Śiva’s Freedom from Bondage and His Cosmic Support (शिवस्य अबन्धत्वं तथा सर्वाधिष्ठानत्वम्)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । नशिवस्याणवो बंधः कार्यो मायेय एव वा । प्राकृतो वाथ बोद्धा वा ह्यहंकारात्मकस्तथा

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ: ନ ଆଣବ ବନ୍ଧନ, ନ କର୍ମଜ ବନ୍ଧନ, ନ ମାୟାଜ ବନ୍ଧନ। ନ ପ୍ରାକୃତ ବନ୍ଧନ, ନ ‘ବୋଦ୍ଧା’ (ସୀମିତ ଜ୍ଞାତା) ବନ୍ଧନ; କାରଣ ବନ୍ଧନ ଅହଂକାରମୂଳକ, ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କରେ ନାହିଁ।

Verse 2

नैवास्य मानसो बंधो न चैत्तो नेंद्रियात्मकः । न च तन्मात्रबंधो ऽपि भूतबंधो न कश्चन

ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନ ମନର ବନ୍ଧନ ଅଛି, ନ ଚିତ୍ତର, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର। ତନ୍ମାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ; ଭୂତ (ସ୍ଥୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ) ଦ୍ୱାରା ତ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ।

Verse 3

न च कालः कला चैव न विद्या नियतिस्तथा । न रागो न च विद्वेषः शंभोरमिततेजसः

ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପାଇଁ ନ କାଳ ଅଛି, ନ କୌଣସି ସୀମାବଦ୍ଧ କଳା/ଅଂଶ; ନ ବନ୍ଧନଯୁକ୍ତ ବିଦ୍ୟା, ନ ନିୟତି। ତାଙ୍କରେ ନ ରାଗ, ନ ଦ୍ୱେଷ।

Verse 4

न चास्त्यभिनिवेशो ऽस्य कुशला ऽकुशलान्यपि । कर्माणि तद्विपाकश्च सुखदुःखे च तत्फले

ତାଙ୍କରେ ଆସକ୍ତି କିମ୍ବା ଦୃଢ଼ ଆବେଶ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପୁଣ୍ୟ‑ପାପ କର୍ମ ଓ ତାହାର ବିପାକ ବନ୍ଧନ କରେନାହିଁ; ଫଳରୂପ ସୁଖ‑ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ବାଧ୍ୟ କରେନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଈଶ୍ୱରସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 5

आशयैर्नापि संबन्धः संस्कारैः कर्मणामपि । भोगैश्च भोगसंस्कारैः कालत्रितयगोचरैः

ତାଙ୍କର ଆଶୟ (ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ବାସନା) ସହିତ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧ ନାହିଁ; କର୍ମର ସଂସ୍କାର ସହିତ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଭୋଗ ଓ ଭୋଗଜନ୍ୟ ସଂସ୍କାର—ଯେଉଁମାନେ ଭୂତ‑ବର୍ତ୍ତମାନ‑ଭବିଷ୍ୟତ ତ୍ରିକାଳର ଗୋଚର—ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଯୋଗ ନାହିଁ।

Verse 6

न तस्य कारणं कर्ता नादिरंतस्तथांतरम् । न कर्म करणं वापि नाकार्यं कार्यमेव च

ତାଙ୍କ ପାଇଁ କାରଣ ନାହିଁ, କର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଆଦି‑ଅନ୍ତ ନାହିଁ; ‘ଭିତର’ କିମ୍ବା ‘ମଧ୍ୟ’ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର କର୍ମ ନାହିଁ, କର୍ମକରଣ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଅକାର୍ଯ୍ୟ’ ନାହିଁ, ‘କାର୍ଯ୍ୟ’ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 7

नास्य बंधुरबंधुर्वा नियंता प्रेरको ऽपि वा । न पतिर्न गुरुस्त्राता नाधिको न समस्तथा

ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଅବନ୍ଧୁ ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିୟନ୍ତା କିମ୍ବା ପ୍ରେରକ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ପତି (ସ୍ୱାମୀ) ନାହିଁ; ଗୁରୁ କିମ୍ବା ତ୍ରାତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ କେହି ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ସମାନ ମଧ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।

Verse 8

न जन्ममरणे तस्य न कांक्षितमकांक्षितम् । न विधिर्न निषेधश्च न मुक्तिर्न च बन्धनम्

ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନ ଜନ୍ମ ନ ମୃତ୍ୟୁ; ନ କାମ୍ୟ ନ ଅକାମ୍ୟ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନ ବିଧି ନ ନିଷେଧ; ନ ମୁକ୍ତି ନ ଚ ବନ୍ଧନ।

Verse 9

नास्ति यद्यदकल्याणं तत्तदस्य कदाचन । कल्याणं सकलं चास्ति परमात्मा शिवो यतः

ଯାହା କିଛି ଅମଙ୍ଗଳ, ତାହା କେବେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ନୁହେଁ। ପରମାତ୍ମା ଶିବ ଥିବାରୁ, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ତାଙ୍କଠାରେ ନିବାସ କରେ।

Verse 10

स शिवस्सर्वमेवेदमधिष्ठाय स्वशक्तिभिः । अप्रच्युतस्स्वतो भावः स्थितः स्थाणुरतः स्मृतः

ସେଇ ଶିବ ନିଜ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ସ୍ୱତଃ ଅଚ୍ୟୁତ ଓ ସ୍ୱୟଂଭୂ ସ୍ୱଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ; ସଦା ଅଚଳ ଥିବାରୁ ‘ସ୍ଥାଣୁ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 11

शिवेनाधिष्ठितं यस्माज्जगत्स्थावरजंगमम् । सर्वरूपः स्मृतश्शर्वस्तथा ज्ञात्वा न मुह्यति

ଯେହেতୁ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ ଓ ଧାରିତ, ଏବଂ ଶର୍ବ ସର୍ବରୂପ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ମୋହିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 12

शर्वो रुद्रो नमस्तस्मै पुरुषः सत्परो महान् । हिरण्यबाहुर्भगवान्हिरण्यपतिरीश्वरः

ସେଇ ରୁଦ୍ର—ଶର୍ବ—ଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ସତ୍‌ରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ମହାନ ପରମ ପୁରୁଷ ସେ। ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣବାହୁ ଭଗବାନ, ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟ-ସମୃଦ୍ଧିର ଅଧିପତି, ପରମ ଈଶ୍ୱର।

Verse 13

अंबिकापतिरीशानः पिनाकी वृषवाहनः । एको रुद्रः परं ब्रह्म पुरुषः कृष्णपिंगलः

ସେ ଅମ୍ବିକାପତି ଈଶାନ, ପିନାକଧାରୀ ଓ ବୃଷଭବାହନ। ସେଇ ଏକମାତ୍ର ରୁଦ୍ର—ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ପୁରୁଷ—କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଓ ପିଙ୍ଗଳ ତେଜସ୍ବୀ।

Verse 14

बालाग्रमात्रो हृन्मध्ये विचिंत्यो दहरांतरे । हिरण्यकेशः पद्माक्षो ह्यरुणस्ताम्र एव च

ହୃଦୟ-ପଦ୍ମର ମଧ୍ୟରେ ଦହରାକାଶରେ ତାଙ୍କୁ କେଶାଗ୍ରମାତ୍ର ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପେ ଧ୍ୟାନ କର—ସୁବର୍ଣ୍ଣକେଶ, ପଦ୍ମନେତ୍ର, ଅରୁଣ ଓ ତାମ୍ରପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ।

Verse 15

यो ऽवसर्पत्य सौ देवो नीलग्रीवो हिरण्मयः । सौम्यो घोरस्तथा मिश्रश्चाक्षारश्चामृतो ऽव्ययः

