।

Verse 33

शिवज्ञानानि यावंति विद्यास्थानापि यानि च । षडक्षरस्य सूत्रस्य तानि भाष्यं समासतः

ଶିବସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଯେତେ ଜ୍ଞାନ ଅଛି ଓ ଯେତେ ବିଦ୍ୟାସ୍ଥାନ ଏବଂ ବିଦ୍ୟାବିଧାନ ଅଛି—ସେସବୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଷଡକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରସୂତ୍ରର ଭାଷ୍ୟ ଅଟେ।

Verse 34

किं तस्य बहुभिर्मंत्रैश्शास्त्रैर्वा बहुविस्तरैः । यस्योन्नमः शिवायेति मन्त्रो ऽयं हृदि संस्थितः

ଯାହାର ହୃଦୟରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର—“ଓଁ ନମଃ ଶିବାୟ”—ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥିତ, ତାହା ପାଇଁ ଅନେକ ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ବିସ୍ତୃତ ଶାସ୍ତ୍ରର କଣ ଆବଶ୍ୟକ?

Verse 35

तेनाधीतं श्रुतं तेन कृतं सर्वमनुष्ठितम् । येनोन्नमश्शिवायेति मंत्राभ्यासः स्थिरीकृतः

ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅଧ୍ୟୟନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଯାହା ଶୁଣିବା ଥିଲା ସବୁ ଶୁଣାଗଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ପାଳିତ ହେଲା—ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ‘ଓଁ ନମଃ ଶିବାୟ’ ମନ୍ତ୍ରାଭ୍ୟାସ ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥିର ହେଲା।

Verse 36

नमस्कारादिसंयुक्तं शिवायेत्यक्षरत्रयम् । जिह्वाग्रे वर्तते यस्य सफलं तस्य जीवितम्

ଯାହାର ଜିହ୍ୱାଗ୍ରରେ ନମସ୍କାର-ସଂଯୁକ୍ତ ‘ଶି-ବା-ୟ’ ଏହି ତ୍ର୍ୟକ୍ଷର ସଦା ବିରାଜେ, ତାହାର ଜୀବନ ଧନ୍ୟ ଓ ସଫଳ।

Verse 37

अंत्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पंडितो ऽपि वा । पञ्चाक्षरजपे निष्ठो मुच्यते पापपंजरात्

ଅନ୍ତ୍ୟଜ ହେଉ କି ଅଧମ ବୋଲି ଗଣାଯାଉ, ମୂର୍ଖ ହେଉ କି ପଣ୍ଡିତ—ଯେ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ଜପରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ସେ ପାପର ପଞ୍ଜରରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 38

इत्युक्तं परमेशेन देव्या पृष्टेन शूलिना । हिताय सर्वमर्त्यानां द्विजानां तु विशेषतः

ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ପରମେଶ୍ୱର ଶିବ ଏହିପରି କହିଲେ—ଏହା ସମସ୍ତ ମର୍ତ୍ୟଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ, ବିଶେଷତଃ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ।