शिवशक्त्यैक्य-तत्त्वविचारः / Inquiry into the Unity of Śiva and Śakti (Para–Apara Ontology)

Verse 1

कृष्ण उवाच । भगवन्परमेशस्य शर्वस्यामिततेजसः । मूर्तिभिर्विश्वमेवेदं यथा व्याप्तं तथा श्रुतम्

କୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ହେ ଭଗବନ୍! ଅମିତତେଜସ୍ବୀ ପରମେଶ୍ୱର ଶର୍ବ (ଶିବ)ଙ୍କ ନାନା ମୂର୍ତ୍ତିଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଯଥୋକ୍ତ ଭାବେ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ବୋଲି ମୁଁ ଶୁଣିଛି।

Verse 2

अथैतज्ज्ञातुमिच्छामि याथात्म्यं पमेशयोः । स्त्रीपुंभावात्मकं चेदं ताभ्यां कथमधिष्ठितम्

ଏବେ ମୁଁ ପରମେଶ୍ୱର ଓ ପରାଦେବୀଙ୍କ ଯଥାର୍ଥ ସ୍ୱରୂପ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ଯଦି ଏହି ବିଶ୍ୱ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁଂ ତତ୍ତ୍ୱମୟ, ତେବେ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହା କିପରି ଅଧିଷ୍ଠିତ ଓ ଧାରିତ?

Verse 3

उपमन्युरुवाच । श्रीमद्विभूतिं शिवयोर्याथात्म्यं च समासतः । वक्ष्ये तद्विस्तराद्वक्तुं भवेनापि न शक्यते

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ— ଶିବ ଓ ଦେବୀଙ୍କ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବିଭୂତି ଏବଂ ତାଙ୍କର ଯଥାର୍ଥ ସ୍ୱରୂପକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି; ତାହାକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିବା ତ ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

Verse 4

शक्तिः साक्षान्महादेवी महादेवश्च शक्तिमान् । तयोर्विभूतिलेशो वै सर्वमेतच्चराचरम्

ଶକ୍ତି ସାକ୍ଷାତ୍ ମହାଦେବୀ, ଏବଂ ମହାଦେବ ଶକ୍ତିମାନ୍। ଏହି ସମଗ୍ର ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ସେହି ଦିବ୍ୟ ଯୁଗଳଙ୍କ ବିଭୂତିର କେବଳ ଏକ ଲେଶମାତ୍ର।

Verse 5

वस्तु किंचिदचिद्रूपं किंचिद्वस्तु चिदात्मकम् । द्वयं शुद्धमशुद्धं च परं चापरमेव च

କିଛି ତତ୍ତ୍ୱ ଅଚେତନ (ଅଚିତ୍) ସ୍ୱରୂପ, ଆଉ କିଛି ତତ୍ତ୍ୱ ଚେତନ (ଚିତ୍) ସ୍ୱରୂପ। ଏହି ଦ୍ୱିବିଧ ବିଭାଗକୁ ଶୁଦ୍ଧ-ଅଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ପର-ଅପର ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 6

यत्संसरति चिच्चक्रमचिच्चक्रसमन्वितम् । तदेवाशुद्धमपरमितरं तु परं शुभम्

ଅଚିତ୍-ଚକ୍ର ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସଂସାରରେ ଯେ ଚିତ୍-ତତ୍ତ୍ୱ ଭ୍ରମଣ କରେ, ସେଇ ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅପର ଅବସ୍ଥା। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟଟି—ପରମ—ଶୁଭ ଓ ପରାତ୍ପର।

Verse 7

अपरं च परं चैव द्वयं चिदचिदात्मकम् । शिवस्य च शिवायाश्च स्वाम्यं चैतत्स्वभावतः

ଅପର ଓ ପର—ଚିତ୍-ଅଚିତ୍-ସ୍ୱରୂପ ଏହି ଦ୍ୱୟ—ସ୍ୱଭାବତଃ ଶିବ ଓ ଶିବାଙ୍କର ସ୍ୱାମିତ୍ୱ (ଐଶ୍ୱର୍ୟ) ଅଟେ।

Verse 8

शिवयोर्वै वशे विश्वं न विश्वस्य वशे शिवौ । ईशितव्यमिदं यस्मात्तस्माद्विश्वेश्वरौ शिवौ

ବିଶ୍ୱ ଶିବ-ଶିବାଙ୍କ ବଶରେ; ଶିବଦ୍ୱୟ ବିଶ୍ୱର ବଶରେ ନୁହେଁ। ଏହି ଜଗତ୍ ଶାସ୍ୟ ଥିବାରୁ ଶିବ ‘ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର’।

Verse 9

यथा शिवस्तथा देवी यथा देवी तथा शिवः । नानयोरंतरं विद्याच्चंद्रचन्द्रिकयोरिव

ଯେପରି ଶିବ ସେପରି ଦେବୀ; ଯେପରି ଦେବୀ ସେପରି ଶିବ। ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ପରି।

Verse 10

चंद्रो न खलु भात्येष यथा चंद्रिकया विना । न भाति विद्यमानो ऽपि तथा शक्त्या विना शिवः

ଯେପରି ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ବିନା ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରକୃତରେ ଶୋଭା ପାଏ ନାହିଁ, ସେହିପରି ଶିବ—ସର୍ବଦା ବିଦ୍ୟମାନ ଥାଇ ମଧ୍ୟ—ଶକ୍ତି ବିନା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ ।

Verse 11

प्रभया हि विनायद्वद्भानुरेष न विद्यते । प्रभा च भानुना तेन सुतरां तदुपाश्रया

ନିଜ ପ୍ରଭା ବିନା ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିପାରେ ନାହିଁ; ଏବଂ ସେହି ପ୍ରଭା ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ସେହିପରି ପ୍ରକଟ ଶକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତିମାନ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ; ତଥାପି ଶକ୍ତି ସଦା ନିଜ ପ୍ରଭୁ-ଇଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ରହେ।

Verse 12

एवं परस्परापेक्षा शक्तिशक्तिमतोः स्थिता । न शिवेन विना शक्तिर्न शक्त्या च विना शिवः

ଏହିପରି ଶକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତିମାନ (ଶିବ)ଙ୍କର ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରତା ସ୍ଥାପିତ: ଶିବ ବିନା ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ଶକ୍ତି ବିନା ଶିବ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 13

शक्तौयया शिवो नित्यं भक्तौ मुक्तौ च देहिनाम् । आद्या सैका परा शक्तिश्चिन्मयी शिवसंश्रया

ନିଜ ସ୍ୱଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶିବ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କର ଭକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତିରେ ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ। ସେହି ଆଦ୍ୟା, ଏକା, ପରା ଶକ୍ତି—ଚିନ୍ମୟୀ—ଶିବରେ ନିବାସ କରି, ଶିବଙ୍କୁ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ କରେ।

Verse 14

यामाहुरखिलेशस्य तैस्तैरनुगुणैर्गुणैः । समानधर्मिणीमेव शिवस्य परमात्मनः

ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ସେହି ସେହି ଯଥାଯଥ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ଅଖିଲେଶ୍ୱରଙ୍କ ସମକକ୍ଷ ବୋଲି କହନ୍ତି—ଅର୍ଥାତ୍ ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କ ସମାନ ଧର୍ମ-ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ଶକ୍ତି ଭାବେ।

Verse 15

सैका परा च चिद्रूपा शक्तिः प्रसवधर्मिणी । विभज्य बहुधा विश्वं विदधाति शिवेच्छया

ସେ ଏକା, ପରା ଓ ଚିତ୍ସ୍ୱରୂପା—ପ୍ରସବଧର୍ମିଣୀ ଶକ୍ତି। ନିଜକୁ ବହୁରୂପେ ବିଭଜି ଶିବେଚ୍ଛାନୁସାରେ ବିଶ୍ୱକୁ ଗଢ଼ନ୍ତି।

Verse 16

सा मूलप्रकृतिर्माया त्रिगुणा च त्रिधा स्मृता । शिवया च विपर्यस्तं यया ततमिदं जगत्

ସେଇ ଶକ୍ତିକୁ ମୂଳପ୍ରକୃତି—ମାୟା—ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେ ତ୍ରିଗୁଣମୟୀ ଏବଂ ତ୍ରିବିଧ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ଶିବସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦୃଷ୍ଟି-ବିପର୍ୟୟର ଅଧୀନରେ ତାହାଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 17

एकधा च द्विधा चैव तथा शतसहस्रधा । शक्तयः खलु भिद्यंते बहुधा व्यवहारतः

ଶକ୍ତିମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଏକ, ଦୁଇ, ଏବଂ ଶତ-ସହସ୍ର ଭାବେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାନ୍ତି; କାରଣ ଲୋକବ୍ୟବହାର ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପ୍ରୟୋଗରେ ସେମାନେ ବହୁ ପ୍ରକାରେ ଭିନ୍ନ କରାଯାନ୍ତି।

Verse 18

शिवेच्छया पराशक्तिः शिवतत्त्वैकतां गता । ततः परिस्फुरत्यादौ सर्गे तैलं तिलादिव

ଶିବଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ପରାଶକ୍ତି ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଏକତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ତାପରେ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ସେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସ୍ପନ୍ଦିତ ହୁଏ—ଯେପରି ତିଳ ଆଦିରୁ ତେଲ ବାହାରେ।

Verse 19

ततः क्रियाख्यया शक्त्या शक्तौ शक्तिमदुत्थया । तस्यां विक्षोभ्यमाणायामादौ नादः समुद्बभौ

ତତ୍ପରେ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ ‘କ୍ରିୟା’ ନାମକ ଶକ୍ତି ଶକ୍ତିରେ ହିଁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲା। ସେଇ ଶକ୍ତି ପ୍ରଥମେ ସ୍ପନ୍ଦିତ ହେବା ସହିତ ଆଦିନାଦ ଉଦ୍ଭବିଲା।

Verse 20

नादाद्विनिःसृतो बिंदुर्बिंदोदेवस्सदाशिवः । तस्मान्महेश्वरो जातः शुद्धविद्या महेश्वरात्

ନାଦରୁ ବିନ୍ଦୁ ନିଷ୍କ୍ରମିତ ହେଲା; ସେଇ ବିନ୍ଦୁ ହିଁ ଦେବ ସଦାଶିବ। ତାଙ୍କଠାରୁ ମହେଶ୍ୱର ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ ମହେଶ୍ୱରଠାରୁ ଶୁଦ୍ଧବିଦ୍ୟା ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା।

Verse 21

सा वाचामीश्वरी शक्तिर्वागीशाख्या हि शूलिनः । या सा वर्णस्वरूपेण मातृकेपि विजृम्भते

ବାଣୀର ସେଇ ଅଧିଶ୍ୱରୀ ଶକ୍ତି ଶୂଳଧାରୀ ଶିବଙ୍କ ‘ବାଗୀଶା’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ଅକ୍ଷର-ସ୍ୱରୂପ ଧାରି ମାତୃକା-ରୂପେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 22

अथानंतसमावेशान्माया कालमवासृजत् । नियतिञ्च कलां विद्यां कलातोरागपूरुषौ

ତାପରେ ଅନନ୍ତରେ ସମାବେଶ ହୋଇ ମାୟା କାଳକୁ ପ୍ରକ୍ଷେପ କଲା; ଏବଂ ନିୟତି, କଳା, ବିଦ୍ୟାକୁ, ତଥା କଳାରୁ ରାଗ ଓ ପୁରୁଷ (ବଦ୍ଧ ଜୀବ)କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କଲା।

Verse 23

मायातः पुनरेवाभूदव्यक्तं त्रिगुणात्मकम् । त्रिगुणाच्च ततो व्यक्ताद्विभक्ताः स्युस्त्रयो गुणाः

ମାୟାରୁ ପୁନର୍ବାର ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକ ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏବଂ ସେଇ ତ୍ରିଗୁଣ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟକ୍ତ ହେଲେ ତିନି ଗୁଣ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ବିଭକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 24

सत्त्वं रजस्तमश्चेति यैर्व्याप्तमखिलं जगत् । गुणेभ्यः क्षोभ्यमाणेभ्यो गुणेशाख्यास्त्रिमूर्तयः

ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍—ଏହି ଗୁଣମାନେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି। ଗୁଣମାନେ କ୍ଷୋଭିତ ହେଲେ ‘ଗୁଣେଶ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ରୂପ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 25

अधिष्ठितान्यनन्ताद्यैर्विद्येशैश्चक्रवर्तिभिः । शरीरांतरभेदेन शक्तेर्भेदाः प्रकीर्तिताः

ଅନନ୍ତ ଆଦି ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର—ଯେମାନେ ସର୍ବଲୋକର ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ—ତାଙ୍କ ଅଧିଷ୍ଠାନରେ, ଶରୀରାନ୍ତର-ଭେଦ ଅନୁସାରେ ଶକ୍ତିର ଭେଦଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି।

Verse 26

नानारूपास्तु विज्ञेयाः स्थूलसूक्ष्मविभेदतः । रुद्रस्य रौद्री सा शक्तिर्विष्णौर्वै वैष्णवी मता

ଏହି ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ନାନାରୂପ ଭାବେ ଜ୍ଞେୟ—ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭେଦ ଅନୁସାରେ। ରୁଦ୍ରରେ ସେଇ ଶକ୍ତି ‘ରୌଦ୍ରୀ’, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁରେ ‘ବୈଷ୍ଣବୀ’ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 27

ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रोक्ता चेन्द्रस्यैंद्रीति कथ्यते । किमत्र बहुनोक्तेन यद्विश्वमिति कीर्तितम्

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶକ୍ତି ‘ବ୍ରହ୍ମାଣୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତି ‘ଐନ୍ଦ୍ରୀ’ ବୋଲି କଥିତ। ଏଠାରେ ଅଧିକ କହି କ’ଣ? ‘ବିଶ୍ୱ’ ବୋଲି ଯାହା କୀର୍ତ୍ତିତ, ସେ ସବୁ ଏହି ଶକ୍ତି ହିଁ।

Verse 28

शक्यात्मनैव तद्व्याप्तं यथा देहे ऽंतरात्मना । तस्माच्छक्तिमयं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्

ସେ (ପରମତତ୍ତ୍ୱ) ନିଜ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ହିଁ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ—ଯେପରି ଦେହରେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ବ୍ୟାପ୍ତ ଥାଏ। ତେଣୁ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସହିତ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଶକ୍ତିମୟ।

Verse 29

कला या परमा शक्तिः कथिता परमात्मनः । एवमेषा परा शक्तिरीश्वरेच्छानुयायिनी

‘କଳା’ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ପରମ ଶକ୍ତି ବୋଲି କଥିତ। ଏହି ପରାଶକ୍ତି ସଦା ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରେ।

Verse 30

स्थिरं चरं च यद्विश्वं सृजतीति विनिश्चयः । ज्ञानक्रिया चिकीर्षाभिस्तिसृभिस्स्वात्मशक्तिभिः

ଏହା ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଯେ ସେ ସ୍ଥିର ଓ ଚର—ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ନିଜ ସ୍ୱାତ୍ମଶକ୍ତିର ତ୍ରିବିଧ ରୂପ—ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି, କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ଓ ଚିକୀର୍ଷା/ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା।

Verse 31

शक्तिमानीश्वरः शश्वद्विश्वं व्याप्याधितिष्ठति । इदमित्थमिदं नेत्थं भवेदित्येवमात्मिका

ଶକ୍ତିମାନ ଈଶ୍ୱର ସଦା ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ଭିତରୁ ତାହାକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ—“ଏହା ଏମିତି, ଏହା ସେମିତି ନୁହେଁ; ଏହା ଏହିପରି ହୁଏ”—ଏହି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଜଗତର ନିୟମ ଓ କ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

Verse 32

इच्छाशक्तिर्महेशस्य नित्या कार्यनियामिका । ज्ञानशक्तिस्तु तत्कार्यं करणं कारणं तथा

ମହେଶଙ୍କ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ନିତ୍ୟ; ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିୟମିତ କରେ। ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧିରେ କରଣ ଓ କାରଣ—ଉଭୟ ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 33

प्रयोजनं च तत्त्वेन बुद्धिरूपाध्यवस्यति । यथेप्सितं क्रियाशक्तिर्यथाध्यवसितं जगत्

ତତ୍ତ୍ୱତଃ ବୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟରୂପ ଧାରଣ କରି ପ୍ରୟୋଜନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ। ଯେପରି ଇଚ୍ଛା, ସେପରି କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ; ଯେପରି ନିଶ୍ଚିତ, ସେପରି ଜଗତ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

Verse 34

कल्पयत्यखिलं कार्यं क्षणात्संकल्परूपिणी । यथा शक्तित्रयोत्थानं शक्तिप्रसवधर्मिणी

ସଙ୍କଳ୍ପସ୍ୱରୂପିଣୀ ସେ ଦେବୀ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି। ଯେପରି ଶକ୍ତିପ୍ରସବଧର୍ମିଣୀ ହୋଇ ଶକ୍ତିତ୍ରୟର ଉଦୟ ଘଟାନ୍ତି।

Verse 35

शक्त्या परमया नुन्ना प्रसूते सकलं जगत् । एवं शक्तिसमायोगाच्छक्तिमानुच्यते शिवः

ପରମ ଶକ୍ତିର ପ୍ରେରଣାରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ପ୍ରସୂତ ହୁଏ। ଏହିପରି ଶକ୍ତି-ସମାୟୋଗରୁ ଶିବ ‘ଶକ୍ତିମାନ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

Verse 36

शक्तिशक्तिमदुत्थं तु शाक्तं शैवमिदं जगत् । यथा न जायते पुत्रः पितरं मातरं विना

ଶକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତିମାନ୍ (ଶିବ) ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଜଗତ୍ ଶାକ୍ତ ମଧ୍ୟ ଶୈବ ମଧ୍ୟ। ଯେପରି ପିତା ଓ ମାତା ବିନା ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଇନଥାଏ।

Verse 37

तथा भवं भवानीं च विना नैतच्चराचरम् । स्त्रीपुंसप्रभवं विश्वं स्त्रीपुंसात्मकमेव च

ସେହିପରି ଭବ (ଶିବ) ଓ ଭବାନୀ (ଶକ୍ତି) ବିନା ଏହି ସମଗ୍ର ଚରାଚର ଜଗତ୍ ରହିପାରେ ନାହିଁ। ବିଶ୍ୱ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁଂସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁଂସାତ୍ମକ।

Verse 38

स्त्रीपुंसयोर्विभूतिश्च स्त्रीपुंसाभ्यामधिष्ठितम् । परमात्मा शिवः प्रोक्तश्शिवा सा च प्रकीर्तिता

ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁଂସ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା ବିଭୂତି ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁଂସ ଉଭୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ। ପରମାତ୍ମା ‘ଶିବ’ ବୋଲି ପ୍ରୋକ୍ତ, ଏବଂ ସେହି ପରମଶକ୍ତି ‘ଶିବା’ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ।

Verse 39

शिवस्सदाशिवः प्रोक्तः शिवा सा च मनोन्मनी । शिवो महेश्वरो ज्ञेयः शिवा मायेति कथ्यते

ଶିବ ‘ସଦାଶିବ’ ବୋଲି ପ୍ରୋକ୍ତ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ସେହି ପରମ ‘ମନୋନ୍ମନୀ’—ମନର ଅତୀତ ଅବସ୍ଥା। ଶିବ ‘ମହେଶ୍ୱର’ ବୋଲି ଜ୍ଞେୟ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ‘ମାୟା’ ବୋଲି କଥ୍ୟ।

Verse 40

पुरुषः परमेशानः प्रकृतिः परमेश्वरी । रुद्रो महेश्वरस्साक्षाद्रुद्राणी रुद्रवल्लभा

ପୁରୁଷ ପରମେଶାନ, ପ୍ରକୃତି ପରମେଶ୍ୱରୀ। ରୁଦ୍ର ସାକ୍ଷାତ୍ ମହେଶ୍ୱର, ରୁଦ୍ରାଣୀ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟତମା।

Verse 41

विष्णुर्विश्वेश्वरो देवो लक्ष्मीर्विश्वेश्वरप्रिया । ब्रह्मा शिवो यदा स्रष्टा ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रिया

ବିଷ୍ଣୁ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଦେବ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ଯେତେବେଳେ ଶିବ ସ୍ରଷ୍ଟା ରୂପେ ବ୍ରହ୍ମା ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଣୀ (ସରସ୍ୱତୀ) ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରିୟା।

Verse 42

भास्करो भगवाञ्छंभुः प्रभा भगवती शिवा । महेंद्रो मन्मथारातिः शची शैलेन्द्रकन्यका

ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଭଗବାନ ଶମ୍ଭୁ, ତାଙ୍କର ପ୍ରଭା ଭଗବତୀ ଶିବା। ମହେନ୍ଦ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ମନ୍ମଥାରାତି (ଶିବ) ଏବଂ ଶଚୀ ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରକନ୍ୟା।

Verse 43

जातवेदा महादेवः स्वाहा शर्वार्धदेहिनी । यमस्त्रियंबको देवस्तत्प्रिया गिरिकन्यका

ଜାତବେଦା ମହାଦେବ; ସ୍ୱାହା ଶର୍ବଙ୍କ ଅର୍ଧଦେହଧାରିଣୀ। ଯମ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ଦେବ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଗିରିକନ୍ୟା (ପାର୍ବତୀ)।

Verse 44

निरृतिर्भगवानीशो नैरृती नगनंदनी । वरुणो भगवान्रुद्रो वारुणी भूधरात्मजा

ନିରୃତି ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ ଈଶ (ଶିବ); ନୈରୃତୀ ନଗନନ୍ଦିନୀ। ବରୁଣ ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର; ବାରୁଣୀ ଭୂଧରାତ୍ମଜା (ପର୍ବତକନ୍ୟା)।

Verse 45

बालेंदुशेखरो वायुः शिवा शिवमनोहरा । यक्षो यज्ञशिरोहर्ता ऋद्धिर्हिमगिरीन्द्रजा

ବାୟୁ ବାଲେନ୍ଦୁଶେଖର; ଶିବା ଶିବମନୋହରା। ଯକ୍ଷ ଯଜ୍ଞଶିରୋହର୍ତ୍ତା; ଋଦ୍ଧି ହିମଗିରୀନ୍ଦ୍ରଜା, ପର୍ବତରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା।

Verse 46

चंद्रार्धशेखरश्चंद्रो रोहिणी रुद्रवल्लभा । ईशानः परमेशानस्तदार्या परमेश्वरी

ସେ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଧଶେଖର ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ। ରୋହିଣୀ ରୁଦ୍ରବଲ୍ଲଭା। ସେ ଈଶାନ, ପରମେଶାନ; ତାଙ୍କ ଆର୍ଯ୍ୟା (ଧର୍ମପତ୍ନୀ) ପରମେଶ୍ୱରୀ।

Verse 47

अनंतवलयो ऽनंतो ह्यनंतानंतवल्लभा । कालाग्निरुद्रः कालारिः काली कालांतकप्रिया

ସେ ଅନନ୍ତବଲୟ, ଅନନ୍ତ—ନିଶ୍ଚୟ ଅନନ୍ତ। ସେଇ ଅନନ୍ତା ଅନନ୍ତବଲ୍ଲଭା। ସେ କାଳାଗ୍ନିରୁଦ୍ର, କାଳାରି; କାଳୀ କାଳାନ୍ତକପ୍ରିୟା।

Verse 48

पुरुषाख्यो मनुश्शंभुः शतरूपा शिवप्रिया । दक्षस्साक्षान्महादेवः प्रसूतिः परमेश्वरी

‘ପୁରୁଷ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ) ଥିଲେ; ଶତରୂପା ଶିବପ୍ରିୟା। ଦକ୍ଷ ସତ୍ୟରେ ମହାଦେବ ସ୍ୱୟଂ, ଏବଂ ପ୍ରସୂତି ପରମେଶ୍ୱରୀ।

Verse 49

रुचिर्भवो भवानी च बुधैराकूतिरुच्यते । भृगुर्भगाक्षिहा देवः ख्यातिस्त्रिनयनप्रिया

ବୁଧମାନେ କହନ୍ତି—ରୁଚି ‘ଭବ’ (ଶିବ) ଅଟନ୍ତି, ଏବଂ ଭବାନୀ ‘ଆକୂତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଭୃଗୁ ହେଲେ ସେଇ ଦେବସ୍ୱରୂପ ଯିଏ ଭଗଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ନଷ୍ଟ କଲେ; ଖ୍ୟାତି ତ୍ରିନୟନପ୍ରିୟା।

Verse 50

मरीचिभगवान्रुद्रः संभूतिश्शर्ववल्लभा । गंगाधरो ऽंगिरा ज्ञेयः स्मृतिः साक्षादुमा स्मृता

ଭଗବାନ୍ ମରୀଚିଙ୍କୁ ରୁଦ୍ର ବୋଲି ଜାଣ, ଏବଂ ସମ୍ଭୂତିଙ୍କୁ ଶର୍ବଙ୍କ ପ୍ରିୟା ବୋଲି ବୁଝ। ଗଙ୍ଗାଧରଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗିରା ବୋଲି ଜାଣ, ଏବଂ ‘ସ୍ମୃତି’କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଉମା ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

Verse 51

पुलस्त्यः शशभृन्मौलिः प्रीतिः कांता पिनाकिनः । पुलहस्त्रिपुरध्वंसी तत्प्रिया तु शिवप्रिया

ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ଶଶିଭୃନ୍ମୌଳି (ଚନ୍ଦ୍ରମୌଳି) ରୂପେ ଜାଣ; ପ୍ରୀତି ପିନାକିନ୍ (ଶିବ)ଙ୍କ କାନ୍ତା। ପୁଲହ ତ୍ରିପୁରଧ୍ୱଂସୀ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ନିଶ୍ଚୟ ଶିବପ୍ରିୟା—ଶିବଙ୍କ ଅତିପ୍ରିୟ।

Verse 52

क्रतुध्वंसी क्रतुः प्रोक्तः संनतिर्दयिता विभोः । त्रिनेत्रो ऽत्रिरुमा साक्षादनसूया स्मृता बुधैः

ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି—କ୍ରତୁ ‘କ୍ରତୁଧ୍ୱଂସୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ସନ୍ନତି ବିଭୁଙ୍କ ଦୟିତା। ଏଠାରେ ଅତ୍ରି ‘ତ୍ରିନେତ୍ର’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ; ଅନସୂୟାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଉମା ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

Verse 53

कश्यपः कालहा देवो देवमाता महेश्वरी । वसिष्ठो मन्मथारातिर्देवी साक्षादरुंधती

କଶ୍ୟପ କାଲହା ଦେବ; ଦେବମାତା ସ୍ୱୟଂ ମହେଶ୍ୱରୀ। ବଶିଷ୍ଠ ମନ୍ମଥାରାତି (ଶିବ) ନିଜେ, ଏବଂ ଦେବୀ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅରୁନ୍ଧତୀ।

Verse 54

शंकरः पुरुषास्सर्वे स्त्रियस्सर्वा महेश्वरी । सर्वे स्त्रीपुरुषास्तस्मात्तयोरेव विभूतयः

ସମସ୍ତ ପୁରୁଷ ଶଙ୍କର (ଶିବ), ସମସ୍ତ ନାରୀ ମହେଶ୍ୱରୀ (ଶକ୍ତି)। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ହିଁ ବିଭୂତି।

Verse 55

विषयी भगवानीशो विषयः परमेश्वरी । श्राव्यं सर्वमुमारूपं श्रोता शूलवरायुधः

ବିଷୟୀ (ଅନୁଭୋକ୍ତା) ଭଗବାନ ଈଶ (ଶିବ) ଅଟନ୍ତି; ବିଷୟ (ଅନୁଭବ୍ୟ) ପରମେଶ୍ୱରୀ। ଯାହା କିଛି ଶ୍ରାବ୍ୟ, ସେ ସବୁ ଉମାରୂପ; ଶ୍ରୋତା ହେଲେ ଶୂଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠାୟୁଧଧାରୀ ପ୍ରଭୁ।

