पूजाविधान-व्याख्या (Pūjāvidhāna-vyākhyā) — Exposition of the Procedure of Worship

Verse 1

उपमन्युरुवाच । व्याख्यां पूजाविधानस्य प्रवदामि समासतः । शिवशास्त्रे शिवेनैव शिवायै कथितस्य तु

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ଶିବଶାସ୍ତ୍ରରେ ସ୍ୱୟଂ ଶିବ ଯେ ପୂଜାବିଧାନ ଶିବା (ପାର୍ବତୀ)ଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ତାହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହୁଛି।

Verse 2

अंगमभ्यंतरं यागमग्निकार्यावसानकम् । विधाय वा न वा पश्चाद्बहिर्यागं समाचरेत्

ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ଯାଗର ଅଙ୍ଗରୂପ ଅନ୍ତର୍ୟାଗ କରିସାରି—କିମ୍ବା ନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ତାପରେ ବାହ୍ୟ ଯାଗକୁ ମଧ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 3

तत्र द्रव्याणि मनसा कल्पयित्वा विशोध्य च । ध्यात्वा विनायकं देवं पूजयित्वा विधानतः

ସେଠାରେ ଆବଶ୍ୟକ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମନରେ କଳ୍ପନା କରି ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ଦେବ ବିନାୟକଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ସେହି ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 4

दक्षिणे चोत्तरे चैव नंदीशं सुयशं तथा । आराध्य मनसा सम्यगासनं कल्पयेद्बुधः

ଦକ୍ଷିଣେ ଓ ବାମେ—ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ—ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ ମନସା ମହାଯଶସ୍ବୀ ନନ୍ଦୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଆରାଧନ କରୁ; ଅନ୍ତରେ ପୂଜି ପରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରୁ।

Verse 5

आराधनादिकैर्युक्तस्सिंहयोगासनादिकम् । पद्मासनं वा विमलं तत्त्वत्रयसमन्वितम्

ଆରାଧନା ଆଦି ସହାୟକ ସାଧନରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସିଂହଯୋଗାସନ ଆଦି ଆସନ, କିମ୍ବା ନିର୍ମଳ ପଦ୍ମାସନ ଗ୍ରହଣ କର—ତତ୍ତ୍ୱତ୍ରୟ (ପତି, ପଶୁ, ପାଶ) ଜ୍ଞାନରେ ସମନ୍ୱିତ ହୋଇ।

Verse 6

तस्योपरि शिवं ध्यायेत्सांबं सर्वमनोहरम् । सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वावयवशोभनम्

ତାହାର ଉପରେ ଅମ୍ବା (ଉମା) ସହିତ ସର୍ବମନୋହର ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର—ଯିଏ ସମସ୍ତ ଶୁଭଲକ୍ଷଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଶୋଭାମୟ।

Verse 7

सर्वातिशयसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् । रक्तास्यपाणिचरणं कुंदचंद्रस्मिताननम्

ସେ ସମସ୍ତ ଅତିଶୟଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ଆଭରଣରେ ଭୂଷିତ; ତାଙ୍କ ମୁଖ, ହସ୍ତ ଓ ଚରଣ ରକ୍ତିମ, ଏବଂ କୁନ୍ଦପୁଷ୍ପ-ଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ସ୍ମିତ ସହିତ ମୁଖମଣ୍ଡଳ ଦୀପ୍ତିମାନ।

Verse 8

शुद्धस्फटिकसंकाशं फुल्लपद्मत्रिलोचनम् । चतुर्भुजमुदाराङ्गं चारुचंद्रकलाधरम्

ସେ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ, ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ପଦ୍ମ ସମ ତ୍ରିନେତ୍ର; ଚତୁର୍ଭୁଜ, ଉଦାର ଅଙ୍ଗବିଶିଷ୍ଟ, ଏବଂ ମନୋହର ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ—ଏହି ସଗୁଣ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 9

