शिवस्य विश्वव्याप्तिः—अष्टमूर्तिः पञ्चब्रह्म च | Śiva’s Cosmic Pervasion: Aṣṭamūrti and the Pañcabrahma Forms
ଉପମନ୍ୟୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ପରମାତ୍ମା ମହେଶ/ଶିବ ନିଜ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଚରାଚର ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଶ୍ୱ ଶିବଙ୍କ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତିରେ ନିହିତ—ସୂତ୍ରରେ ଗୁଞ୍ଜିତ ମଣି ପରି—ବୋଲି ଉପମା ସହ କୁହାଯାଏ। ପରେ ପ୍ରମୁଖ ଶୈବ ରୂପ ଓ ବିଶେଷତଃ ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମ ତନୁ—ଈଶାନ, ତତ୍ପୁରୁଷ, ଅଘୋର, ବାମଦେବ, ସଦ୍ୟୋଜାତ—କୁ ସର୍ବବ୍ୟାପକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; କିଛି ମଧ୍ୟ ଅବ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ। ଈଶାନ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ/ଭୋକ୍ତୃ ତତ୍ତ୍ୱର, ତତ୍ପୁରୁଷ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଗୁଣମୟ ଭୋଗ୍ୟର, ଅଘୋର ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ୱର (ଧର୍ମାଦି ସହ), ବାମଦେବ ଅହଂକାରର, ସଦ୍ୟୋଜାତ ମନସର ଅଧିଷ୍ଠାତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-କରଣ-ବିଷୟ-ଭୂତ ସମ୍ବନ୍ଧ—ଶ୍ରୋତ୍ର–ବାକ୍–ଶବ୍ଦ–ବ୍ୟୋମ, ତ୍ୱକ୍–ପାଣି–ସ୍ପର୍ଶ–ବାୟୁ, ଚକ୍ଷୁ–ଚରଣ–ରୂପ–ଅଗ୍ନି, ରସନା–ପାୟୁ–ରସ–ଆପଃ, ଘ୍ରାଣ–ଉପସ୍ଥ–ଗନ୍ଧ–ଭୂ—ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ଓ ପୂଜ୍ୟତାକୁ ଏକମାତ୍ର ଶ୍ରେୟସ୍-କାରକ ମଙ୍ଗଳ କାରଣ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
तस्य देवादिदेवस्य मूर्त्यष्टकमयं जगत् । तस्मिन्व्याप्य स्थितं विश्वं सूत्रे मणिगणा इव । शर्वो भवस्तथा रुद्र उग्रो भीमः पशोः पतिः
ଦେବାଦିଦେବ ସେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତିରୁ ଏହି ଜଗତ ଗଠିତ। ସେ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ; ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି ଅବସ୍ଥିତ, ଯେପରି ଏକ ସୂତ୍ରରେ ମଣିଗଣ। ସେଇ ଶର୍ବ, ଭବ, ରୁଦ୍ର, ଉଗ୍ର, ଭୀମ ଓ ପଶୁପତି—ସମସ୍ତ ବଦ୍ଧଜୀବଙ୍କ ପ୍ରଭୁ।
Verse 3
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो महेशानस्सदाशिवः । मूर्तयस्तस्य विज्ञेया याभिर्विश्वमिदं ततम् । अथान्याश्चापि तनवः पञ्च ब्रह्मसमाह्वयाः । तनूभिस्ताभिराव्याप्तमिह किंचिन्न विद्यते
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ମହେଶାନ ଓ ସଦାଶିବ—ଏମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରକଟ ମୂର୍ତ୍ତି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାପ୍ତ। ତଦୁପରି ‘ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ତାଙ୍କର ଆଉ ପାଞ୍ଚ ତନୁ ଅଛି; ସେହି ଦେହମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ।
Verse 5
ईशानः पुरुषो ऽघोरो वामः सद्यस्तथैव च । ब्रह्माण्येतानि देवस्य मूर्तयः पञ्च विश्रुताः । ईशानाख्या तु या तस्य मूर्तिराद्या गरीयसी । भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति
ଇଶାନ, ପୁରୁଷ, ଅଘୋର, ବାମ ଓ ସଦ୍ୟୋଜାତ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଦେବଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମ-ରୂପ ମୂର୍ତ୍ତି। ତାହାମଧ୍ୟରେ ଇଶାନାଖ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତି ଆଦ୍ୟ ଓ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ସେ ପ୍ରକୃତିରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଭୋକ୍ତା ଥିବା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଚେତନକୁ ଅଧିଷ୍ଠିତ କରେ।
Verse 7
स्थाणोस्तत्पुरुषाख्या या मूर्तिर्मूर्तिमतः प्रभोः । गुणाश्रयात्मकं भोग्यमव्यक्तमधितिष्ठति । धर्माद्यष्टांगसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः । अधितिष्ठत्यघोराख्या मूर्तिरत्यंतपूजिता
ସ୍ଥାଣୁ-ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ‘ତତ୍ପୁରୁଷ’ ନାମକ ମୂର୍ତ୍ତି ଗୁଣାଶ୍ରୟ-ସ୍ୱଭାବ ଭୋଗ୍ୟ ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅଧିଷ୍ଠିତ କରେ। ଏବଂ ପିନାକୀ ଶିବଙ୍କ ଧର୍ମାଦି ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗସଂଯୁକ୍ତ ବୁଦ୍ଧି-ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୂଜିତ ‘ଅଘୋର’ ମୂର୍ତ୍ତି ଅଧିଷ୍ଠିତ କରେ।
Verse 9
वामदेवाह्वयां मूर्तिं महादेवस्य वेधसः । अहंकृतेरधिष्ठात्रीमाहुरागमवेदिनः । सद्यो जाताह्वयां मूर्तिं शम्भोरमितवर्चसः । मानसः समधिष्ठात्रीं मतिमंतः प्रचक्षते
ଆଗମବିଦ୍ମାନେ କହନ୍ତି—ମହାଦେବଙ୍କ ‘ବାମଦେବ’ ନାମକ ମୂର୍ତ୍ତି ଅହଂକାର-ତତ୍ତ୍ୱର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ। ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନେ ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି—ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ‘ସଦ୍ୟୋଜାତ’ ମୂର୍ତ୍ତି ମନସର ସମଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ।
Verse 11
श्रोत्रस्य वाचः शब्दस्य विभोर्व्योम्नस्तथैव च । ईश्वरीमीश्वरस्येमामीशाख्यां हि विदुर्बुधाः । त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरीं मूर्तिमैश्वरीम् । पुरुषाख्यं विदुस्सर्वे पुराणार्थविशारदाः
ଶ୍ରବଣ, ବାଣୀ, ଶବ୍ଦ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆକାଶର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ‘ଇଶା’ ନାମକ ଐଶ୍ୱର୍ୟଶକ୍ତି ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ତଥା ତ୍ୱକ୍, ହସ୍ତ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ପ୍ରାଣବାୟୁର ଅଧିପତି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଐଶ୍ୱରୀ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ପୁରାଣାର୍ଥବିଶାରଦମାନେ ‘ପୁରୁଷ’ ବୋଲି ଚିହ୍ନନ୍ତି।
Verse 13
चक्षुषश्चरणस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च । अघोराख्यामधिष्ठात्रीं मूर्तिमाहुर्मनीषिणः । रसनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च । ईश्वरीं वामदेवाख्यां मूर्तिं तन्निरतां विदुः
ଚକ୍ଷୁ ଓ ଚରଣ, ତଥା ରୂପ (ଦୃଶ୍ୟ ଆକୃତି) ଓ ଅଗ୍ନି—ଏହି ସବୁର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଯେ ଦିବ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତି, ମନୀଷୀମାନେ ତାକୁ ‘ଅଘୋରା’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏବଂ ଜିହ୍ୱା ଓ ପାୟୁ, ତଥା ରସ (ସ୍ୱାଦ) ଓ ଜଳ—ଏହି ସବୁର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଈଶ୍ୱରୀ ମୂର୍ତ୍ତି ‘ବାମଦେବୀ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ସେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠିତ।
Verse 15
घ्राणस्य चैवोपस्थस्य गंधस्य च भुवस्तथा । सद्यो जाताह्वयां मूर्तिमीश्वरीं संप्रचक्षते । मूर्तयः पञ्च देवस्य वंदनीयाः प्रयत्नतः । श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः
ଘ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଉପସ୍ଥ, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ପୃଥିବୀର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ‘ସଦ୍ୟୋଜାତା’ ନାମକ ଈଶ୍ୱରୀ-ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ସେମାନେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ଦେବଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରୟାସପୂର୍ବକ ବନ୍ଦନୀୟ; ଶ୍ରେୟ ଚାହୁଁଥିବା ନରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳର ଏକମାତ୍ର କାରଣ।
Verse 17
ईशानश्च महादेवो मूर्तयश्चाष्ट विश्रुताः
ଈଶାନ—ସେଇ ମହାଦେବ—ଅଷ୍ଟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପ୍ରକାଶିତ।
Verse 19
भूम्यंभोग्निमरुद्व्योमक्षेत्रज्ञार्कनिशाकराः । अधिष्ठिता महेशस्य शर्वाद्यैरष्टमूर्तिभिः । चराचरात्मकं विश्वं धत्ते विश्वंभरात्मिका । शार्वीर्शिवाह्वया मूर्तिरिति शास्त्रस्य निश्चयः
ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ (ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଚେତନ), ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର—ଏସବୁ ମହେଶଙ୍କ ଶର୍ବାଦି ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତିଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ। ସେଇ ବିଶ୍ୱଂଭର ଶକ୍ତିରେ ଚରାଚରାତ୍ମକ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଧାରିତ ହୁଏ। ଶାସ୍ତ୍ରନିଶ୍ଚୟ—ଏହା ‘ଶାର୍ବୀ’ ମୂର୍ତ୍ତି, ‘ଶିବ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 21
संजीवनं समस्तस्य जगतस्सलिलात्मिका । भावीति गीयते मूर्तिभवस्य परमात्मनः । बहिरंतर्गता विश्वं व्याप्य तेजोमयी शुभा । रौद्री रुद्राव्यया मूर्तिरास्थिता घोररूपिणी
ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସଂଜୀବନୀ ଶକ୍ତି, ଜଳସ୍ୱରୂପିଣୀ। ତେଣୁ ରୂପ ଧାରଣ କରାଉଥିବା ପରମାତ୍ମଶକ୍ତି ଭାବେ ‘ଭାବୀ’ ବୋଲି ଗାୟନ କରାଯାଏ। ସେ ବାହ୍ୟ-ଆନ୍ତରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ତେଜୋମୟୀ ଓ ଶୁଭା; ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅବ୍ୟୟ ରୌଦ୍ରୀ ମୂର୍ତ୍ତି ହୋଇ ଘୋରରୂପିଣୀ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 23
स्पंदयत्यनिलात्मदं बिभर्ति स्पंदते स्वयम् । औग्रीति कथ्यते सद्भिर्मूर्तिरुग्रस्य वेधसः । सर्वावकाशदा सर्वव्यापिका गगनात्मिका । मूर्तिर्भीमस्य भीमाख्या भूतवृंदस्य भेदिका
ସେ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ସ୍ପନ୍ଦିତ କରେ, ତାହାକୁ ଧାରଣ କରେ, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ସେହି ସ୍ପନ୍ଦନ ରୂପେ କମ୍ପିତ ହୁଏ। ତେଣୁ ସଦ୍ଜନମାନେ ତାକୁ ଉଗ୍ର ୱେଧସ (ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା)ଙ୍କ ‘ଔଗ୍ରୀ’ ମୂର୍ତ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେ ସର୍ବାବକାଶଦାତ୍ରୀ, ସର୍ବବ୍ୟାପିନୀ, ଗଗନସ୍ୱରୂପିଣୀ; ଏହି ଭୀମଙ୍କ ‘ଭୀମା’ ନାମକ ମୂର୍ତ୍ତି, ଯେ ଭୂତବୃନ୍ଦର ବନ୍ଧନ ଭେଦ କରେ।
Verse 25
सर्वात्मनामधिष्ठात्री सर्वक्षेत्रनिवासिनी । मूर्तिः पशुपतेर्ज्ञेया पशुपाशनिकृंतनी । दीपयंती जगत्सर्वं दिवाकरसमाह्वया । ईशानाख्यमहेशस्य मूर्तिर्दिवि विसर्पति
ସେ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଶକ୍ତି ଏବଂ ସର୍ବ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିବାସିନୀ। ସେଇ ପଶୁପତିଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି, ଯେ ପଶୁର ପାଶବନ୍ଧନ କାଟିଦେଉଛନ୍ତି। ‘ଦିବାକର’ ନାମରେ ସେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି; ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ‘ଇଶାନ’ ନାମକ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତି ଦିବିରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ।
Verse 27
आप्याययति यो विश्वममृतांशुर्निशाकरः । महादेवस्य सा मूर्तिर्महादेवसमाह्वया । आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिः शिवस्य परमात्मनः । व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम्
ଅମୃତସମ କିରଣଧାରୀ ନିଶାକର ଚନ୍ଦ୍ର ଯେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ପୋଷଣ କରି ବୃଦ୍ଧି କରାଏ, ସେ ମହାଦେବଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି—‘ମହାଦେବ’ ନାମରେ ଅଭିହିତ। ସେ ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କ ଅଷ୍ଟମ ମୂର୍ତ୍ତି, ତାଙ୍କର ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ। ତେଣୁ ତାଙ୍କର ବ୍ୟାପକ ଓ ଭିନ୍ନ (ସୀମିତ) ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଶିବାତ୍ମକ।
Verse 29
वृक्षस्य मूलसेकेन शाखाः पुष्यंति वै यथा । शिवस्य पूजया तद्वत्पुष्यत्यस्य वपुर्जगत् । सर्वाभयप्रदानं च सर्वानुग्रहणं तथा । सर्वोपकारकरणं शिवस्याराधनं विदुः
ଯେପରି ବୃକ୍ଷର ମୂଳକୁ ସେଚନ କଲେ ଶାଖାମାନେ ପୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ଶିବପୂଜାରେ—ଏହି ଜଗତ ଶିବଙ୍କର ଵପୁ (ପ୍ରକଟ ଦେହ) ଥିବାରୁ—ସମଗ୍ର ସଂସାର ଫଳେ-ଫୁଲେ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ଶିବାରାଧନା ସର୍ବାଭୟ ଦିଏ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରେ ଏବଂ ସର୍ବପ୍ରକାର ଉପକାର ସାଧେ।
Verse 31
यथेह पुत्रपौत्रादेः प्रीत्या प्रीतो भवेत्पिता । तथा सर्वस्य संप्रीत्या प्रीतो भवति शंकरः । देहिनो यस्य कस्यापि क्रियते यदि निग्रहः । अनिष्टमष्टमूर्तेस्तत्कृतमेव न संशयः
ଯେପରି ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ର ଆଦିଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ଦେଖି ପିତା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ସଦ୍ଭାବ ଓ ପ୍ରୀତିରେ ଶଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଯଦି କୌଣସି ଦେହଧାରୀକୁ ଅନ୍ୟାୟରେ ଦମନ କିମ୍ବା ନିରୋଧ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେଇ ଅନିଷ୍ଟ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ହିଁ କରାଗଲା—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 33
अष्टमूर्त्यात्मना विश्वमधिष्ठाय स्थितं शिवम् । भजस्व सर्वभावेन रुद्रः परमकारणम्
ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି-ଆତ୍ମରୂପେ ଯିଏ ବିଶ୍ୱକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି ଧାରଣ କରି ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ଶିବଙ୍କୁ ସର୍ବଭାବେ ଭଜ; କାରଣ ରୁଦ୍ର ହିଁ ପରମ କାରଣ, ସମସ୍ତଙ୍କର ପରମ ପତି।
Frequently Asked Questions
No discrete narrative event dominates; the chapter is primarily a doctrinal instruction where Upamanyu teaches Kṛṣṇa Śiva’s cosmic pervasion and the structured scheme of His mūrtis (aṣṭamūrti and pañcabrahma).
They function as presiding principles (adhiṣṭhātṛs) over key tattvas of experience—kṣetrajña/bhoktṛ, avyakta, buddhi, ahaṃkāra, and manas—showing that cognition and embodiment are grounded in Śiva’s fivefold presence.
The chapter highlights Śiva’s aṣṭamūrti and especially the pañcabrahma (Īśāna, Tatpuruṣa, Aghora, Vāmadeva, Sadyojāta), applying them to systematic correspondences with sense faculties, organs, their objects, and elements (e.g., śrotra–śabda–vyoman; cakṣus–rūpa–agni; rasanā–rasa–āpas).