Verse 56

प्रष्टव्यं वस्तुजातं तु धत्ते शंकरवल्लभा । प्रष्टा स एव विश्वात्मा बालचन्द्रावतंसकः

ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାଯୋଗ୍ୟ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁଜାତକୁ ଶଙ୍କରବଲ୍ଲଭା ଦେବୀ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନକର୍ତ୍ତା ସେଇ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ପ୍ରଭୁ, ଯାହାଙ୍କ ଜଟାରେ ବାଳଚନ୍ଦ୍ର ଅବତଂସ ଭାବେ ଶୋଭେ।

Verse 57

द्रष्टव्यं वस्तुरूपं तु बिभर्ति वक्तवल्लभा । द्रष्टा विश्वेश्वरो देवः शशिखंडशिखामणिः

ବକ୍ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଶକ୍ତି ଦୃଷ୍ଟବ୍ୟ ବସ୍ତୁର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ଦ୍ରଷ୍ଟା ହେଲେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଦେବ, ଯାହାଙ୍କ ଶିରୋମଣିରେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ରତ୍ନରୂପେ ଶୋଭେ।

Verse 58

रसजातं महादेवी देवो रसयिता शिवः । प्रेयजातं च गिरिजा प्रेयांश्चैव गराशनः

ହେ ମହାଦେବୀ! ରସଜାତ ସମସ୍ତଙ୍କର ରସାସ୍ୱାଦକ ଦେବ ଶିବ। ଗିରିଜା ପ୍ରେମଜାତ—ପ୍ରେମସ୍ୱରୂପିଣୀ; ଏବଂ ପ୍ରିୟତମ ହେଲେ ଗରାଶନ, ବିଷଭକ୍ଷକ ଶିବ ହିଁ।

Verse 59

मंतव्यवस्तुतां धत्ते सदा देवी महेश्वरी । मंता स एव विश्वात्मा महादेवो महेश्वरः

ଦେବୀ ମହେଶ୍ୱରୀ ସଦା ମନନଯୋଗ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର ସତ୍ତା ଧାରଣ କରନ୍ତି; ମନନକର୍ତ୍ତା ତ ଏକମାତ୍ର ସେଇ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ମହାଦେବ, ମହେଶ୍ୱର।

Verse 60

बोद्धव्यवस्तुरूपं तु बिभर्ति भववल्लभा । देवस्स एव भगवान्बोद्धा मुग्धेन्दुशेखरः

ଭବବଲ୍ଲଭା (ପାର୍ବତୀ) ଜ୍ଞେୟ ପରତତ୍ତ୍ୱର ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏବଂ ସେଇ ଦେବ—ଭଗବାନ ଶିବ, ମୁଗ୍ଧ ଇନ୍ଦୁଶେଖର—ସ୍ୱୟଂ ବୋଧକ (ଜ୍ଞାତା) ଅଟନ୍ତି।

Verse 61

प्राणः पिनाकी सर्वेषां प्राणिनां भगवान्प्रभुः । प्राणस्थितिस्तु सर्वेषामंबिका चांबुरूपिणी

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ପିନାକୀ ଭଗବାନ୍ ଶିବ ହିଁ ପ୍ରାଣ—ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଜୀବନଶ୍ୱାସ ଓ ପରମ ପ୍ରଭୁ। ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରାଣସ୍ଥିତିର ଆଧାର ଅମ୍ବିକା (ପାର୍ବତୀ), ଯାହାଙ୍କ ରୂପ ଜଳ।

Verse 62

बिभर्ति क्षेत्रतां देवी त्रिपुरांतकवल्लभा । क्षेत्रज्ञत्वं तदा धत्ते भगवानंतकांतकः

ତେବେ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ (ଶିବ)ଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଦେବୀ ‘କ୍ଷେତ୍ର’ ଭାବ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଭଗବାନ୍ ଅନ୍ତକାନ୍ତକ (ମୃତ୍ୟୁନାଶକ ଶିବ) ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ’ ଭାବ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 63

अहः शूलायुधो देवः शूलपाणिप्रिया निशा । आकाशः शंकरो देवः पृथिवी शंकरप्रिया

ଦିନ ହେଉଛି ଶୂଳାୟୁଧ ଦେବ; ରାତି ଶୂଳପାଣିଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ଆକାଶ ସ୍ୱୟଂ ଦେବ ଶଙ୍କର; ପୃଥିବୀ ଶଙ୍କରପ୍ରିୟା।

Verse 64

समुद्रो भगवानीशो वेला शैलेन्द्रकन्यका । वृक्षो वृषध्वजो देवो लता विश्वेश्वरप्रिया

ସମୁଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ଭଗବାନ୍ ଈଶ (ଶିବ); ସମୁଦ୍ରତଟ ହେଉଛି ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରକନ୍ୟା (ପାର୍ବତୀ)। ବୃକ୍ଷ ହେଉଛନ୍ତି ବୃଷଧ୍ୱଜ ଦେବ (ଶିବ); ଲତା ହେଉଛି ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରପ୍ରିୟା (ପାର୍ବତୀ)।

Verse 65

पुंल्लिंगमखिलं धत्ते भगवान्पुरशासनः । स्त्रिलिंगं चाखिलं धत्ते देवी देवमनोरमा

ଭଗବାନ୍ ପୁରଶାସନ (ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ) ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପୁଂ-ତତ୍ତ୍ୱ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏବଂ ଦେବମନୋରମା ଦେବୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସ୍ତ୍ରୀ-ତତ୍ତ୍ୱ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 66

शब्दजालमशेषं तु धत्ते सर्वस्य वल्लभा । अर्थस्वरूपमखिलं धत्ते मुग्धेन्दुशेखरः

ସର୍ବଙ୍କର ବଲ୍ଲଭା ଦେବୀ ଅଶେଷ ଶବ୍ଦଜାଳ (ବାଣୀ) ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏବଂ ମୁଗ୍ଧ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଶିବ ସମଗ୍ର ଅର୍ଥତତ୍ତ୍ୱସ୍ୱରୂପକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ଦିବ୍ୟ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ସ୍ୱଭାବରୂପ।

Verse 67

यस्य यस्य पदार्थस्य या या शक्तिरुदाहृता । सा सा विश्वेश्वरी देवी स स सर्वो महेश्वरः

ଯେଉଁ ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥର ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଶକ୍ତି କୁହାଯାଇଛି, ସେ ସେ ଶକ୍ତି ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀ ହିଁ; ଏବଂ ସେହି ପଦାର୍ଥ ତାହାର ସମଗ୍ରତାରେ ମହେଶ୍ୱର (ମହାଦେବ) ସ୍ୱୟଂ।

Verse 68

यत्परं यत्पवित्रं च यत्पुण्यं यच्च मंगलम् । तत्तदाह महाभागास्तयोस्तेजोविजृंभितम्

ଯାହା ପରମ, ଯାହା ପବିତ୍ରକର, ଯାହା ପୁଣ୍ୟ ଓ ଯାହା ମଙ୍ଗଳ—ମହାଭାଗ ଋଷିମାନେ କହିଲେ, ସେ ସବୁ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ସଂଯୁକ୍ତ ତେଜର ବିଜୃମ୍ଭଣ।

Verse 69

यथा दीपस्य दीप्तस्य शिखा दीपयते गृहम् । तथा तेजस्तयोरेतद्व्याप्य दीपयते जगत्

ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଦୀପର ଶିଖା ଘରକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ସେପରି ସେ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ଏହି ବ୍ୟାପକ ତେଜ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରେ।

Verse 70

तृणादिशिवमूर्त्यंतं विश्वख्यातिशयक्रमः । सन्निकर्षक्रमवशात्तयोरिति परा श्रुतिः

ତୃଣରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶିବମୂର୍ତ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକଖ୍ୟାତିର ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର କ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ପରା ଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ ଜୀବ ଓ ଶିବ—ଏହି ଦୁଇଁରେ ସନ୍ନିକଟତାର କ୍ରମରୁ ‘ଇଦଂ-ଭାବ’ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

Verse 71

सर्वाकारात्मकावेतौ सर्वश्रेयोविधायिनौ । पूजनीयौ नमस्कार्यौ चिंतनीयौ च सर्वदा

ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ସମସ୍ତ ରୂପର ଆତ୍ମା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପରମ ଶ୍ରେୟର ଦାତା। ସେମାନେ ସଦା ପୂଜନୀୟ, ନମସ୍କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ନିତ୍ୟ ଚିନ୍ତନୀୟ।

Verse 72

यथाप्रज्ञमिदं कृष्ण याथात्म्यं परमेशयोः । कथितं हि मया ते ऽद्य न तु तावदियत्तया

ହେ କୃଷ୍ଣ, ତୋର ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଆଜି ମୁଁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଯଥାର୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ମହିମା କହିଛି; କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିମାଣରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାରରେ ନୁହେଁ।

Verse 73

तत्कथं शक्यते वक्तुं याथात्म्यं परमेशयोः । महतामपि सर्वेषां मनसो ऽपि बहिर्गतम्

ତେବେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଯଥାର୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱ କିପରି କୁହାଯିବ? ତାହା ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି—ଚିନ୍ତାର ସୀମାର ପାରେ ଅଛି।

Verse 74

अंतर्गतमनन्यानामीश्वरार्पितचेतसाम् । अन्येषां बुद्ध्यनारूढमारूढं च यथैव तत्

ଯେମାନେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଧ୍ୟାନରେ ଅନନ୍ୟ ଓ ଯାହାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ, ସେମାନଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିରେ ଏହି ସତ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାହା ଯଥାତଥା—ବୁଝାମଣାରେ ଉଠିନାହିଁ କିମ୍ବା ଅଂଶତଃ ମାତ୍ର ଧରାପଡ଼େ।

Verse 75

येयमुक्ता विभूतिर्वै प्राकृती सा परा मता । अप्राकृतां परामन्यां गुह्यां गुह्यविदो विदुः

ଏଠାରେ କୁହାଯାଇଥିବା ଏହି ବିଭୂତି ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରାକୃତ; ତଥାପି ଏହାକୁ ‘ପରା’ ବୋଲି ମନାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଗୁହ୍ୟବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାତାମାନେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିଭୂତିକୁ ଜାଣନ୍ତି—ଯାହା ଅପ୍ରାକୃତ, ପରା ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ଗୁହ୍ୟ।

Verse 76

यतो वाचो निवर्तंते मनसा चेन्द्रियैस्सह । अप्राकृती परा चैषा विभूतिः पारमेश्वरी

ଯେ ପରମତତ୍ତ୍ୱରୁ ବାଣୀ, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ସହିତ ଫେରିଯାନ୍ତି, ସେହି ଅପ୍ରାକୃତ ପରା—ପରମେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କ ପରମ ବିଭୂତି।

Verse 77

सैवेह परमं धाम सैवेह परमा गतिः । सैवेह परमा काष्ठा विभूतिः परमेष्ठिनः

ଏଠିଏ, କେବଳ ଶିବରେ ପରମ ଧାମ; କେବଳ ଶିବରେ ପରମ ଗତି। କେବଳ ଶିବରେ ପରମ କାଷ୍ଠା—ପରମେଷ୍ଠିଙ୍କ ପରା ବିଭୂତି।

Verse 78

तां प्राप्तुं प्रयतंते ऽत्र जितश्वासा जितेंद्रियाः । गर्भकारा गृहद्वारं निश्छिद्रं घटितुं यथा

ସେଇ ଶିବ-ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଏଠାରେ ଜିତଶ୍ୱାସ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ସାଧକମାନେ ପ୍ରୟତ୍ନ କରନ୍ତି। ଯେପରି ନିପୁଣ କୁମ୍ଭକାର ଘରଦ୍ୱାରକୁ ଫାଟ ନ ରହିବା ପରି ଘନିଷ୍ଠ କରେ, ସେପରି ଯୋଗୀ ଅନ୍ତର୍ମାର୍ଗକୁ ଦୃଢ଼ ଓ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରନ୍ତି।

Verse 79

संसाराशीविषालीढमृतसंजीवनौषधम् । विभूतिं शिवयोर्विद्वान्न बिभेति कुतश्चन

ସଂସାର-ରୂପୀ ସର୍ପବିଷରେ ଦଂଶିତକୁ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଫେରାଇଦେବା ସଞ୍ଜୀବନୀ ଔଷଧ ପରି ଶିବଙ୍କ ବିଭୂତି। ସେହି ବିଭୂତିର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ବିଦ୍ୱାନ କେଉଁଠୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ କରେନାହିଁ।

Verse 80

यः परामपरां चैव विभूतिं वेत्ति तत्त्वतः । सो ऽपरो भूतिमुल्लंघ्य परां भूतिं समश्नुते

ଯେ ଭଗବାନଙ୍କ ପରା ଓ ଅପରା—ଦୁଇଁ ବିଭୂତିକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣେ, ସେ ଅପରା ଅବସ୍ଥାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ପରା ବିଭୂତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ବନ୍ଧନାତୀତ ଶିବ-ସାୟୁଜ୍ୟ ପାଏ।

Verse 81

एतत्ते कथितं कृष्ण याथात्म्यं परमात्मनोः । रहस्यमपि योग्यो ऽसि भर्गभक्तो भवानिति

ହେ କୃଷ୍ଣ, ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଯଥାର୍ଥ ସ୍ୱରୂପ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି। ଏହି ରହସ୍ୟ ଉପଦେଶ ପାଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ଭର୍ଗ (ଶିବ)ଙ୍କ ଭକ୍ତ।

Verse 82

नाशिष्येभ्यो ऽप्यशैवेभ्यो नाभक्तेभ्यः कदाचन । व्याहरेदीशयोर्भूतिमिति वेदानुशासनम्

ଅଶିଷ୍ୟ, ଅଶୈବ ଓ ଯେମାନେ ଶିବଭକ୍ତ ନୁହନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ଈଶ (ଶିବ-ଶକ୍ତି)ଙ୍କ ପବିତ୍ର ମହିମା-ଶକ୍ତି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା ବେଦର ଆଦେଶ।

Verse 83

तस्मात्त्वमतिकल्याणपरेभ्यः कथयेन्न हि । त्वादृशेभ्यो ऽनुरूपेभ्यः कथयैतन्न चान्यथा

ଏହେତୁ ଯେମାନେ ପରମ କଲ୍ୟାଣରେ ଏକନିଷ୍ଠ ନୁହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଏହା କହିବା ନୁହେଁ। ତୁମ ପରି ଯୋଗ୍ୟ ଓ ଏହି ପଥକୁ ଅନୁରୂପ ଲୋକଙ୍କୁ ମାତ୍ର କହ—ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 84

विभूतिमेतां शिवयोर्योग्येभ्यो यः प्रदापयेत् । संसारसागरान्मुक्तः शिवसायुज्यमाप्नुयात्

ଯେ ଶିବଙ୍କ ଏହି ପବିତ୍ର ବିଭୂତି (ଭସ୍ମ) କୁ ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କରେ, ସେ ସଂସାର-ସାଗରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶିବ-ସାୟୁଜ୍ୟ ପାଏ।

Verse 85

कीर्तनादस्य नश्यंति महान्त्यः पापकोटयः । त्रिश्चतुर्धासमभ्यस्तैर्विनश्यंति ततो ऽधिकाः

ଏହାର କୀର୍ତ୍ତନମାତ୍ରେ ମହାନ୍ ପାପକୋଟି ନଶିଯାଏ। ତିନି-ଚାରିଥର ପୁନଃପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ପାପରାଶି ମଧ୍ୟ ଲୟ ପାଏ।

Verse 86

नश्यंत्यनिष्टरिपवो वर्धन्ते सुहृदस्तथा । विद्या च वर्धते शैवी मतिस्सत्ये प्रवर्तते

ଅନିଷ୍ଟକାରୀ ଶତ୍ରୁମାନେ ନଶିଯାନ୍ତି, ଏବଂ ସତ୍ୟ ସୁହୃଦମାନେ ବଢ଼ନ୍ତି। ଶୈବ ବିଦ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଓ ମତି ସତ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

Verse 87

भक्तिः पराः शिवे साम्बे सानुगे सपरिच्छिदे । यद्यदिष्टतमं चान्यत्तत्तदाप्नोत्यसंशयम्

ଅମ୍ବା (ଉମା) ସହିତ, ଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଗତ ଓ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ-ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ ଶିବରେ ପରାଭକ୍ତି ଥିଲେ, ଭକ୍ତ ଯାହାକୁ ସର୍ବାଧିକ ଇଷ୍ଟ କରେ, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ପାଏ।

Verse 88

पुनः पुनः समभ्यस्येत्तस्य नास्तीह दुर्ल्लभम्

ଯେ ଏହାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ତାହା ପାଇଁ ଏହି ଲୋକରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ନୁହେଁ।