वरदाभयहस्तं च मृगटंकधरं हरम् । भुजंगहारवलयं चारुनीलगलांतरम्

ବର ଓ ଅଭୟ ଦେଇଥିବା ହସ୍ତଯୁକ୍ତ ହର; ମୃଗ ଓ ଟଙ୍କ (ପରଶୁ) ଧାରଣକାରୀ; ଭୁଜଙ୍ଗକୁ ହାର ଓ ବଳୟ ରୂପେ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଏବଂ ମନୋହର ନୀଳକଣ୍ଠଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ—ଏମିତି କୃପାମୟ ଶିବଙ୍କୁ ସେ ଦେଖିଲେ।

Verse 10

सर्वोपमानरहितं सानुगं सपरिच्छदम् । ततः संचिंतयेत्तस्य वामभागे महेश्वरीम्

ସେ ସମସ୍ତ ଉପମାରହିତ ସେହି ଦେବଙ୍କୁ—ଅନୁଚର ଓ ଦିବ୍ୟ ପରିକର ସହିତ—ଧ୍ୟାନ କରୁ; ତାପରେ ତାଙ୍କ ବାମଭାଗରେ ମହେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କରୁ।

Verse 11

प्रफुल्लोत्पलपत्राभां विस्तीर्णायतलोचनाम् । पूर्णचंद्राभवदनां नीलकुंचितमूर्धजाम्

ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ନୀଲୋତ୍ପଳର ପତ୍ର ପରି ଦୀର୍ଘ ଓ ବିସ୍ତୃତ; ମୁଖ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସମ ଦୀପ୍ତ; ଏବଂ କେଶ ନୀଳ-କଳା ଓ ସୁନ୍ଦର କୁଞ୍ଚିତ।

Verse 12

नीलोत्पलदलप्रख्यां चन्द्रार्धकृतशेखराम् । अतिवृत्तघनोत्तुंगस्निग्धपीनपयोधराम्

ସେ ନୀଲୋତ୍ପଳର ଦଳ ପରି ଦୀପ୍ତିମତୀ, ଏବଂ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଶିରୋଭୂଷଣ ଭାବେ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ବକ୍ଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ବୃତ୍ତ, ଉନ୍ନତ, ଘନ, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ଦୃଢ଼—ମଙ୍ଗଳମୟ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।

Verse 13

तनुमध्यां पृथुश्रोणीं पीतसूक्ष्मवराम्बराम् । सर्वाभरणसंपन्नां ललाटतिलकोज्ज्वलाम्

ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ସୁକୁମାର ମଧ୍ୟଦେହା, ପୃଥୁ ଶ୍ରୋଣୀଯୁକ୍ତା; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୀତ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରିଥିବା; ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ସୁଶୋଭିତ ଏବଂ ଲଲାଟ-ତିଳକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।

Verse 14

विचित्रपुष्पसंकीर्णकेशपाशोपशोभिताम् । सर्वतो ऽनुगुणाकारां किंचिल्लज्जानताननाम्

ତାଙ୍କ କେଶପାଶ ବିଚିତ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ପୁଷ୍ପଗୁଚ୍ଛରେ ସୁଶୋଭିତ ଥିଲା। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ତାଙ୍କ ଆକାର ସୁସମଞ୍ଜସ ଓ ସମଞ୍ଜସ ଥିଲା, ଏବଂ ଲଜ୍ଜାରେ ମୁଖ କିଛି ନତ ଥିଲା।

Verse 15

हेमारविंदं विलसद्दधानां दक्षिणे करे । दंडवच्चापरं हस्ते न्यस्यासीनां महासने

ସେ ମହାସନରେ ଆସୀନ ଥିଲେ; ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମ ଧରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ହସ୍ତଟି ଦଣ୍ଡ ସଦୃଶ ନିଶ୍ଚଳ ରହିଥିଲା।

Verse 16

पाशविच्छेदिकां साक्षात्सच्चिदानंदरूपिणीम् । एवं देवं च देवीं च ध्यात्वासनवरे शुभे

ଯିଏ ସାକ୍ଷାତ୍ ପାଶଛେଦିନୀ ଓ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପିଣୀ ଦେବୀ—ସେହି ଦେବୀ ଏବଂ ଦେବଙ୍କୁ ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି, ଶୁଭ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନରେ ବସି ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 17

सर्वोपचारवद्भक्त्या भावपुष्पैस्समर्चयेत् । अथवा परिकल्प्यैवं मूर्तिमन्यतमां विभोः