ଯେ ସେଇ ଦେବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି, ସେ ନୀଳଗ୍ରୀବ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଦୀପ୍ତିଶାଳୀ। ସେଇ ସୌମ୍ୟ, ଘୋର ଓ ମିଶ୍ରରୂପ; ଅକ୍ଷର, ଅମୃତ, ଅବ୍ୟୟ।

Verse 16

स पुंविशेषः परमो भगवानन्तकांतकः । चेतनचेतनोन्मुक्तः प्रपञ्चाच्च परात्परः

ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ, ଭଗବାନ ଶିବ—ଅନ୍ତକଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତକ। ଚେତନ-ଅଚେତନ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ, ସମଗ୍ର ପ୍ରପଞ୍ଚରୁ ପରେ, ପରାତ୍ପର।

Verse 17

शिवेनातिशयत्वेन ज्ञानैश्वर्ये विलोकिते । लोकेशातिशयत्वेन स्थितं प्राहुर्मनीषिणः

ଜ୍ଞାନ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟକୁ ବିଚାର କଲେ, ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି—ଶିବଙ୍କ ଅତିଶୟ ମହତ୍ତ୍ୱରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ପରମ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାରେ ସ୍ଥିତ; ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଲୋକେଶମାନଙ୍କ ମହିମାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ।

Verse 18

प्रतिसर्गप्रसूतानां ब्रह्मणां शास्त्रविस्तरम् । उपदेष्टा स एवादौ कालावच्छेदवर्तिनाम्

ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରତିସର୍ଗରେ ଜନ୍ମିଥିବା ବ୍ରହ୍ମାମାନଙ୍କ ପାଇଁ, କାଳସୀମାରେ ବସୁଥିବା ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ରର ବିସ୍ତାର ଆଦିରୁ ଉପଦେଶ କରୁଥିବା ସେ ଏକମାତ୍ର।

Verse 19

कालावच्छेदयुक्तानां गुरूणामप्यसौ गुरुः । सर्वेषामेव सर्वेशः कालावच्छेदवर्जितः

କାଳର ବିଭାଗଦ୍ୱାରା ସୀମିତ ଗୁରୁମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସେ ଗୁରୁ; ସମସ୍ତଙ୍କର ସର୍ବେଶ୍ୱର, ନିଜେ କାଳ-ପରିଚ୍ଛେଦରହିତ।

Verse 20

शुद्धा स्वाभाविकी तस्य शक्तिस्सर्वातिशायिनी । ज्ञानमप्रतिमं नित्यं वपुरत्यन्तनिर्मितम्

ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଶୁଦ୍ଧ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ସର୍ବାତିଶୟିନୀ; ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଅପ୍ରତିମ ଓ ନିତ୍ୟ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ରୂପ ପରମ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ନିର୍ଦୋଷ।

Verse 21

ऐश्वर्यमप्रतिद्वंद्वं सुखमात्यन्तिकं बलम् । तेजःप्रभावो वीर्यं च क्षमा कारुण्यमेव च

ଅପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ପରମ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖ, ବଳ, ତେଜସ୍ୱୀ ପ୍ରଭାବ, ବୀର୍ୟ, ଏବଂ କ୍ଷମା ଓ କାରୁଣ୍ୟ—ଏହି ସବୁ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ।

Verse 22

परिपूर्णस्य सर्गाद्यैर्नात्मनो ऽस्ति प्रयोजनम् । परानुग्रह एवास्य फलं सर्वस्य कर्मणः

ସଦା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟରେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରୟୋଜନ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ କର୍ମର ଫଳ କେବଳ ପରାନୁଗ୍ରହ ହିଁ।

Verse 23

प्रणवो वाचकस्तस्य शिवस्य परमात्मनः । शिवरुद्रादिशब्दानां प्रणवो हि परस्स्मृतः

ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ସେହି ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କର ପ୍ରକାଶକ ନାମ। ‘ଶିବ’, ‘ରୁଦ୍ର’ ଆଦି ଶବ୍ଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣବକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

Verse 24

शंभो प्रणववाच्यस्य भवनात्तज्जपादपि । या सिद्धिस्सा परा प्राप्या भवत्येव न संशयः

ହେ ଶମ୍ଭୋ! ପ୍ରଣବଦ୍ୱାରା ବାଚ୍ୟ ସେହି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଭାବନ କଲେ ଓ ସେହି ପ୍ରଣବର ଜପ କଲେ, ଯେ ପରା ସିଦ୍ଧି ଅଛି ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 25

तस्मादेकाक्षरं देवमाहुरागमपारगाः । वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना मनस्विनः

ଏହିହେତୁ ଆଗମର ପାରଗାମୀ ମନୀଷୀମାନେ ଏକାକ୍ଷର ଦେବ (ଓଁ-ସ୍ୱରୂପ ଶିବ)କୁ ପରମ ବୋଲି କହନ୍ତି; କାରଣ ବାଚ୍ୟ ଓ ବାଚକର ଏକ୍ୟକୁ ସେମାନେ ସତ୍ୟ ମାନନ୍ତି।

Verse 26

अस्य मात्राः समाख्याताश्चतस्रो वेदमूर्धनि । अकारश्चाप्युकारश्च मकारो नाद इत्यपि

ବେଦର ଶିରୋଭାଗରେ ଏହାର ଚାରି ମାତ୍ରା ଘୋଷିତ—‘ଅ’, ‘ଉ’, ‘ମ’ ଏବଂ ନାଦ (ଅନୁନାଦ) ମଧ୍ୟ।

Verse 27

अकारं बह्वृचं प्राहुरुकारो यजुरुच्यते । मकारः सामनादोस्य श्रुतिराथर्वणी स्मृताः

ସେମାନେ କହନ୍ତି—‘ଅ’ ହେଉଛି ବହ୍ୱୃଚ (ଋଗ୍ବେଦ), ‘ଉ’ ଯଜୁର୍ବେଦ ଭାବେ ଉଚ୍ଚରିତ, ‘ମ’ ଏହାର ସାମ-ନାଦ; ଏବଂ ଏହାର ଶ୍ରୁତି ଅଥର୍ବବେଦ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 28

अकारश्च महाबीजं रजः स्रष्टा चतुर्मुखः । उकारः प्रकृतिर्योनिः सत्त्वं पालयिता हरिः

‘ଅ’ ମହାବୀଜ, ରଜୋଗୁଣ ଏବଂ ଚତୁର୍ମୁଖ ସ୍ରଷ୍ଟା (ବ୍ରହ୍ମା); ‘ଉ’ ପ୍ରକୃତି, ଯୋନି, ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ଏବଂ ପାଳକ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)।

Verse 29

मकारः पुरुषो बीजं तमः संहारको हरः । नादः परः पुमानीशो निर्गुणो निष्क्रियः शिवः

‘ମ’ ଅକ୍ଷର ପୁରୁଷ-ବୀଜ; ତମୋଗୁଣେ ସଂହାର କରୁଥିବା ହର ସେଇ। ସେଇ ପର ନାଦ, ପରମେଶ୍ୱର, ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ—ନିର୍ଗୁଣ, ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଶିବ।

Verse 30

सर्वं तिसृभिरेवेदं मात्राभिर्निखिलं त्रिधा । अभिधाय शिवात्मानं बोधयत्यर्धमात्रया

ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ତ୍ରିବିଧ ଭାବେ ଓଂକାରର ତିନି ମାତ୍ରାରେ ପ୍ରକାଶିତ; କିନ୍ତୁ ଅର୍ଧମାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା ଶିବ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ବୋଧ ହୁଏ।

Verse 31

यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायो ऽस्ति किंचित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम्

ଯାହାଠାରୁ ପରେ କିଛି ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତାହାଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ କିଛି ନାହିଁ, ତାହାଠାରୁ ମହାନ କିଛି ନାହିଁ। ସେ ଏକ ଦିବ୍ୟାକାଶେ ଅଚଳ ବୃକ୍ଷ ପରି ନିଷ୍ଠିତ; ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସବୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ବ୍ୟାପ୍ତ।