आवरणपूजाविधानम् / The Procedure of Āvaraṇa (Enclosure) Worship
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଉପମନ୍ୟୁ ପୂଜାର ଏକ ପ୍ରାୟୋଗିକ ପୂରକ ବିଧି କହିଛନ୍ତି—ହବିଷ୍ ଅର୍ପଣ, ଦୀପଦାନ ଓ ନୀରାଜନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ରଖି ଆବରଣ-ଅର୍ଚ୍ଚନା କେବେ ଓ କିପରି କରିବା। ଶିବ–ଶିବାଙ୍କୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ବଳୟାକାର ଆବରଣପୂଜାର କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି; ପ୍ରଥମ ଆବରଣରେ ମନ୍ତ୍ରଜପରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଦିଗମାନେ କ୍ରମେ ବିସ୍ତାର ପାଏ। ଐଶାନ୍ୟ, ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ, ଉତ୍ତର, ପଶ୍ଚିମ, ଆଗ୍ନେୟ ଆଦି ଦିଗକ୍ରମ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି; ‘ଗର୍ଭ-ଆବରଣ’କୁ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ମନ୍ତ୍ରସମୂହ ରୂପେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରାଯାଇଛି। ବାହ୍ୟ ଆବରଣରେ ଇନ୍ଦ୍ର(ଶକ୍ର), ଯମ, ବରୁଣ, କୁବେର(ଧନଦ), ଅଗ୍ନି(ଅନଳ), ନୈଋତି, ବାୟୁ/ମାରୁତ ଆଦି ଲୋକପାଳ ଓ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ସ୍ଥାପନା-ପୂଜା ହୁଏ। ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ସୁଖାସନରେ ବସି ‘ନମଃ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ପୂଜିବା ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ସମଗ୍ରରେ ଏହା ଶିବ-ଶକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ରିତ ବିଶ୍ୱକ୍ରମକୁ ପଦକ୍ରମିକ ଉପାସନା-ମାନଚିତ୍ରରେ ପରିଣତ କରେ।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । अनुक्तं चात्र पूजायाः कमलोपभयादिव । यत्तदन्यत्प्रवक्ष्यामि समासान्न तु विस्तरात्
ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ଏଠାରେ ପୂଜାର କମଳ-ଅର୍ପଣ ଆଦି କିଛି ବିଷୟ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୁହାଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯାହା ଶେଷ ଅଛି, ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି, ବିସ୍ତାରରେ ନୁହେଁ।
Verse 2
हविर्निवेदनात्पूर्वं दीपदानादनन्तरम् । कुर्यादावरणाभ्यर्चां प्राप्ते नीराजने ऽथ वा
ନୈବେଦ୍ୟ ନିବେଦନ ପୂର୍ବରୁ ଏବଂ ଦୀପଦାନ ପରେ ସତ୍ୱର, ଆବରଣ-ଦେବତାମାନଙ୍କ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ନୀରାଜନ ସମୟ ଆସିଲେ ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ କରିପାରିବ।
Verse 3
तत्रेशानादिसद्यांतं रुद्राद्यस्त्रांतमेव च । शिवस्य वा शिवायाश्च प्रथमावरणे जपेत्
ସେଠାରେ ପ୍ରଥମ ଆବରଣରେ ଈଶାନରୁ ସଦ୍ୟୋଜାତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜପ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ରୁଦ୍ରରୁ ଅସ୍ତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ—ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ କିମ୍ବା ଶିବା (ଦେବୀ)ଙ୍କ ପାଇଁ।
Verse 4
ऐशान्यां पूर्वभागे च दक्षिणे चोत्तरे तथा । पश्चिमे च तथाग्नेय्यामैशान्यां नैरृते तथा
ଈଶାନ କୋଣରେ, ପୂର୍ବ ଭାଗରେ, ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତରରେ; ପଶ୍ଚିମରେ ମଧ୍ୟ, ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗରେ, ପୁନଃ ଈଶାନ ଓ ନୈଋତ ଦିଗରେ—ଏ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ (ବିନ୍ୟାସ/ସ୍ଥାପନ) ବୁଝିବା ଉଚିତ।
Verse 5
वायव्यां पुनरैशान्यां चतुर्दिक्षु ततः परम् । गर्भावरणमाख्यातं मन्त्रसंघातमेव वा
ବାୟବ୍ୟରେ ପୁନର୍ବାର ଈଶାନ୍ୟରେ, ତଦନନ୍ତରେ ଚାରି ଦିଗରେ ‘ଗର୍ଭାବରଣ’ ଘୋଷିତ—ଅର୍ଥାତ୍ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ସଂଘାତ ଓ ବିନ୍ୟାସ।
Verse 6
हृदयाद्यस्त्रपर्यंतमथवापि समर्चयेत् । तद्बहिः पूर्वतः शक्रं यमं दक्षिणतो यजेत्
ହୃଦୟରୁ ଅସ୍ତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ (ମନ୍ତ୍ରଦେବତାମାନଙ୍କୁ) ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା—କିମ୍ବା ସେହି ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରମରେ। ତାହାର ବାହାରେ ପୂର୍ବେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଓ ଦକ୍ଷିଣେ ଯମଙ୍କୁ ପୂଜିବା।
Verse 7
वरुणं वारुणे भागे धनदं चोत्तरे बुधः । ईशमैशे ऽनलं स्वीये नैरृते निरृतिं यजेत्
ପଶ୍ଚିମ ଭାଗରେ ବରୁଣଙ୍କୁ ଓ ଉତ୍ତରେ ଧନଦ (କୁବେର)ଙ୍କୁ ପୂଜିବା। ଈଶାନ୍ୟରେ ଈଶ (ଶିବ)ଙ୍କୁ, ନିଜ ଦିଗରେ ଅନଲ (ଅଗ୍ନି)ଙ୍କୁ, ନୈଋତ୍ୟରେ ନିରୃତିଙ୍କୁ ପୂଜିବା।
Verse 8
मारुते मारुतं विष्णुं नैरृते विधिमैश्वरे । बहिःपद्मस्य वज्राद्यान्यब्जांतान्यायुधान्यपि
ବାୟୁଦିଗରେ (ବାୟବ୍ୟରେ) ମାରୁତ (ବାୟୁ)ଙ୍କୁ, ନୈଋତ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ଏବଂ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଦିଗରେ (ଈଶାନ୍ୟରେ) ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କୁ ପୂଜିବା। ତଥା ବାହ୍ୟ ପଦ୍ମରେ ବଜ୍ରାଦି ଓ ଅନ୍ୟ ପଦ୍ମଜ ଆୟୁଧମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜିବା।
Verse 9
प्रसिद्धरूपाण्याशासु लोकेशानां क्रमाद्यजेत् । देवं देवीं च संप्रेक्ष्य सर्वावरणदेवताः
ଦିଗମାନଙ୍କରେ ଲୋକେଶମାନଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ପୂଜିବା। ଦେବ-ଦେବୀ (ଶିବ-ଶକ୍ତି)ଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି, ସମସ୍ତ ଆବରଣ-ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜିବା।
Verse 10
बद्धांजलिपुटा ध्येयाः समासीना यथासुखम् । सर्वावरणदेवानां स्वाभिधानैर्नमोयुतैः
ଯଥାସୁଖ ଆସନରେ ବସି, ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ଧ୍ୟାନ କରିବ। ସମସ୍ତ ଆବରଣ-ଦେବତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ତାଙ୍କ ନାମ ସହ ‘ନମଃ’ କହି ପ୍ରଣାମ କରିବ।
Verse 11
पुष्पैः संपूजनं कुर्यान्नत्वा सर्वान्यथाक्रमम् । गर्भावरणमेवापि यजेत्स्वावरणेन वा
ଯଥାକ୍ରମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପୁଷ୍ପଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କରିବ। ଗର୍ଭଗୃହ ଓ ତାହାର ଆବରଣ-ଚକ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜିବ—ସ୍ୱ ସ୍ୱ ଆବରଣ ସହିତ କିମ୍ବା ନିଜ ବିଧାନାନୁସାରେ।
Verse 12
योगे ध्याने जपे होमे वाह्ये वाभ्यंतरे ऽपि वा । हविश्च षड्विधं देयं शुद्धं मुद्गान्नमेव च
ଯୋଗ, ଧ୍ୟାନ, ଜପ, ହୋମ—ବାହ୍ୟ ହେଉ କି ଆଭ୍ୟନ୍ତର—ଯେକୌଣସି ଉପାସନାରେ ଷଡ୍ବିଧ ହବି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ନ, ବିଶେଷକରି ସ୍ୱଚ୍ଛ ମୁଦ୍ଗାନ୍ନ (ମୁଗ ଅନ୍ନ) ମଧ୍ୟ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 13
पायसं दधिसंमिश्रं गौडं च मधुनाप्लुतम् । एतेष्वेकमनेकं वा नानाव्यंजनसंयुतम्
ପାୟସ, ଦଧି-ମିଶ୍ରିତ ଅନ୍ନ, ଏବଂ ଗୁଡ଼ରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ମଧୁରେ ସିକ୍ତ ମିଷ୍ଟାନ୍ନ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ କିମ୍ବା ଅନେକ, ନାନା ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସହିତ ଅର୍ପଣ କରାଯାଇପାରେ।
Verse 14
गुडखंडन्वितं दद्यान्मथितं दधि चोत्तमम् । भक्ष्याण्यपूपमुख्यानि स्वादुमंति फलानि च
ଗୁଡ଼ ଓ ଖଣ୍ଡ ମିଶାଇଥିବା ମଥିତ ଦହି ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଦହି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ସହିତ ଭକ୍ଷ୍ୟ—ବିଶେଷତଃ ମିଠା ଅପୂପ (ମାଲପୁଆ ଆଦି)—ଏବଂ ସୁମଧୁର, ମନୋହର ଫଳ ମଧ୍ୟ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 15
रक्तचन्दनपुष्पाढ्यं पानीयं चातिशीतलम् । मृदु एलारसाक्तं च खण्डं पूगफलस्य च
ଫୁଲ ଓ ରକ୍ତଚନ୍ଦନରେ ସମୃଦ୍ଧ ଅତିଶୀତଳ ପାନୀୟ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ମୃଦୁ, ଏଲାଚି-ସୁଗନ୍ଧିତ ମିଶ୍ରି ସହ ପୂଗଫଳ (ସୁପାରି)ର ଖଣ୍ଡମାନେ ମଧ୍ୟ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
शैलमेव सितं चूर्णं नातिरूक्षं न दूषितम् । कर्पूरं चाथ कंकोलं जात्यादि च नवं शुभम्
କେବଳ ପରିଷ୍କାର, ଧଳା ଶୈଲଚୂର୍ଣ୍ଣ ନେବା ଉଚିତ—ନ ଅତି ଶୁଷ୍କ, ନ ଦୂଷିତ। ତାହା ସହ କର୍ପୂର, କଂକୋଳ ଏବଂ ନବ, ଶୁଭ ଜାତି (ଜୁଇ) ଆଦି ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 17
आलेपनं चन्दनं स्यान्मूलकाष्ठंरजोमयम् । कस्तूरिका कुंकुमं च रसो मृगमदात्मकः
ଶିବପୂଜାରେ ଆଲେପନ ପାଇଁ ଚନ୍ଦନ ହିଁ ବିଧିସମ୍ମତ—ତାହାର ମୂଳକାଷ୍ଠ ଓ ହୃଦୟକାଷ୍ଠର ଚୂର୍ଣ୍ଣରୁ ଲେପ କରାଯାଉ। କସ୍ତୁରୀ ଓ କୁଙ୍କୁମ ମଧ୍ୟ ଉପଯୋଗ୍ୟ; ସୁଗନ୍ଧିରସକୁ ମୃଗମଦସ୍ୱରୂପ କୁହାଯାଏ।
Verse 18
पुष्पाणि सुरभीण्येव पवित्राणि शुभानि च । निर्गंधान्युग्रगंधानि दूषितान्युषितानि च
ପୁଷ୍ପଗୁଡ଼ିକ ସୁଗନ୍ଧିତ, ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଭ ହୋଇପାରେ; ଆଉ ଗନ୍ଧହୀନ, ଉଗ୍ର ଦୁର୍ଗନ୍ଧିତ, ଦୂଷିତ କିମ୍ବା ବାସି ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ—ପୂଜା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏହି ଭେଦ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 19
स्वयमेव विशीर्णानि न देयानि शिवार्चने । वासांसि च मृदून्येव तपनीयमयानि च
ଶିବାର୍ଚ୍ଚନାରେ ନିଜେ ଛିଣ୍ଡିଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ଜୀର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବରଂ କେବଳ ମୃଦୁ, ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ନିବେଦନ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 20
विद्युद्वलयकल्पानि भूषणानि विशेषतः । सर्वाण्येतानि कर्पूरनिर्यासागुरुचन्दनैः
ବିଶେଷତଃ ଭୂଷଣଗୁଡ଼ିକ ବିଦ୍ୟୁତ୍-ବଳୟ ସଦୃଶ ଗଢ଼ାଯାଇଥିଲା; ଏବଂ ସବୁଟି କର୍ପୂର, ସୁଗନ୍ଧି ନିର୍ୟାସ, ଅଗରୁ ଓ ଚନ୍ଦନରେ ସୁବାସିତ ଥିଲା।
Verse 21
आधूपितानि पुष्पौघैर्वासितानि समंततः । चन्दनागुरुकर्पूरकाष्ठगुग्गुलुचूर्णिकैः
ସେଗୁଡ଼ିକ ଚାରିଦିଗରେ ପୁଷ୍ପରାଶିଦ୍ୱାରା ଧୂପିତ ଓ ସୁବାସିତ ଥିଲା; ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ, କର୍ପୂରକାଷ୍ଠ ଓ ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣରେ ମଧ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧିତ ଥିଲା।
Verse 22
घृतेन मधुना चैव सिद्धो धूपः प्रशस्यते । कपिलासम्भवेनैव घृतेनातिसुगन्धिना
ଘିଅ ଓ ମଧୁରେ ସିଦ୍ଧ କରାଯାଇଥିବା ଧୂପ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବିଶେଷତଃ କପିଳା ଗାଈଠାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଅତିସୁଗନ୍ଧି ଘିଅରେ ତିଆରି ହେଲେ।
Verse 23
नित्यं प्रदीपिता दीपाः शस्ताः कर्पूरसंयुताः । पञ्चगव्यं च मधुरं पयो दधि घृतं तथा
ଦୀପଗୁଡ଼ିକୁ ନିତ୍ୟ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ରଖିବା ଉଚିତ—କର୍ପୂରସଂଯୁକ୍ତ, ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହା ସହ ମଧୁର ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ, ଦୁଧ, ଦହି ଓ ଘିଅ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 24
कपिलासम्भवं शम्भोरिष्टं स्नाने च पानके । आसनानि च भद्राणि गजदंतमयानि च
ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସ୍ନାନ ଓ ଆଚମନରେ କପିଳା ଗାଈଠାରୁ ଜନିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ପ୍ରିୟ। ଏବଂ ମଙ୍ଗଳମୟ ଆସନମାନେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ, ଗଜଦନ୍ତରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ।
Verse 25
सुवर्णरत्नयुक्तानि चित्राण्यास्तरणानि च । मृदूपधानयुक्तानि सूक्ष्मतूलमयानि च
ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ରତ୍ନଯୁକ୍ତ ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର ଆସ୍ତରଣ ଓ ଆବରଣ ଥିଲା; ସେଗୁଡ଼ିକ ମୃଦୁ, ଉପଧାନସହିତ, ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ କପାସରେ ତିଆରି।
Verse 26
उच्चावचानि रम्याणि शयनानि सुखानि च । नद्यस्समुद्रगामिन्या नटाद्वाम्भः समाहृतम्
ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ ରମ୍ୟ ଶୟନ ଓ ସୁଖଦ ପଲଙ୍କ ଥିଲା; ଏବଂ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହୁଥିବା ନଦୀରୁ ଘଟରେ ଜଳ ଆଣାଯାଇଥିଲା।
Verse 27
शीतञ्च वस्त्रपूतं तद्विशिष्टं स्नानपानयोः । छत्रं शशिनिभं चारु मुक्तादामविराजितम्
ସ୍ନାନ ଓ ପାନ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଉପଯୁକ୍ତ, ବସ୍ତ୍ରରେ ଛାଣା ଶୀତଳ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ଶୁଭ୍ର, ମୁକ୍ତାମାଳାରେ ଶୋଭିତ ସୁନ୍ଦର ଛତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 28
नवरत्नचितं दिव्यं हेमदण्डमनोहरम् । चामरे च सिते सूक्ष्मे चामीकरपरिष्कृते
ସେମାନେ ନବରତ୍ନଖଚିତ ଦିବ୍ୟ ଚାମର ଆଣିଲେ, ଯାହା ସୁବର୍ଣ୍ଣଦଣ୍ଡରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର; ଏବଂ ସୁନାରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଦୁଇଟି ଶ୍ୱେତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚାମର ମଧ୍ୟ ଆଣିଲେ।
Verse 29
राजहंसद्वयाकारे रत्नदंडोपशोभिते । दर्पणं चापि सुस्निग्धं दिव्यगन्धानुलेपनम्
ସେଠାରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଦର୍ପଣ ଥିଲା; ରତ୍ନଖଚିତ ଦଣ୍ଡ ରାଜହଂସ ଯୁଗଳର ଆକାରରେ ଶୋଭିତ। ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମସୃଣ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧିତ ଲେପନରେ ଅନୁଲିପ୍ତ ଥିଲା।
Verse 30
समंताद्रत्नसञ्छन्नं स्रग्वैरैश्चापि भूषितम् । गम्भीरनिनदः शंखो हंसकुंदेन्दुसन्निभः
ସେ ଶଙ୍ଖଟି ସମସ୍ତଦିଗରୁ ରତ୍ନରେ ଆବୃତ ଥିଲା ଏବଂ ମାଳାଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଭୂଷିତ। ତାହାର ନାଦ ଗମ୍ଭୀର ଥିଲା, ଏବଂ ହଂସ, କୁନ୍ଦପୁଷ୍ପ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶ୍ୱେତ ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା।
Verse 31
आस्वपृष्ठादिदेशेषु रत्नचामीकराचितः । काहलानि च रम्याणि नानानादकराणि च
ବାହନମାନଙ୍କର ପିଠ ଇତ୍ୟାଦି ଅଂଶରେ ରତ୍ନ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଜଡିତ ଆଭୂଷଣ ଥିଲା। ଏବଂ ରମ୍ୟ କାହଳ (ତୂର୍ୟ) ସହ ନାନା ପ୍ରକାର ନାଦ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ ବାଦ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 32
सुवर्णनिर्मितान्येव मौक्तिकालंकृतानि च । भेरीमृदंगमुरजतिमिच्छपटहादयः
ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ନିର୍ମିତ ଓ ମୌକ୍ତିକରେ ଅଲଙ୍କୃତ ବାଦ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ—ଭେରୀ, ମୃଦଙ୍ଗ, ମୁରଜ, ତିମିଚ୍ଛ, ପଟହ ଆଦି।
Verse 33
समुद्रकल्पसन्नादाः कल्पनीयाः प्रयत्नतः । भांडान्यपि च रम्याणि पत्राण्यपि च कृत्स्नशः
ପ୍ରୟାସପୂର୍ବକ ସମୁଦ୍ରଗର୍ଜନା ସଦୃଶ ଗୁଞ୍ଜନ ନାଦ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ରମ୍ୟ ପାତ୍ରମାନେ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ସମସ୍ତ ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 34
तदाधाराणि १ सर्वाणि सौवर्णान्येव साधयेत् । आलयं च महेशस्य शिवस्य परमात्मनः
ତାହାର ସମସ୍ତ ଆଧାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ମହେଶ—ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କ—ଆଲୟ (ଗର୍ଭଗୃହ) ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 35
राजावसथवत्कल्प्यं शिल्पशास्त्रोक्तलक्षणम् । उच्चप्राकारसंभिन्नं भूधराकारगोपुरम्
ଏହା ରାଜାଙ୍କ ଆବାସ ପରି କଳ୍ପିତ ହେଉ, ଶିଳ୍ପଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ; ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାକାରରେ ଘେରା, ଏବଂ ପର୍ବତାକାର ଗୋପୁର ସହିତ ହେଉ।
Verse 36
अनेकरत्नसंच्छन्नं हेमद्वारकपाटकम् । तप्तजांबूनदमयं रत्नस्तम्भशतावृतम्
ଏହା ଅନେକ ରତ୍ନରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ହେଉ; ଏହାର ଦ୍ୱାରକପାଟ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ହେଉ; ତପ୍ତ ଜାମ୍ବୂନଦ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ନିର୍ମିତ, ଏବଂ ରତ୍ନଖଚିତ ଶତଶତ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଘେରା ହେଉ।
Verse 37
मुक्तादामवितानाढ्यं विद्रुमद्वारतोरणम् । चामीकरमयैर्दिव्यैर्मुकुटैः कुम्भलक्षणैः
ତାହା ମୁକ୍ତାମାଳାର ବିତାନରେ ସମୃଦ୍ଧ ଥିଲା ଏବଂ ତାହାର ଦ୍ୱାର-ତୋରଣ ବିଦ୍ରୁମ (ପ୍ରବାଳ)ରେ ନିର୍ମିତ ଥିଲା। ଉପରେ କୁମ୍ଭ-ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଦିବ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ମୁକୁଟସଦୃଶ ଶିଖରାଳଙ୍କାର ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
Verse 38
अलंकृतशिरोभागमस्त्र २ आजेन चिह्नितम् । राजन्यार्हनिवासैश्च राजवीथ्यादिशोभितैः
ତାହାର ଅଗ୍ରଭାଗ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଅଳଙ୍କୃତ ଥିଲା; ଅଜ (ଛାଗ) ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ ଦୁଇ ଅସ୍ତ୍ରର ଚିହ୍ନ ତାହାରେ ଥିଲା। ରାଜନ୍ୟଯୋଗ୍ୟ ନିବାସ ଓ ରାଜବୀଥି ଆଦି ଭବ୍ୟ ପଥମାନେ ତାହାକୁ ଶୋଭାୟିତ କରୁଥିଲେ।
Verse 39
प्रोच्छ्रितप्रांशुशिखरैः प्रासादैश्च समंततः । आस्थानस्थानवर्यैश्च स्थितैर्दिक्षु विदिक्षु च
ଚାରିପାଖେ ଉଚ୍ଚ ଉଚ୍ଚ ଶିଖରଯୁକ୍ତ ପ୍ରାସାଦମାନେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗ ଓ ବିଦିଗରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଭାମଣ୍ଡପ ଓ ଉତ୍ତମ ଆସ୍ଥାନସ୍ଥାନ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା।
Verse 40
अत्यन्तालंकृतप्रांतमंतरावरणैरिव । उत्तमस्त्रीसहस्रैश्च नृत्यगेयविशारदैः
ତାହାର ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଲଙ୍କୃତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେନେ ଭିତର ଆବରଣମାନେ ଘେରି ରଖିଛନ୍ତି; ଏବଂ ନୃତ୍ୟ-ଗୀତରେ ପାରଦର୍ଶୀ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଉତ୍ତମ ନାରୀମାନେ ତାହାକୁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ।
Verse 41
वेणुवीणाविदग्धैश्च पुरुषैर्बहुभिर्युतम् । रक्षितं रक्षिभिर्वीरैर्गजवाजिरथान्वितैः
ତାହା ବେଣୁ ଓ ବୀଣା ବାଦନରେ ନିପୁଣ ଅନେକ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଥିଲା; ଏବଂ ଗଜ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥସହିତ ସଜ୍ଜିତ ବୀର ରକ୍ଷକମାନେ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
Verse 42
अनेकपुष्पवाटीभिरनेकैश्च सरोवरैः । दीर्घिकाभिरनेकाभिर्दिग्विदिक्षु विराजितम्
ତାହା ଅନେକ ପୁଷ୍ପବାଟିକା, ଅନେକ ସରୋବର ଓ ଅନେକ ଦୀର୍ଘିକାଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ, ଦିଗ ଓ ବିଦିଗରେ ସର୍ବତ୍ର ବିରାଜିତ ଥିଲା।
Verse 43
वेदवेदांततत्त्वज्ञैश्शिवशास्त्रपरायणैः । शिवाश्रमरतैर्भक्तैः शिवशास्त्रोक्तलक्षणैः
ତାହା ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ଶିବଶାସ୍ତ୍ରରେ ପରାୟଣ, ଶୈବ ଆଶ୍ରମଧର୍ମରେ ରତ, ଏବଂ ଶିବଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଲକ୍ଷଣଧାରୀ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
Verse 44
शांतैः स्मितमुखैः स्फीतैः सदाचारपरायणैः । शैवैर्माहेश्वरैश्चैव श्रीमद्भिस्सेवितद्विजैः
ସେ ସ୍ଥାନ ଶାନ୍ତ, ସ୍ମିତମୁଖ, ସମୃଦ୍ଧ ଓ ସଦାଚାରପରାୟଣ ଭକ୍ତମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା; ଶୈବ ଓ ମାହେଶ୍ୱରମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା; ଏବଂ ଭାଗ୍ୟବାନମାନଙ୍କ ସେବାରେ ସମ୍ମାନିତ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ)ମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ସେବିତ ଥିଲା।
Verse 45
एवमंतर्बहिर्वाथयथाशक्तिविनिर्मितैः । स्थाने शिलामये दांते दारवे चेष्टकामये
ଏଭଳି ଅନ୍ତରେ କିମ୍ବା ବାହାରେ, ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଗଢ଼ା ପ୍ରକାରରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଯଥୋଚିତ ସ୍ଥାନରେ—ଶିଳା, ଦନ୍ତ (ହସ୍ତିଦନ୍ତ) କିମ୍ବା କାଠର (ଲିଙ୍ଗ)କୁ—ନିଜ ଇଷ୍ଟଭାବ ଓ ଭକ୍ତିଲକ୍ଷ୍ୟ ଅନୁସାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଅର୍ଚ୍ଚନା କର।
Verse 46
केवलं मृन्मये वापि पुण्यारण्ये ऽथ वा गिरौ । नद्यां देवालये ऽन्यत्र देशे वाथ गृहे शुभे
କେବଳ ସରଳ ମାଟିର (ପ୍ରତିମା/ବେଦୀ) ଦ୍ୱାରା ହେଉ କି, ପୁଣ୍ୟ ଅରଣ୍ୟରେ କିମ୍ବା ପର୍ବତରେ; ନଦୀତଟରେ, ଦେବାଳୟରେ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ—ଏପରିକି ଶୁଭ ଗୃହରେ ମଧ୍ୟ—ଶିବପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 47
आढ्यो वाथ दरिद्रो वा स्वकां शक्तिमवंचयन् । द्रव्यैर्न्यायार्जितैरेव भक्त्या देवं समर्चयेत्
ଧନୀ ହେଉ କି ଗରିବ, ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ଲୁଚାଇନାହିଁ, ନ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜିତ ଦ୍ରବ୍ୟଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତିସହ ଦେବଙ୍କୁ ସମର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 48
अथान्यायार्जितैश्चापि भक्त्या चेच्छिवमर्चयेत् । न तस्य प्रत्यवायो ऽस्ति भाववश्यो यतः प्रभुः
ଯଦି କେହି ଅନ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜିତ ଦ୍ରବ୍ୟଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିସହ ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେ, ତେବେ ସେହି ପୂଜାରେ ତାହାର କୌଣସି ବିନାଶକର ପ୍ରତ୍ୟବାୟ ନାହିଁ; କାରଣ ପ୍ରଭୁ ଭାବରେ ବଶୀଭୂତ।
Verse 49
न्यायार्जितैरपि द्रव्यैरभक्त्या पूजयेद्यदि । न तत्फलमवाप्नोति भक्तिरेवात्र कारणम्
ନ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜିତ ଦ୍ରବ୍ୟଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଯଦି ଭକ୍ତି ବିନା (ଶିବଙ୍କ) ପୂଜା କରାଯାଏ, ତେବେ ତାହାର ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ; କାରଣ ଏଠାରେ କାରଣ ଭକ୍ତି ମାତ୍ର।
Verse 50
भक्त्या वित्तानुसारेण शिवमुद्दिश्य यत्कृतम् । अल्पे महति वा तुल्यं फलमाढ्यदरिद्रयोः
ଭକ୍ତିସହିତ, ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ, ଶିବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଯାହା କରାଯାଏ—ତାହା ଅଳ୍ପ ହେଉ କି ମହତ୍—ଧନୀ ଓ ଦରିଦ୍ର ଉଭୟଙ୍କୁ ସମାନ ଫଳ ଦିଏ।
Verse 51
भक्त्या प्रचोदितः कुर्यादल्पवित्तोपि मानवः । महाविभवसारोपि न कुर्याद्भक्तिवर्जितः
ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଅଳ୍ପଧନୀ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶିବପୂଜାଦି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରୁ; କିନ୍ତୁ ମହାବିଭବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିହୀନ ଲୋକ ତାହା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 52
सर्वस्वमपि यो दद्याच्छिवे भक्तिविवर्जितः । न तेन फलभाक्स स्याद्भक्तिरेवात्र कारणम्
ଭକ୍ତିବିହୀନ ହୋଇ ଯେ ଶିବଙ୍କୁ ସର୍ବସ୍ୱ ଦାନ କରେ, ସେ ତାହାର ସତ୍ୟ ଫଳର ଭାଗୀ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏଠାରେ କାରଣ କେବଳ ଭକ୍ତି ହିଁ।
Verse 53
न तत्तपोभिरत्युग्रैर्न च सर्वैर्महामखैः । गच्छेच्छिवपुरं दिव्यं मुक्त्वा भक्तिं शिवात्मकम्
ଅତ୍ୟୁଗ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ନୁହେଁ, ସମସ୍ତ ମହାଯଜ୍ଞରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ଶିବାତ୍ମକ ଭକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଦିବ୍ୟ ଶିବପୁରକୁ ପହଞ୍ଚିହେବ ନାହିଁ।
Verse 54
गुह्याद्गुह्यतरं कृष्ण सर्वत्र परमेश्वरे । शिवे भक्तिर्न संदेहस्तया भक्तो विमुच्यते
ହେ କୃଷ୍ଣ! ଗୁହ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଗୁହ୍ୟ ଏହି—ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ପରମେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଚଳ ଭକ୍ତି। ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ସେଇ ଭକ୍ତିରେ ଭକ୍ତ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 55
शिवमंत्रजपो ध्यानं होमो यज्ञस्तपःश्रुतम् । दानमध्ययनं सर्वे भावार्थं नात्र संशयः
ଶିବମନ୍ତ୍ରଜପ, ଧ୍ୟାନ, ହୋମ, ଯଜ୍ଞ, ତପ, ଶ୍ରୁତି-ଅଧ୍ୟୟନ, ଦାନ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରପାଠ—ଏ ସବୁ, ନିଶ୍ଚୟ, ଶିବଭାବରେ ହିଁ ନିଜ ସତ୍ୟ ସାର୍ଥକତା ପାଏ।
Verse 56
भावहीनो नरस्सर्वं कृत्वापि न विमुच्यते । भावयुक्तः पुनस्सर्वमकृत्वापि विमुच्यते
ଭାବହୀନ ମଣିଷ ସବୁ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଭାବଯୁକ୍ତ ଜନ ସବୁ ନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 57
चांद्रायणसहस्रैश्च प्राजापत्यशतैस्तथा । मासोपवासैश्चान्यैश्च शिवभक्तस्य किं पुनः
ହଜାର ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ, ଶତ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଓ ଅନ୍ୟ ମାସୋପବାସ—ଏ ସବୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶିବଭକ୍ତଙ୍କ ମହିମା ବିଷୟରେ ଆଉ କ’ଣ କହିବା!
Verse 58
अभक्ता मानवाश्चास्मिंल्लोके गिरिगुहासु च । तपंति चाल्पभोगार्थं भक्तो भावेन मुच्यते
ଏହି ଲୋକରେ ପର୍ବତ ଓ ଗୁହାମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଅଭକ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ଅଳ୍ପ ଭୋଗ ପାଇଁ ତପ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଶିବରେ ଭାବଭକ୍ତି ଥିବା ଭକ୍ତ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 59
सात्त्विकं मुक्तिदं कर्म सत्त्वे वै योगिनः स्थिताः । राजसं सिद्धिदं कुर्युः कर्मिणो रजसावृताः
ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ଯୋଗୀମାନେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ କର୍ମ କରନ୍ତି, ଯାହା ମୁକ୍ତିଦାୟକ। କିନ୍ତୁ ରଜସାବୃତ କର୍ମୀମାନେ ରାଜସ କର୍ମ କରନ୍ତି, ଯାହା କେବଳ ସିଦ୍ଧି ଓ ଲୌକିକ ସଫଳତା ଦିଏ।
Verse 60
असुरा राक्षसाश्चैव तमोगुणसमन्विताः । ऐहिकार्थं यजन्तीशं नराश्चान्ये ऽपि तादृशाः
ତମୋଗୁଣସମନ୍ୱିତ ଅସୁର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଐହିକ ଲାଭ ପାଇଁ ଈଶଙ୍କୁ ଯଜନ୍ତି; ଏବଂ ସେହିପରି ସ୍ୱଭାବର ଅନ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।
Verse 61
तामसं राजसं वापि सात्त्विकं भावमेव च । आश्रित्य भक्त्या पूजाद्यं कुर्वन्भद्रं समश्नुते
ଭାବ ତାମସ ହେଉ କି ରାଜସ କିମ୍ବା ସାତ୍ତ୍ୱିକ—ଯେ ଭକ୍ତିର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ପୂଜା ଆଦି କରେ, ସେ ମଙ୍ଗଳମୟ କଲ୍ୟାଣକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 62
यतः पापार्णवात्त्रातुं भक्तिर्नौरिव निर्मिता । तस्माद्भक्त्युपपन्नस्य रजसा तमसा च किम्
ପାପ-ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ଭକ୍ତି ନୌକା ପରି ନିର୍ମିତ। ତେଣୁ ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଜନଙ୍କ ଉପରେ ରଜ ଓ ତମର କି ସାମର୍ଥ୍ୟ?
Verse 63
अन्त्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पतितो ऽपि वा । शिवं प्रपन्नश्चेत्कृष्ण पूज्यस्सर्वसुरासुरैः
ହେ କୃଷ୍ଣ! କେହି ଅନ୍ତ୍ୟଜ, ଅଧମ, ମୂର୍ଖ କିମ୍ବା ପତିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ଯଦି ସେ ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛି, ତେବେ ସେ ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 64
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भक्त्यैव शिवमर्चयेत् । अभुक्तानां क्वचिदपि फलं नास्ति यतस्ततः
ଏହେତୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟତ୍ନରେ କେବଳ ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ; ଯେମାନେ ଭକ୍ତି‑ପୂଜାରେ ନ ଲାଗନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଫଳ ନାହିଁ।
Verse 65
वक्ष्याम्यतिरहस्यं ते शृणु कृष्ण वचो मम । वेदैश्शास्त्रैर्वेदविद्भिर्विचार्य सुविनिश्चितम्
ମୁଁ ତୁମକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରହସ୍ୟମୟ ତତ୍ତ୍ୱ କହିବି—ହେ କୃଷ୍ଣ, ମୋ କଥା ଶୁଣ। ଏହା ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବେଦବିଦ୍ମାନଙ୍କ ଚିନ୍ତନ‑ବିଚାରରେ ସୁପରୀକ୍ଷିତ ହୋଇ ଦୃଢ଼ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି।
Frequently Asked Questions
It teaches āvaraṇa-arcana (enclosure worship) as part of Śiva pūjā—when to perform it (around havis, dīpa, and nīrājana) and how to invoke enclosure deities in a directional, concentric order.
The garbhāvaraṇa represents the innermost sanctum-layer as a mantra-aggregate: ritual interiority is expressed as mantra-density, implying that proximity to Śiva–Śakti is measured by increasingly subtle recitation and focus.
Śiva and Śivā are central; the chapter prominently integrates dikpālas/lokeśas (Indra, Yama, Varuṇa, Kubera, Agni, Nirṛti, Vāyu) and weapon/power motifs (vajra and other āyudhas) as outer protective and cosmological enclosures.