ସମସ୍ତ ଉପଚାର ଅର୍ପଣ କରୁଥିବା ପରି ଭକ୍ତିସହ, ଭାବପୁଷ୍ପ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ସମର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା ଏଭଳି ପରିକଳ୍ପନା କରି, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଭୁଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛିତ ଯେକୌଣସି ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପୂଜା କରିପାରେ।

Verse 18

शैवीं सदाशिवाख्यां वा तथा माहेश्वरीं पराम् । षड्विंशकाभिधानां वा श्रीकंठाख्यामथापि वा

ତାହାକୁ ‘ଶୈବୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଉ କି ‘ସଦାଶିବ’ ନାମରେ ଡାକାଯାଉ; ପରମ ‘ମାହେଶ୍ୱରୀ’ ଭାବେ ଆରାଧନା ହେଉ; କିମ୍ବା ‘ଷଡ୍ବିଂଶକ’ (ଛବିଶ ତତ୍ତ୍ୱ) ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଉ; ଅଥବା ‘ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ’ ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରାଯାଉ—ଏହି ପବିତ୍ର ନାମଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଏକ ମହେଶ୍ୱର ହିଁ ସୂଚିତ।

Verse 19

मन्त्रन्यासादिकां चापि कृत्वा स्वस्यां तनौ यथा । अस्यां मूर्तौ मूर्तिमंतं शिवं सदसतः परम्

ବିଧିମତେ ନିଜ ଦେହରେ ମନ୍ତ୍ରନ୍ୟାସ ଆଦି କରି, ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିରେ ହିଁ ବିରାଜମାନ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ଯିଏ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ସାକାର ହୁଅନ୍ତି, ତଥାପି ବ୍ୟକ୍ତ-ଅବ୍ୟକ୍ତ ଉଭୟରୁ ପରେ ପରମ।

Verse 20

ध्यात्वा बाह्यक्रमेणैव पूजां निर्वर्तयेद्धिया । समिदाज्यादिभिः पश्चान्नाभौ होमं च भावयेत्

ପ୍ରଥମେ ଧ୍ୟାନ କରି, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବାହ୍ୟକ୍ରମ ଅନୁସାରେ ମନୋବୁଦ୍ଧିରେ ପୂଜା ସମ୍ପନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ସମିଧା, ଘୃତ ଆଦିଦ୍ୱାରା ନାଭିରେ ହୋମକୁ ମଧ୍ୟ ଭାବନ କରିବା—ଅନ୍ତରାଗ୍ନିରେ ଶିବଭକ୍ତିରେ ଆହୁତି ଦେବା।

Verse 21

भ्रूमध्ये च शिवं ध्यायेच्छुद्धदीपशिखाकृतिम् । इत्थमंगे स्वतंत्रे वा योगे ध्यानमये शुभे

ଭ୍ରୂମଧ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ଦୀପଶିଖା ସଦୃଶ ଆକୃତିର ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଧ୍ୟାନମୟ ଶୁଭ ଯୋଗରେ, ଅଙ୍ଗ-ଆଶ୍ରୟରେ କିମ୍ବା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ମଧ୍ୟ ସାଧନା କରାଯାଇପାରେ।

Verse 22

अग्निकार्यावसानं च सर्वत्रैव समो विधिः । अथ चिंतामयं सर्वं समाप्याराधनक्रमम्

ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟର ସମାପନ ବିଧି ସର୍ବତ୍ର ସମାନ। ତଦନନ୍ତରେ ଚିନ୍ତାମୟ ସମଗ୍ର ଆରାଧନାକ୍ରମ ସମାପ୍ତ କରି ପୂଜାକୁ ଯଥାବିଧି ଶେଷ କରିବ।

Verse 23

लिंगे च पूजयेद्देवं स्थंडिले वानले ऽपि वा

ଲିଙ୍ଗରେ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ; କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ସ୍ଥଣ୍ଡିଲ-ବେଦୀରେ, ଅଥବା ପାବନ ଅଗ୍ନିରେ ମଧ୍ୟ, ଯଥାଶକ୍ତି ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ।