अग्निकार्य-होमविधिः (Agnikārya and Homa Procedure)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । अथाग्निकार्यं वक्ष्यामि कुण्डे वा स्थंडिले ऽपि वा । वेद्यां वा ह्यायसे पात्रे मृन्मये वा नवे शुभे

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟର ବିଧି କହୁଛି: କୁଣ୍ଡରେ କିମ୍ବା ସ୍ଥଣ୍ଡିଳରେ; ଅଥବା ବେଦୀରେ, ଲୋହା ପାତ୍ରରେ, କିମ୍ବା ନୂଆ ଶୁଭ ମୃଣ୍ମୟ ପାତ୍ରରେ।

Verse 2

आधायाग्निं विधानेन संस्कृत्य च ततः परम् । तत्राराध्य महादेवं होमकर्म समाचरेत्

ବିଧାନଅନୁସାରେ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରି ସଂସ୍କାର କରି, ସେଠାରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ହୋମକର୍ମ କରିବ।

Verse 3

कुण्डं द्विहस्तमानं वा हस्तमात्रमथापि वा । वृत्तं वा चतुरस्रं वा कुर्याद्वेदिं च मण्डलम्

କୁଣ୍ଡକୁ ଦୁଇ ହସ୍ତମାନ କିମ୍ବା ଏକ ହସ୍ତମାନ ମାପରେ କରିବ; ତାହା ବୃତ୍ତ କିମ୍ବା ଚତୁରସ୍ର ହୋଇପାରେ। ସହିତ ବେଦୀ ଓ ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବ।

Verse 4

कुण्डं विस्तारवन्निम्नं तन्मध्ये ऽष्टदलाम्बुजम् । चतुरंगुलमुत्सेधं तस्य द्व्यंगुलमेव वा

କୁଣ୍ଡ ବିସ୍ତୃତ ଓ ସାମାନ୍ୟ ନିମ୍ନ ହେବ; ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମ ରହିବ। ତାହାର ଉତ୍ସେଧ ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ—କିମ୍ବା କେବଳ ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଳ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ।

Verse 5

वितस्तिद्विगुणोन्नत्या नाभिमन्तः प्रचक्षते । मध्यं च मध्यमांगुल्या मध्यमोत्तमपर्वणोः

ସେମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ନାଭିମଣ୍ଡଳର ଅଞ୍ଚଳ ଦୁଇ ବିତସ୍ତି ଉଚ୍ଚତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟେ। ଏବଂ ‘ମଧ୍ୟ’ ହେଉଛି ମଧ୍ୟମା ଆଙ୍ଗୁଳିର ମଧ୍ୟ ଓ ଉପର ପର୍ବର ସନ୍ଧିସ୍ଥାନ।

Verse 6

अंगुलैः कथ्यते सद्भिश्चतुर्विंशतिभिः करः । मेखलानां त्रयं वापि द्वयमेकमथापि वा

ସଦ୍‌ଜନମାନେ କହନ୍ତି ‘କର’ (ହାତ) ହେଉଛି ଚବିଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣ। ମେଖଳା ତିନିଟି, କିମ୍ବା ଦୁଇଟି, ଅଥବା ଗୋଟିଏ ମଧ୍ୟ ପିନ୍ଧିହେବ।

Verse 7

यथाशोभं प्रकुर्वीत श्लक्ष्णमिष्टं मृदा स्थिरम् । अश्वत्थपत्रवद्योनिं गजाधारवदेव वा

ତାହାକୁ ଯଥାଶୋଭା ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଗଢ଼ିବ—ଭଲଭାବେ ବସିଥିବା ମାଟିରେ ମସୃଣ, ଇଷ୍ଟ ଓ ଦୃଢ଼ କରି। ଏବଂ ତାହାର ଯୋନି-ପୀଠକୁ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ପତ୍ର ପରି, କିମ୍ବା ଗଜାଧାର ପରି ତିଆରି କରିବ।

Verse 8

मेखलामध्यतः कुर्यात्पश्चिमे दक्षिणे ऽपि वा । शोभनामग्नितः किंचिन्निम्नामुन्मीलिकां शनैः

ମେଖଲାର ମଧ୍ୟଭାଗରୁ—ପଶ୍ଚିମ କିମ୍ବା ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ—ତାହା କରିବା ଉଚିତ। ଅଗ୍ନିଦିଗରୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ସାନା ନିମ୍ନ ଥିବା ଶୋଭନ ଉନ୍ମୀଳିକା (ନିଷ୍କାସନ ମୁଖ) ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।

Verse 9

अग्रेण कुण्डाभिमुखीं किंचिदुत्सृज्य मेखलाम् । नोत्सेधनियमो वेद्याः सा मार्दी वाथ सैकती

ମେଖଲାକୁ କୁଣ୍ଡ ଦିଗକୁ ଅଭିମୁଖ କରି କିଛିଟା ଆଗକୁ ରଖି, ସାମ୍ନାରେ ଅଳ୍ପ ଖାଲି ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ। ତାହାର ଉଚ୍ଚତାର କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ନିୟମ ନାହିଁ; ମାଟିର କିମ୍ବା ବାଳୁକାର ହୋଇପାରେ।

Verse 10

मंडलं गोशकृत्तोयैर्मानं पात्रस्य नोदितम् । कुण्डं च मृन्मयं वेदिमालिपेद्गोमयांबुना

ଗୋମୟମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ମଣ୍ଡଳ ଅଙ୍କନ କରିବା ଉଚିତ; ପାତ୍ରର ମାପ ଏଠାରେ ପୃଥକ ଭାବେ କୁହାଯାଇନାହିଁ। ମାଟିର କୁଣ୍ଡ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ବେଦୀକୁ ଗୋମୟଜଳରେ ଲେପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 11

प्रक्षाल्य तापयेत्पात्रं प्रोक्षयेदन्यदंभसा । स्वसूत्रोक्तप्रकारेण कुण्डादौ विल्लिखेत्ततः

ପାତ୍ରକୁ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି ତାପ ଦେବା ଉଚିତ, ପରେ ଅନ୍ୟ (ଶୁଦ୍ଧିକର) ଜଳରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ନିଜ ସୂତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧି ଅନୁସାରେ କୁଣ୍ଡ ଆଦିରେ ରେଖାଙ୍କନ/ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 12

संप्रोक्ष्य कल्पयेद्दर्भैः पुष्पैर्वा वह्निविष्टरम् । अर्चनार्थं च होमार्थं सर्वद्रव्याणि साधयेत्

ସଂପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି ଦର୍ଭ କିମ୍ବା ପୁଷ୍ପଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି-ବିଷ୍ଟରକୁ ସଜାଇବା ଉଚିତ। ଅର୍ଚ୍ଚନା ଓ ହୋମ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 13

प्रक्षाल्यक्षालनीयानि प्रोक्षण्या प्रोक्ष्य शोधयेत् । मणिजं काष्ठजं वाथ श्रोत्रियागारसम्भवम्

ଯାହା ଧୋଇବାଯୋଗ୍ୟ ତାହା ଧୋଇବ; ଏବଂ ଯାହା ପ୍ରୋକ୍ଷଣରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ତାହାକୁ ପବିତ୍ର ଜଳ ଛିଟାଇ ଶୋଧନ କରିବ। ମଣିର ହେଉ କି କାଠର, କିମ୍ବା ଶ୍ରୋତ୍ରିୟଙ୍କ ଘରରୁ ଆସିଥିବା—ସବୁକୁ ବିଧିମତେ ଶୁଦ୍ଧ କରିବ।

Verse 14

अन्यं वाभ्यर्हितं वह्निं ततः साधारमानयेत् । त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य कुण्डादेरुपरि क्रमात्

ନଚେତ୍ ଯଥାବିଧି ପୂଜିତ ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ସାଧାରଣ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରେ ଆଣି ଯୋଗ କରିବ। ତିନିଥର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରି କୁଣ୍ଡ ଓ ସଂଲଗ୍ନ ଯଜ୍ଞଭୂମି ଉପରେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଅଗ୍ରସର ହେବ।

Verse 15

वह्निबीजं समुच्चार्य त्वादधीताग्निमासने । योनिमार्गेण वा तद्वदात्मनः संमुखेन वा

ଅଗ୍ନି-ବୀଜ ମନ୍ତ୍ରକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ନିଜ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ଅଗ୍ନି-ଆସନ’ରେ ତାହାକୁ ନ୍ୟାସ କରିବ—ଯୋନି-ମାର୍ଗେ କିମ୍ବା ଆତ୍ମସମ୍ମୁଖେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ହୋଇ ସେହିପରି।

Verse 16

नियोगः प्रदेश सर्वं कुंडं कुर्याद्विचक्षणः । स्वनाभ्यंतःस्थितं वह्निं तद्रंध्राद्विस्फुलिंगवद्

ବିଚକ୍ଷଣ ସାଧକ ନିୟୋଜିତ ସ୍ଥାନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁଣ୍ଡ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବ। ପରେ ନିଜ ନାଭିଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଗ୍ନିକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ସେହି ରନ୍ଧ୍ରରୁ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ପରି ତାହାକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରିବ।

Verse 17

निर्गम्य पावके बाह्ये लीनं बिंबाकृति स्मरेत् । आज्यसंस्कारपर्यंतमन्वाधानपुरस्सरम्

ବାହ୍ୟ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ (ଚେତନାକୁ) ପ୍ରବେଶ କରାଇ, ତାହାରେ ଲୀନ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିମ୍ବାକୃତିକୁ ସ୍ମରଣ କରିବ। ଅନ୍ୱାଧାନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଜ୍ୟ-ସଂସ୍କାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମେ ବିଧି କରିବ।

Verse 18

स्वसूत्रोक्तक्रमात्कुर्यान्मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् । शिवमूर्तिं समभ्यर्च्य ततो दक्षिणपार्श्वतः

ନିଜ ସୂତ୍ରରେ ଉକ୍ତ କ୍ରମାନୁସାରେ ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ ମୂଳମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପୂଜାକର୍ମ କରୁ। ଶିବମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି, ପରେ ଦକ୍ଷିଣ (ଡାହାଣ) ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଉ।

Verse 19

न्यस्य मन्त्रं घृते मुद्रां दर्शयेद्धेनुसंज्ञिताम् । स्रुक्स्रुवौ तैजसौ ग्राह्यौ न कांस्यायससैसकौ

ଘୃତରେ ମନ୍ତ୍ର ନ୍ୟାସ କରି ‘ଧେନୁମୁଦ୍ରା’ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବ। ସ୍ରୁକ୍ ଓ ସ୍ରୁବା ତେଜସ୍ୱୀ ଧାତୁର ହେଉ; କାଂସ୍ୟ, ଲୋହା କିମ୍ବା ସୀସାର ପାତ୍ର ଗ୍ରହଣୀୟ ନୁହେଁ।

Verse 20

यज्ञदारुमयौ वापि स्मार्तौ वा शिल्पसम्मतौ । पर्णे वा ब्रह्मवृक्षादेरच्छिद्रे मध्य उत्थिते

ଯଜ୍ଞଦାରୁରେ ନିର୍ମିତ ହେଉ, ସ୍ମୃତିବିହିତ ହେଉ କିମ୍ବା ଶିଳ୍ପଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ହେଉ; ଅଥବା ବ୍ରହ୍ମବୃକ୍ଷାଦିର ଅଖଣ୍ଡ ପତ୍ରରେ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସିଧା କରି ସ୍ଥାପିତ କରି—ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ଶିବଲିଙ୍ଗପୂଜାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 21

संसृज्य दर्भैस्तौ वह्नौ संताप्य प्रोक्षयेत्पुनः । पारार्षर्च्यस्वसूत्रोक्तक्रमेण शिवपूर्वकैः

ଦର୍ଭ ଘାସରେ ସେଇ ଦୁଇ ଅଗ୍ନିକୁ ସୁସଜ୍ଜିତ କରି ଭଲଭାବେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରି, ପୁନଃ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ନିଜ ସୂତ୍ରୋକ୍ତ କ୍ରମାନୁସାରେ, ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ କରି ପାରାର୍ଷ ଋଷିପରମ୍ପରାକୁ ବିଧିବତ୍ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

Verse 22

जुहुयादष्टभिर्बीजैरग्निसंस्कारसिद्धये । भ्रुंस्तुंब्रुश्रुं क्रमेणैव पुंड्रंद्रमित्यतः परम्

ଅଗ୍ନିସଂସ୍କାର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆଠଟି ବୀଜମନ୍ତ୍ରରେ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ। କ୍ରମାନୁସାରେ ‘ଭ୍ରୁଂ, ସ୍ତୁଂ, ବ୍ରୁଂ, ଶ୍ରୁଂ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ତାପରେ ‘ପୁଣ୍ଡ୍ରଂ, ଦ୍ରଂ’ ଇତ୍ୟାଦି ଅକ୍ଷର ସହିତ ପରବର୍ତ୍ତୀ କ୍ରମ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 23

बीजानि सप्त सप्तानां जिह्वानामनुपूर्वशः । त्रिशिखा मध्यमा जिह्वा बहुरूपसमाह्वया

ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିର ସାତ ଜିହ୍ୱାର ସାତ ବୀଜାକ୍ଷର କ୍ରମକ୍ରମେ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ମଧ୍ୟ ଜିହ୍ୱା ‘ତ୍ରିଶିଖା’ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଯାହା ‘ବହୁରୂପା’ ଭାବେ ଆହ୍ୱାନୀୟ।

Verse 24

रक्ताग्नेयी नैरृती च कृष्णान्या सुप्रभा मता । अतिरिक्ता मरुज्जिह्वा स्वनामानुगुणप्रभा

‘ରକ୍ତାଗ୍ନେୟୀ’ ଓ ‘ନୈରୃତୀ’ ଏବଂ ‘କୃଷ୍ଣା’ ନାମର ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତି—ଏମାନେ ‘ସୁପ୍ରଭା’ ବୋଲି ମନାଯାନ୍ତି। ‘ଅତିରିକ୍ତା’ ଓ ‘ମରୁଜ୍ଜିହ୍ୱା’ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନାମାନୁରୂପ ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।

Verse 25

स्वबीजानन्तरं वाच्या स्वाहांतञ्च यथाक्रमम् । जिह्वामंत्रैस्तु तैर्हुत्वाज्यं जिह्वास्त्वेकैकश क्रमात्

ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୀଜାକ୍ଷର ପରେ ଯଥାକ୍ରମେ ‘ସ୍ୱାହା’ଅନ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ। ସେହି ‘ଜିହ୍ୱା-ମନ୍ତ୍ର’ଦ୍ୱାରା ଘୃତକୁ ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରି, ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଜିହ୍ୱାମାନଙ୍କୁ କ୍ରମେ ଏକେକ କରି ଆବାହନ କରିବ।

Verse 26

रं वह्नयेति स्वाहेति मध्ये हुत्वाहुतित्रयम् । सर्पिषा वा समिद्भिर्वा परिषेचनमाचरेत्

‘ରଂ’, ‘ବହ୍ନୟେ’, ‘ସ୍ୱାହା’—ଏହି କ୍ରମରେ ଅଗ୍ନିରେ ତ୍ରିବିଧ ଆହୁତି ଦେବ। ତାପରେ ଘୃତ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ସମିଧା ଦ୍ୱାରା ପରିଷେଚନ (ଛିଟା/ପରିବେଷ୍ଟନ) କର୍ମ ଆଚରିବ।

Verse 27

दीपान्तं परिषिच्याथ समिद्धोमं समाचरेत् । ताः पालाश्यः परा वापि याज्ञिया द्वादशांगुलाः

ତାପରେ ଦୀପର ଶେଷ ଭାଗ ଚାରିପାଖେ ଜଳ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି, ସମିଧା ସହିତ ହୋମ କରିବ। ସେହି ପଳାଶ—କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଯାଜ୍ଞିକ—ସମିଧା ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ପ୍ରମାଣର ହେବ।

Verse 28

अवक्रा न स्वयं शुष्कास्सत्वचो निर्व्रणाः समाः । दशांगुला वा विहिताः कनिष्ठांगुलिसंमिताः

ସେଗୁଡ଼ିକ ବାଙ୍କା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନ ନିଜେ ନିଜେ ଶୁଷ୍କ; ଚର୍ମ ଅକ୍ଷତ, ଘାଉରହିତ ଓ ସମାନ ହେବା ଦରକାର। ବିଧିତ ପରିମାଣ ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ, କନିଷ୍ଠାଙ୍ଗୁଳିର ପ୍ରସ୍ଥ ଅନୁସାରେ।

Verse 29

प्रादेशमात्रा वालाभे होतव्याः सकला अपि । दूर्वापत्रसमाकारां चतुरंगुलमायताम्

ସେହି ବାଲାଭି ହୋମରେ ସମସ୍ତକୁ ପ୍ରାଦେଶମାତ୍ରାରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ସେଗୁଡ଼ିକ ଦୂର୍ବାପତ୍ର ସଦୃଶ ଆକାରର ଓ ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ ଲମ୍ବ ହେବ।

Verse 30

दद्यादाज्याहुतिं पश्चादन्नमक्षप्रमाणतः । लाजांस्तथा सर्षपांश्च यवांश्चैव तिलांस्तथा

ତାପରେ ଘୃତର ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ୍; ତଦନନ୍ତରେ ଅକ୍ଷ-ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ପକା ଅନ୍ନ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏବଂ କ୍ରମେ ଲାଜା, ସର୍ଷପ, ଯବ, ତିଳ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି ଶିବବିଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା।

Verse 31

सर्पिषाक्तानि भक्ष्याणि लेह्यचोष्याणि सम्भवे । दशैवाहुतयस्तत्र पञ्च वा त्रितयं च वा

ସେହି କ୍ରିୟାରେ ଘୃତମିଶ୍ରିତ ଭକ୍ଷ୍ୟ, ଲେହ୍ୟ ଓ ଚୋଷ୍ୟ ପ୍ରକାର ନୈବେଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ୍। ସେଠାରେ ଆହୁତି ଦଶଥର, କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚଥର, କିମ୍ବା ତିନିଥର ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଉ।

Verse 32

होतव्याः शक्तितो दद्यादेकमेवाथ वाहुतिम् । श्रुवेणाज्यं समित्याद्यास्रुचाशेषात्करेण वा

ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ; ଏକମାତ୍ର ଆହୁତି ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇପାରେ। ଶ୍ରୁବାରେ ଘୃତ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ; ଶ୍ରୁବା ନଥିଲେ ସମିଧା ଆଦି ସହ ସ୍ରୁଚିରେ, କିମ୍ବା ହାତରେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରାଯାଇପାରେ।

Verse 33

तत्र दिव्येन होतव्यं तीर्थेनार्षेण वा तथा । द्रव्येणैकेन वा ऽलाभे जुहुयाच्छ्रद्धया पुनः

ସେହି କ୍ରିୟାରେ ଦିବ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ, କିମ୍ବା ତୀର୍ଥଜଳରେ, ଅଥବା ଋଷି‑ସମ୍ମତ ବୈଦିକ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ସେଗୁଡ଼ିକ ମିଳିନାହିଁ, ତେବେ ଯେଉଁ ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟ ମିଳେ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 34

प्रायश्चित्ताय जुहुयान्मंत्रयित्वाहुतित्रयम् । ततो होमविशिष्टेन घृतेनापूर्य वै स्रुचम्

ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର କରି ଅଗ୍ନିରେ ତିନି ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ। ପରେ ହୋମରେ ବିଶେଷ ସଂସ୍କୃତ ଘୃତରେ ସ୍ରୁଚକୁ ପୂରି ବିଧି ଆଗେ ବଢ଼ାଇବା ଉଚିତ।

Verse 35

निधाय पुष्पं तस्याग्रे श्रुवेणाधोमुखेन ताम् । सदर्भेन समाच्छाद्य मूलेनांजलिनोत्थितः

ତାହାର ସମ୍ମୁଖରେ ପୁଷ୍ପ ରଖି ସେ ଶ୍ରୁବାକୁ ମୁହଁ ତଳକୁ କରି ରଖିଲା। ପରେ ଦର୍ଭ ଘାସରେ ଢାକି, ମୂଳସ୍ଥାନରୁ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ଉଠିଲା।

Verse 36

वौषडंतेन जुहुयाद्धारां तु यवसंमिताम् । इत्थं पूर्णाहुतिं कृत्वा परिषिंचेच्च पूर्ववत्

‘ବୌଷଟ୍’ ଅନ୍ତ ମନ୍ତ୍ରରେ ଯବ-ପ୍ରମାଣ ଧାରାରୂପ ଆହୁତି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି କରି, ପୂର୍ବବତ୍ ପୁନଃ ପରିଷେଚନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 37

तत उद्वास्य देवेशं गोपयेत्तु हुताशनम् । तमप्युद्वास्य वा नाभौ यजेत्संधाय नित्यशः

ତାପରେ ଦେବେଶ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଉଦ୍ବାସନ କରି, ହୁତାଶନ—ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ସାବଧାନରେ ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା ସେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ବାସନ କରି, ନାଭିକେନ୍ଦ୍ରରେ ଚିତ୍ତ ସଂଧାନ କରି ନିତ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 38

अथवा वह्निमानीय शिवशास्त्रोक्तवर्त्मना । वागीशीगर्भसंभूतं संस्कृत्य विधिवद्यजेत्

ଅଥବା ଅଗ୍ନିକୁ ଆଣି, ଶିବଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ପଥାନୁସାରେ, ବାଗୀଶୀଙ୍କ ଗର୍ଭସମ୍ଭୂତ (ତତ୍ତ୍ୱ/ବସ୍ତୁ)କୁ ବିଧିବତ୍ ସଂସ୍କାର କରି, ପରେ ନିୟମାନୁସାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 39

अन्वाधानं पुनः कृत्वा परिधीन् परिधाय च । पात्राणि द्वन्द्वरूपेण निक्षिप्येष्ट्वा शिवं ततः

ପୁନର୍ବାର ଅନ୍ୱାଧାନ କରି ଅଗ୍ନିଚାରିପାଖେ ପରିଧିଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ଯଜ୍ଞପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଯୁଗଳ-କ୍ରମରେ ରଖି; ପରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 40

संशोध्य प्रोक्षणीपात्रं प्रोक्ष्यतानि तदंभसा । प्रणीतापात्रमैशान्यां विन्यस्या पूरितं जलैः

ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀ ପାତ୍ରକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି ସେହି ଜଳଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀର ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଣୀତା ପାତ୍ରକୁ ଈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 41

आज्यसंस्कारपर्यंतं कृत्वा संशोध्य स्रक्स्रुवौ । गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं ततः

ଆଜ୍ୟ-ସଂସ୍କାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଧି ସମ୍ପନ୍ନ କରି ସ୍ରକ୍ ଓ ସ୍ରୁବକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଗର୍ଭାଧାନ, ପୁଂସବନ ଓ ସୀମନ୍ତୋନ୍ନୟନ ସଂସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 42

कृत्वा पृथक्पृथग्घुत्वा जातमग्निं विचिन्तयेत् । त्रिपादं सप्तहस्तं च चतुःशृंगं द्विशीर्षकम्

ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆହୁତି କରି ସାରି, ନବପ୍ରଜ୍ୱଲିତ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଧ୍ୟାନ କରିବ—ଯିଏ ତ୍ରିପାଦ, ସପ୍ତହସ୍ତ, ଚତୁଃଶୃଙ୍ଗ ଓ ଦ୍ୱିଶୀର୍ଷ।

Verse 43

मधुपिंगं त्रिनयनं सकपर्देन्दुशेखरम् । रक्तं रक्ताम्बरालेपं माल्यभूषणभूषितम्

ସେ ମଧୁ-ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ, ତ୍ରିନୟନ, ଜଟାଧାରୀ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର। ସେ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ରୂପରେ, ରକ୍ତବସ୍ତ୍ର ଓ ରକ୍ତଲେପରେ ଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ମାଳା-ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ।

Verse 44

सर्वलक्षणसंपन्नं सोपवीतं त्रिमेखलम् । शक्तिमन्तं स्रुक्स्रुवौ च दधानं दक्षिणे करे

ସେ ସମସ୍ତ ଶୁଭଲକ୍ଷଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ଯଜ୍ଞୋପବୀତଧାରୀ ଓ ତ୍ରିମେଖଳାଭୂଷିତ। ଶକ୍ତିମାନ ସେ ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତରେ ସ୍ରୁକ୍ ଓ ସ୍ରୁବ (ଆହୁତି ଚମଚ) ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।

Verse 45

तोमरं तालवृंतं च घृतपात्रं तथेतरैः । जातं ध्यात्वैवमाकारं जातकर्म समाचरेत्

ତୋମର, ତାଳବୃନ୍ତ, ଘୃତପାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଙ୍ଗଳଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଭାବେ ନବଜାତର ଏହି ଆକାରକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ପରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଜାତକର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 46

नालापनयनं कृत्वा ततः संशोध्य सूतकम् । शिवाग्निरुचिनामास्य कृत्वाहुतिपुरस्सरम्

ନାଳାପନୟନ କରି, ପରେ ସୂତକ-ଶୁଦ୍ଧି କରି, ‘ଶିବାଗ୍ନିରୁଚି’ ନାମକ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରି, ପ୍ରଥମେ ତାହାରେ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 47

पित्रोर्विसर्जनं कृत्वा चौलोपनयनादिकम् । अप्तोर्यामावसानान्तं कृत्वा संस्कारमस्य तु

ପିତାମାତାଙ୍କ ବିସର୍ଜନ କର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ଚୌଳ ଓ ଉପନୟନ ଆଦି ସଂସ୍କାରମାନେ ମଧ୍ୟ କରି, ଅପ୍ତୋର୍ୟାମର ଅବସାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଧି ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ପରେ ତାହାର ଅନ୍ୟ ସଂସ୍କାର ଯଥାକ୍ରମେ କରିବ।

Verse 48

आज्यधारादिहोमं च कृत्वा स्विष्टकृतं ततः । रमित्यनेन बीजेन परिषिंचेत्ततः परम्

ଆଜ୍ୟଧାରା ଆଦି ହୋମ କରି, ପରେ ସ୍ୱିଷ୍ଟକୃତ୍ କର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କରିବ। ତାପରେ ‘ରମ୍’ ଏହି ବୀଜମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦକ୍ଷେପରେ ପରିଷିଞ୍ଚନ (ଛିଟାଇବା) କରିବ।

Verse 49

ब्रह्मविष्णुशिवेशानां लोकेशानां तथैव च । तदस्त्राणां च परितः कृत्वा पूजां यथाक्रमम्

ତାପରେ ଯଥାକ୍ରମେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଈଶାନଙ୍କର, ଏବଂ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ, ତଥା ସେମାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର—ଚାରିପଟେ କ୍ରମାନୁସାରେ ପୂଜା କରିବ।

Verse 50

धूपदीपादिसिद्ध्यर्थं वह्निमुद्धृत्य कृत्यवित् । साधयित्वाज्यपूर्वाणि द्रव्याणि पुनरेव च

ଧୂପ, ଦୀପ ଆଦି ଉପହାର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ କ୍ରିୟାନିପୁଣ ସାଧକ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରୁ। ଘୃତ ଆଦି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସଜାଇ ପୁନର୍ବାର କର୍ମ ଆରମ୍ଭ କରୁ।

Verse 51

कल्पयित्वासनं वह्नौ तत्रावाह्य यथापुरा । संपूज्य देवं देवीं च ततः पूर्णांतमाचरेत्

ଅଗ୍ନିରେ ଆସନ ରଚି, ପୂର୍ବବତ୍ ସେଠାରେ (ଶିବଙ୍କୁ) ଆବାହନ କରୁ। ଦେବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ସହିତ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରି, ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ସହ ସମାପନ କର୍ମ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରୁ।

Verse 52

अथ वा स्वाश्रमोक्तं तु वह्निकर्म शिवार्पणम् । बुद्ध्वा शिवाश्रमी कुर्यान्न च तत्रापरो विधिः

ଅଥବା ନିଜ ଆଶ୍ରମୋକ୍ତ ଅଗ୍ନିକର୍ମ ଶିବାର୍ପଣ ଅଟେ ବୋଲି ବୁଝି, ଶିବାଶ୍ରମୀ ଭକ୍ତ ତାହାକୁ ସେହିପରି କରିବା ଉଚିତ; ଏଥିରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୃଥକ ବିଧି ନାହିଁ।

Verse 53

शिवाग्नेर्भस्मसंग्राह्यमग्निहोत्रोद्भवं तु वा । वैवाहोग्निभवं वापि पक्वं शुचि सुगंधि च

ଶିବାଗ୍ନିରୁ ଭସ୍ମ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଜ ଭସ୍ମ; ଅଥବା ବିବାହାଗ୍ନିଜ ଭସ୍ମ ମଧ୍ୟ। ସେ ଭସ୍ମ ସୁଦଗ୍ଧ, ଶୁଚି ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ହେବା ଉଚିତ।

Verse 54

कपिलायाः शकृच्छस्तं गृहीतं गगने पतत् । न क्लिन्नं नातिकठिनं न दुर्गन्धं न शोषितम्

କପିଲା ଗାଈର ଗୋବରର ଏକ ମୁଠି ଗ୍ରହଣ କରାଗଲା; ତାହା ଆକାଶରେ ପଡୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ନ ଭିଜା, ନ ଅତି କଠିନ, ନ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ନ ଶୁଷ୍କ—ଏହା ତାହାର ଅଦ୍ଭୁତ ନିର୍ମଳତା।

Verse 55

उपर्यधः परित्यज्य गृह्णीयात्पतितं यदि । पिंडीकृत्य शिवाग्न्यादौ तत्क्षिपेन्मूलमंत्रतः

ଉପରୁ କିମ୍ବା ତଳୁ ସ୍ପର୍ଶ ତ୍ୟାଗ କରି, କିଛି ପଡ଼ି ଅଶୁଚି ହେଲେ ତାହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତାହା ସଂଗ୍ରହ କରି ପିଣ୍ଡ କରି ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଜପ ସହ ଶିବାଗ୍ନିରେ ନିକ୍ଷେପ କର।

Verse 56

अपक्वमतिपाक्वं च संत्यज्य भसितं सितम् । आदाय वा समालोड्य भस्माधारे विनिक्षिपेत्

ଅପକ୍ୱ କିମ୍ବା ଅତିପକ୍ୱ ଭସ୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଧଳା ଭସ୍ମ ଗ୍ରହଣ କର। ତାହାକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ଭଲଭାବେ ଛାଣି ଭସ୍ମାଧାର ପାତ୍ରରେ ରଖ।

Verse 57

तैजसं दारवं वापि मृन्मयं शैलमेव च । अन्यद्वा शोभनं शुद्धं भस्माधारं प्रकल्पयेत्

ଭସ୍ମାଧାର ପାତ୍ର ଧାତୁ, କାଠ, ମାଟି କିମ୍ବା ପଥରର ହେଉ; କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶୋଭନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ପାତ୍ରକୁ ଭସ୍ମାଧାର ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର।

Verse 58

समे देशे शुभे शुद्धे धनवद्भस्म निक्षिपेत् । न चायुक्तकरे दद्यान्नैवाशुचितले क्षिपेत्

ସମ, ଶୁଭ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥାନରେ ଭସ୍ମକୁ ଧନ ପରି ନିକ୍ଷେପ କରି ସୁରକ୍ଷିତ ରଖ। ଅଯୋଗ୍ୟ ହାତକୁ ଦିଅ ନାହିଁ, ଅଶୁଚି ଭୂମିରେ କେବେ ନିକ୍ଷେପ କର ନାହିଁ।

Verse 59

न संस्पृशेच्च नीचांगैर्नोपेक्षेत न लंघयेत् । तस्माद्भसितमादाय विनियुंजीत मन्त्रतः

ଭସ୍ମକୁ ନୀଚ କିମ୍ବା ଅଶୁଚି ଅଙ୍ଗରେ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅବହେଳା କରିବା ନୁହେଁ; ତାହାର ପବିତ୍ରତା ଲଂଘନ କରିବା ନୁହେଁ। ତେଣୁ ଭସ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରି ମନ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ମାତ୍ର ଧାରଣ ଓ ବ୍ୟବହାର କର।

Verse 60

कालेषूक्तेषु नान्यत्र नायोग्येभ्यः प्रदापयेत् । भस्मसंग्रहणं कुर्याद्देवे ऽनुद्वासिते सति

କେବଳ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ସମୟରେ ହିଁ ଭସ୍ମ ପ୍ରଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ନୁହେଁ। ଦେବତାଙ୍କ ବିସର୍ଜନ ପୂର୍ବରୁ ଭସ୍ମ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 61

उद्वासने कृते यस्माच्चण्डभस्म प्रजापते । अग्निकार्ये कृते पश्चाच्छिवशास्त्रोक्तमार्गतः

ହେ ପ୍ରଜାପତି! ବିସର୍ଜନ ପରେ ଏବଂ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଶିବଶାସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ମାର୍ଗ ଅନୁସାରେ ଭସ୍ମ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 62

स्वसूत्रोक्तप्रकाराद्वा बलिकर्म समाचरेत् । अथ विद्यासनं न्यस्य सुप्रलिप्ते तु मण्डले

କିମ୍ବା ନିଜ ସୂତ୍ରରେ କହିଥିବା ପ୍ରକାରେ ବଲିକର୍ମ ଆଚରଣ କରୁ। ତାପରେ ସୁଲେପିତ ଓ ସୁସଜ୍ଜିତ ମଣ୍ଡଳରେ ବିଦ୍ୟାସନ ନ୍ୟାସ କରୁ।

Verse 63

विद्याकोशं प्रतिष्ठाप्य यजेत्पुष्पादिभिः क्रमात् । विद्यायाः पुरतः कृत्वा गुरोरपि च मण्डलम्

ବିଦ୍ୟାକୋଶକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ପୁଷ୍ପ ଆଦିଦ୍ୱାରା କ୍ରମେ ପୂଜା କରୁ। ବିଦ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖରେ ରଖି, ଗୁରୁଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ରଚନା କରୁ।

Verse 64

तत्रासनवरं कृत्वा पुष्पाद्यै गुरुमर्चयेत् । ततोनुपूजयेत्पूज्यान् भोजयेच्च बुभुक्षितान्

ସେଠାରେ ଉତ୍ତମ ଆସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ପୁଷ୍ପ ଆଦିଦ୍ୱାରା ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରୁ। ପରେ ପୂଜ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଭୁଖିଆମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଉ।

Verse 65

ततस्स्वयं च भुंजीत शुद्धमन्नं यथासुखम् । निवेदितं च वा देवे तच्छेषं चात्मशुद्धये

ତତ୍ପରେ ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ନକୁ ଯଥାସୁଖ, କ୍ଲେଶ ବିନା ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ନିବେଦିତ ଅନ୍ନର ଶେଷ ପ୍ରସାଦ ଗ୍ରହଣ କରିବା—ସେହି ପବିତ୍ର ଶେଷ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି କରେ।

Verse 66

श्रद्दधानो न लोभेन न चण्डाय समर्पितम् । गन्धमाल्यादि यच्चान्यत्तत्राप्येष समो विधिः

ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ—ଲୋଭରୁ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଚଣ୍ଡ (କ୍ରୋଧୀ/ଅଶୁଦ୍ଧ ଗ୍ରାହକ) ପାଇଁ ସମର୍ପିତ ନୁହେଁ—ଗନ୍ଧ, ମାଳା ଆଦି ଅନ୍ୟ ଅର୍ପଣରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଏକେଇ ବିଧି ଲାଗୁ ହୁଏ।

Verse 67

न तु तत्र शिवोस्मीति बुद्धिं कुर्याद्विचक्षणः । भुक्त्वाचम्य शिवं ध्यात्वा हृदये मूलमुच्चरेत्

କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ‘ମୁଁ ଶିବ’ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧି ବିଚକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଭୋଜନ କରି ଆଚମନ କରି, ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ହୃଦୟରେ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ।

Verse 68

कालशेषं नयेद्योग्यैः शिवशास्त्रकथादिभिः । रात्रौ व्यतीते पूर्वांशे कृत्वा पूजां मनोहराम्

ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଉପାୟରେ କଟାଇବ—ଶିବଶାସ୍ତ୍ର ପାଠ ଓ କଥା-ଚର୍ଚ୍ଚା ଆଦି ଦ୍ୱାରା। ରାତ୍ରିର ପୂର୍ବାଂଶ ବିତିଗଲେ, ମନୋହର ପୂଜା କରି…

Verse 69

शिवयोः शयनं त्वेकं कल्पयेदतिशोभनम् । भक्ष्यभोज्यांबरालेपपुष्पमालादिकं तथा

ଶିବ ଓ ଦେବୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ଅତିଶୟ ଶୋଭନ ଶୟ୍ୟା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ। ତଥା ଭକ୍ଷ୍ୟ‑ଭୋଜ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ସୁଗନ୍ଧିତ ଲେପ, ପୁଷ୍ପମାଳା ଆଦି ଅର୍ପଣ କରି ଦିବ୍ୟ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

Verse 70

मनसा कर्मणा वापि कृत्वा सर्वं मनोहरम् । ततो देवस्य देव्याश्च पादमूले शुचिस्स्वपेत्

ମନସା କିମ୍ବା କର୍ମଣା ସବୁକିଛି ମନୋହର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ କରି, ପରେ ଶୁଚି ହୋଇ ଦେବ ଓ ଦେବୀଙ୍କ ପାଦମୂଳରେ ଶୟନ କରିବା ଉଚିତ—ସେବାଭାବରେ ରହିବା ଉଚିତ।

Verse 71

गृहस्थो भार्यया सार्धं तदन्ये ऽपि तु केवलाः । प्रत्यूषसमयं बुद्ध्वा मात्रामाद्यामुदीरयेत्

ଗୃହସ୍ଥ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ, ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ, ପ୍ରତ୍ୟୂଷ ସମୟ ଜାଣି ପ୍ରଥମ ମାତ୍ରା—‘ଓଁ’—ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହାହିଁ ପୂଜାର ଆରମ୍ଭ।

Verse 72

प्रणम्य मनसां देवं सांबं सगणमव्ययम् । देशकालोचितं कृत्वा शौचाद्यमपि शक्तितः

ମନରେ ସମସ୍ତ ମନଙ୍କ ଦେବ—ଉମାସହିତ, ଗଣପରିବୃତ, ଅବ୍ୟୟ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଦେଶ-କାଳ ଅନୁଯାୟୀ, ନିଜ ଶକ୍ତିମତେ ଶୌଚ ଆଦି ପୂର୍ବାଚାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 73

शंखादिनिनदैर्दिव्यैर्देवं देवीं च बोधयेत् । ततस्तत्समयोन्निद्रैः पुष्पैरतिसुगंधिभिः

ଶଙ୍ଖ ଆଦି ଦିବ୍ୟ ନିନାଦରେ ଦେବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ବୋଧ (ଜାଗ୍ରତ) କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଯଥାସମୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଟିଥିବା, ଅତି ସୁଗନ୍ଧିତ ପୁଷ୍ପ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ/ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 74

निर्वर्त्य शिवयोः पूजां प्रारभेत पुरोदितम्

ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କ ପୂଜାକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମାପ୍ତ କରି, ପରେ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବିଧାନାନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ।