द्वितीयतृतीयावरणपूजाक्रमः | The Sequence of the Second and Third Enclosure Worship (Āvaraṇa-pūjā)

Verse 1

तत्रादौ शिवयोः पार्श्वे दक्षिणे वामतः क्रमात् । गंधाद्यैरर्चयेत्पूर्वं देवौ हेरंबषण्मुखौ

ସେଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଶିବ-ଶକ୍ତିଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ—କ୍ରମେ ପ୍ରଥମେ ଦକ୍ଷିଣେ, ପରେ ବାମେ—ଗନ୍ଧାଦି ଉପଚାରଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ହେରମ୍ବ (ଗଣେଶ) ଓ ଷଣ୍ମୁଖ (ସ୍କନ୍ଦ) ଏହି ଦୁଇ ଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 2

ततो ब्रह्माणि परित ईशानादि यथाक्रमम् । सशक्तिकानि सद्यांतं प्रथमावरणे यजेत्

ତାପରେ ଚାରିଦିଗରେ ଈଶାନ ଆଦି କ୍ରମାନୁସାରେ ବ୍ରହ୍ମ-ପ୍ରକାଶକ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମ ଆବରଣରେ ସଦ୍ୟ ଆଦିରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ନିଜ-ନିଜ ଶକ୍ତି ସହିତ ସେମାନଙ୍କୁ ଯଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 3

षडंगान्यपि तत्रैव हृदयादीन्यनुक्रमात् । शिवस्य च शिवायाश्च वाह्नेयादि समर्चयेत्

ସେଠାରେ ହୃଦୟାଦି ଷଡଅଙ୍ଗକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଅଗ୍ନିହୋମ ଆଦି ବିଧିଦ୍ୱାରା ଶିବ ଓ ଶିବା (ପାର୍ବତୀ)ଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 4

तत्र वामादिकान्रुद्रानष्टौ वामादिशक्तिभिः । अर्चयेद्वा न वा पश्चात्पूर्वादिपरितः क्रमात्

ସେଠାରେ ବାମ ଆଦି ଆଠ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ବାମା ଆଦି ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସେ ପୂଜା କରୁ କି ନ କରୁ, ପରେ ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅନ୍ୟ ଦିଗମାନଙ୍କ ଚାରିପାଖେ କ୍ରମେ ଅଗ୍ରସର ହେବା ଉଚିତ।

Verse 5

प्रथमावरणं प्रोक्तं मया ते यदुनंदन । द्वितीयावरणं प्रीत्या प्रोच्यते श्रद्धया शृणु

ହେ ଯଦୁନନ୍ଦନ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଥମ ଆବରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ଏବେ ପ୍ରୀତିସହ ଦ୍ୱିତୀୟ ଆବରଣ କହୁଛି—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣ।

Verse 6

अनंतं पूर्वादिक्पत्रे तच्छक्तिं तस्य वामतः । सूक्ष्मं दक्षिणदिक्पत्रे सह शक्त्या समर्चयेत्

ପୂର୍ବ ଦିଗର ପତ୍ରରେ ଅନନ୍ତଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ବାମପାର୍ଶ୍ୱରେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ପତ୍ରରେ ଶକ୍ତିସହ ସୂକ୍ଷ୍ମଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 7

ततः पश्चिमदिक्पत्रे सह शक्त्या शिवोत्तमम् । तथैवोत्तरदिक्पत्रे चैकनेत्रं समर्चयेत्

ତାପରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ପତ୍ରରେ ଶକ୍ତିସହ ଶିବୋତ୍ତମଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଉତ୍ତର ଦିଗର ପତ୍ରରେ ଏକନେତ୍ର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 8

एकरुद्रं च तच्छक्तिं पश्चादीशदले ऽर्चयेत् । त्रिमूर्तिं तस्य शक्तिं च पूजयेदग्निदिग्दले

ପଶ୍ଚିମର ଈଶ-ଦଳରେ ଏକରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ସହ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ। ଅଗ୍ନିଦିଗ୍‌-ଦଳରେ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ସହ ପୂଜା କରିବ।

Verse 9

श्रीकण्ठं नैरृते पत्रे तच्छक्तिं तस्य वामतः । तथैव मारुते पत्रे शिखंडीशं समर्चयेत्

ନୈଋତ (ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ) ଦଳରେ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ; ତାଙ୍କ ବାମପାର୍ଶ୍ୱରେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ। ଏହିପରି ମାରୁତ (ବାୟୁ) ଦଳରେ ଶିଖଣ୍ଡୀଶଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ।

Verse 10

द्वितीयावरणे चेज्यास्सर्वर्तश्चक्रवर्तिनः । तृतीयावरणे पूज्याः शक्तिभिश्चाष्टमूर्तयः

ଦ୍ୱିତୀୟ ଆବରଣରେ ସର୍ବାର୍ଥସିଦ୍ଧିକାରୀ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ତୃତୀୟ ଆବରଣରେ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ସହିତ ଶିବଙ୍କ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତିମାନେ ପୂଜ୍ୟ।

Verse 11

अष्टसु क्रमशो दिक्षु पूर्वादिपरितः क्रमात् । भवः शर्वस्तथेशानो रुद्रः पशुपतिस्ततः

ଆଠ ଦିଗରେ, ପୂର୍ବରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଚାରିପଟେ କ୍ରମକ୍ରମେ, ଶିବଙ୍କୁ ଭବ, ଶର୍ବ, ଈଶାନ, ରୁଦ୍ର ଏବଂ ପରେ ପଶୁପତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 12

उग्रो भीमो महादेव इत्यष्टौ मूर्तयः क्रमात् । अनंतरं ततश्चैव महादेवादयः क्रमात्

କ୍ରମକ୍ରମେ ‘ଉଗ୍ର’, ‘ଭୀମ’, ‘ମହାଦେବ’ ଇତ୍ୟାଦି ନାମରେ ଆଠ ମୂର୍ତ୍ତି ଅଛନ୍ତି। ତାପରେ ପୁନଃ ‘ମହାଦେବ’ ଆଦି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମରେ ଗଣନା କରାଯାଏ।

Verse 13

ईशानो विजयो भीमो देवदेवो भवोद्भवः । कपर्दीशश्च कथ्यंते तथैकादशशक्तयः

ତାଙ୍କୁ ଈଶାନ, ବିଜୟ, ଭୀମ, ଦେବଦେବ, ଭବୋଦ୍ଭବ ଓ କପର୍ଦୀଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି ଏକାଦଶ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଘୋଷଣା କରାଯାଏ।

Verse 14

तत्राष्टौ प्रथमं पूज्याः वाह्नेयादि यथाक्रमम् । देवदेवः पूर्वपत्रे ईशानं चाग्निगोचरे

ସେଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଅଷ୍ଟଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ—ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗରୁ କ୍ରମକ୍ରମେ। ପୂର୍ବ ପତ୍ରରେ ଦେବଦେବ (ଶିବ), ଏବଂ ଅଗ୍ନି-ଗୋଚରେ ଈଶାନ ଅଛନ୍ତି।

Verse 15

भवोद्भवस्तयोर्मध्ये कपालीशस्ततः परम् । तस्मिन्नावरणे भूयो वृषेन्द्रं पुरतो यजेत्

ଭବ ଓ ଉଦ୍ଭବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପରେ କପାଳୀଶ (ଶିବ) ଅଛନ୍ତି। ସେହି ଆବରଣରେ ପୁନଃ, ସମ୍ମୁଖେ ସ୍ଥାପିତ ବୃଷେନ୍ଦ୍ର ନନ୍ଦୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 16

नंदिनं दक्षिणे तस्य महाकालं तथोत्तरे । शास्तारं वह्निदिक्पत्रे मात्ःर्दक्षिणदिग्दले

ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣେ ନନ୍ଦୀ, ଉତ୍ତରେ ମହାକାଳ। ଅଗ୍ନିଦିଗ୍‌ମୁଖୀ ପତ୍ରରେ ଶାସ୍ତା, ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଦଳରେ ଦିବ୍ୟ ମାତୃଗଣ ଅଛନ୍ତି।

Verse 17

गजास्यं नैरृते पत्रे षण्मुखं वारुणे पुनः । ज्येष्ठां वायुदले गौरीमुत्तरे चंडमैश्वरे

ନୈଋତ ପତ୍ରରେ ଗଜାସ୍ୟ (ଗଣେଶ)ଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ/ସ୍ଥାପନ କରିବା; ପୁନଃ ବାରୁଣ (ପଶ୍ଚିମ) ପତ୍ରରେ ଷଣ୍ମୁଖ (ସ୍କନ୍ଦ)ଙ୍କୁ ପୂଜିବା। ବାୟବ୍ୟ ପତ୍ରରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା, ଉତ୍ତର ପତ୍ରରେ ଗୌରୀ, ଏବଂ ଈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ପତ୍ରରେ ଚଣ୍ଡମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜିବା।

Verse 18

शास्तृनन्दीशयोर्मध्ये मुनीन्द्रं वृषभं यजेत् । महाकालस्योत्तरतः पिंगलं तु समर्चयेत्

ଶାସ୍ତୃ ଓ ନନ୍ଦୀଶଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମୁନୀନ୍ଦ୍ରମାନେ ପୂଜୁଥିବା ବୃଷଭଙ୍କୁ ଯଜନ କରିବା। ଏବଂ ମହାକାଳଙ୍କ ଉତ୍ତରେ ପିଙ୍ଗଳଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମର୍ଚ୍ଚନ କରିବା।

Verse 19

शास्तृमातृसमूहस्य मध्ये भृंगीश्वरं ततः । मातृविघ्नेशमध्ये तु वीरभद्रं समर्चयेत्

ତାପରେ ଶାସ୍ତୃ ଓ ମାତୃସମୂହର ମଧ୍ୟରେ ଭୃଙ୍ଗୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜିବା। ଏବଂ ମାତୃଗଣ ଓ ବିଘ୍ନେଶଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମର୍ଚ୍ଚନ କରିବା।

Verse 20

स्कन्दविघ्नेशयोर्मध्ये यजेद्देवीं सरस्वतीम् । ज्येष्ठाकुमारयोर्मध्ये श्रियं शिवपदार्चिताम्

ସ୍କନ୍ଦ ଓ ବିଘ୍ନେଶଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ପୂଜିବା। ଏବଂ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ କୁମାର—ଏହି ଦୁଇଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଶିବପଦାର୍ଚ୍ଚିତା ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ)ଙ୍କୁ ପୂଜିବା।

Verse 21

ज्येष्ठागणाम्बयोर्मध्ये महामोटीं समर्चयेत् । गणाम्बाचण्डयोर्मध्ये देवीं दुर्गां प्रपूजयेत्

ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ଓ ଗଣାମ୍ବାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାମୋଟୀଙ୍କୁ ସମର୍ଚ୍ଚନ କରିବା। ଏବଂ ଗଣାମ୍ବା ଓ ଚଣ୍ଡାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବୀ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରପୂଜା କରିବା।

Verse 22

अत्रैवावरणे भूयः शिवानुचरसंहतिम् । रुद्रप्रथमभूताख्यां विविधां च सशक्तिकाम्

ଏହି ଆବରଣ ମଧ୍ୟରେ ସେ ପୁନର୍ବାର ଶିବାନୁଚରମାନଙ୍କ ମହାସଂଘକୁ ଦେଖିଲା—ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଆଦିଭୂତ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ନିଜ-ନିଜ ଶକ୍ତିସହିତ।

Verse 23

शिवायाश्च सखीवर्गं जपेद्ध्यात्वा समाहितः । एवं तृतीयावरणे वितते पूजिते सति

ସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ଧ୍ୟାନ କରି ଶିବା (ପାର୍ବତୀ)ଙ୍କ ସଖୀବର୍ଗର ନାମ/ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ତୃତୀୟ ଆବରଣ ବିସ୍ତାରିତ ଓ ପୂଜିତ ହେଲେ।

Verse 24

चतुर्थावरणं ध्यात्वा बहिस्तस्य समर्चयेत् । भानुः पूर्वदले पूज्यो दक्षिणे चतुराननः

ଚତୁର୍ଥ ଆବରଣକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ତାହାର ବାହ୍ୟଭାଗରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବ ଦଳରେ ଭାନୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଦଳରେ ଚତୁରାନନ (ବ୍ରହ୍ମା) ପୂଜ୍ୟ।

Verse 25

रुद्रो वरुणदिक्पत्रे विष्णुरुत्तरदिग्दले । चतुर्णामपि देवानां पृथगावरणान्यथ

ବରୁଣ ଦିଗ (ପଶ୍ଚିମ) ପତ୍ରରେ ରୁଦ୍ର, ଏବଂ ଉତ୍ତର ଦଳରେ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ଥାପିତ। ଏଭଳି ଚାରି ଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଆବରଣ ଯଥାକ୍ରମେ ବିନ୍ୟସ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 26

तस्यांगानि षडेवादौ दीप्ताद्याभिश्च शक्तिभिः । दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिर्विमला क्रमात्

ଆଦିରେ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଛଅଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଦୀପ୍ତା ଆଦି ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ—କ୍ରମେ ଦୀପ୍ତା, ସୂକ୍ଷ୍ମା, ଜୟା, ଭଦ୍ରା, ବିଭୂତି, ବିମଲା।

Verse 27

अमोघा विद्युता चैव पूर्वादि परितः स्थिताः । द्वितीयावरणे पूज्याश्चतस्रो मूर्तयः क्रमात्

ଦ୍ୱିତୀୟ ଆବରଣରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଚାରି ମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜ୍ୟ—ଅମୋଘା ଓ ବିଦ୍ୟୁତା ଆଦି—ପୂର୍ବଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 28

पूर्वाद्युत्तरपर्यंताः शक्तयश्च ततः परम् । आदित्यो भास्करो भानू रविश्चेत्यनुपूर्वशः

ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ତାହା ପରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ‘ଆଦିତ୍ୟ’, ‘ଭାସ୍କର’, ‘ଭାନୁ’, ‘ରବି’ ନାମରେ ପରିଚିତ।

Verse 29

अर्को ब्रह्मा तथा रुद्रो विष्णुश्चैते विवस्वतः । विस्तारा पूर्वदिग्भागे सुतरां दक्षिणे स्थिताः

ବିବସ୍ୱତ୍‌ରୁ ଏମାନେ ପ୍ରକଟ—ଅର୍କ, ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ। ତାଙ୍କର ବିସ୍ତାର ପୂର୍ବ ଦିଗଭାଗରେ, ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 30

बोधनी पश्चिमे भागे आप्यायिन्युत्तरे पुनः । उषां प्रभां तथा प्राज्ञां सन्ध्यामपि ततः परम्

ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ବୋଧନୀ ଶକ୍ତି, ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ପୁନଃ ଆପ୍ୟାୟିନୀ। ତାପରେ ଉଷା, ପ୍ରଭା ଓ ପ୍ରାଜ୍ଞା; ଏହାଙ୍କ ପରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 31

ऐशानादिषु विन्यस्य द्वितीयावरणे यजेत् । सोममंगारकं चैव बुधं बुद्धिमतां वरम्

ଈଶାନ ଆଦି ଦିଗମାନଙ୍କରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଆବରଣରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ—ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର), ମଙ୍ଗାରକ (ମଙ୍ଗଳ) ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଧ (ବୁଧଗ୍ରହ)।

Verse 32

बृहस्पतिं बृहद्बुद्धिं भार्गवं तेजसां निधिम् । शनैश्चरं तथा राहुं केतुं धूम्रं भयंकरम्

ଭକ୍ତ ଉଚିତ ବୃହସ୍ପତି—ମହାବୁଦ୍ଧି—ଙ୍କୁ, ଭାର୍ଗବ (ଶୁକ୍ର)—ତେଜର ନିଧି—ଙ୍କୁ, ଏବଂ ଶନୈଶ୍ଚର, ରାହୁ, କେତୁ ଓ ଭୟଙ୍କର ଧୂମ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରି ଆହ୍ୱାନ କରିବା।

Verse 33

समंततो यजेदेतांस्तृतीयावरणे क्रमात् । अथवा द्वादशादित्या द्वितीयावरणे यजेत्

ତାପରେ ତୃତୀୟ ଆବରଣରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ଦ୍ୱିତୀୟ ଆବରଣରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 34

तृतीयावरणे चैव राशीन्द्वादश पूजयेत् । सप्तसप्त गणांश्चैव बहिस्तस्य समंततः

ତୃତୀୟ ଆବରଣରେ ଦ୍ୱାଦଶ ରାଶିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ତାହାର ବାହାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସାତ-ସାତ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ ଗଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 35

ऋषीन्देवांश्च गंधर्वान्पन्नगानप्सरोगणान् । ग्रामण्यश्च तथा यक्षान्यातुधानांस्तथा हयान्

ଋଷି, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପନ୍ନଗ (ନାଗ) ଓ ଅପ୍ସରାଗଣ; ତଥା ଗ୍ରାମଣ୍ୟ (ସମୁଦାୟ-ନାୟକ), ଯକ୍ଷ, ଯାତୁଧାନ ଏବଂ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ (ଯଥାବିଧି) ପୂଜା/ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 36

सप्तच्छंदोमयांश्चैव वालखिल्यांश्च पूजयेत् । एवं तृतीयावरणे समभ्यर्च्य दिवाकरम्

ସପ୍ତ ଛନ୍ଦୋମୟ (ବେଦୀୟ ଛନ୍ଦସ୍-ସ୍ୱରୂପ) ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ବାଲଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ତୃତୀୟ ଆବରଣରେ ସମ୍ୟକ୍ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରି ଦିବାକର (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 37

ब्रह्माणमर्चयेत्पश्चात्त्रिभिरावरणैः सहः । हिरण्यगर्भं पूर्वस्यां विराजं दक्षिणे ततः

ତତ୍ପରେ ତିନି ଆବରଣ ସହିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବଦିଗରେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କୁ ଏବଂ ପରେ ଦକ୍ଷିଣଦିଗରେ ବିରାଜଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 38

कालं पश्चिमदिग्भागे पुरुषं चोत्तरे यजेत् । हिरण्यगर्भः प्रथमो ब्रह्मा कमलसन्निभः

ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ କାଳଙ୍କୁ ଏବଂ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଯଜନ କରିବା ଉଚିତ। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ—ପ୍ରଥମଜ ବ୍ରହ୍ମା—ପଦ୍ମସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ।

Verse 39

कालो जात्यंजनप्रख्यः पुरुषः स्फटिकोपमः । त्रिगुणो राजसश्चैव तामसः सात्त्विकस्तथा

କାଳ ଜାତ୍ୟଞ୍ଜନ ସଦୃଶ କଳାବର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ପୁରୁଷ ସ୍ଫଟିକ ସଦୃଶ ନିର୍ମଳ। ଗୁଣଭେଦରେ ସେ ତ୍ରିବିଧ—ରାଜସ, ତାମସ ଓ ସାତ୍ତ୍ୱିକ।

Verse 40

चत्वार एते क्रमशः प्रथमावरणे स्थिताः । द्वितीयावरणे पूज्याः पूर्वादिपरितः क्रमात्

ଏହି ଚାରିଜଣ କ୍ରମଶଃ ପ୍ରଥମ ଆବରଣରେ ସ୍ଥିତ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଆବରଣରେ ପୂର୍ବଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଚାରିଦିଗରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 41

सनत्कुमारः सनकः सनंदश्च सनातनः । तृतीयावरणे पश्चादर्चयेच्च प्रजापतीन्

ତାପରେ ତୃତୀୟ ଆବରଣରେ ସନତ୍କୁମାର, ସନକ, ସନନ୍ଦ ଓ ସନାତନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପରେ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 42

अष्टौ पूर्वांश्च पूर्वादौ त्रीन्प्राक्पश्चादनुक्रमात् । दक्षो रुचिर्भृगुश्चैव मरीचिश्च तथांगिराः

ପ୍ରଥମେ ଆଠଜଣ ‘ପୂର୍ବ’ ଋଷି; ପରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ପୂର୍ବ‑ପଶ୍ଚାତ୍ ଥିବା ତିନିଜଣ। ସେମାନେ—ଦକ୍ଷ, ରୁଚି, ଭୃଗୁ, ମରୀଚି ଓ ଅଙ୍ଗିରା।

Verse 43

पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुरत्रिश्च कश्यपः । वसिष्ठश्चेति विख्याताः प्रजानां पतयस्त्विमे

ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଅତ୍ରି, କଶ୍ୟପ ଓ ବସିଷ୍ଠ—ଏମାନେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ପତି (ପ୍ରଜାପତି) ଭାବେ ବିଖ୍ୟାତ।

Verse 44

तेषां भार्याश्च तैस्सार्धं पूजनीया यथाक्रमम् । प्रसूतिश्च तथाकूतिः ख्यातिः सम्भूतिरेव च

ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ସେମାନଙ୍କର ପତ୍ନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଥାକ୍ରମେ ପୂଜନୀୟ—ପ୍ରସୂତି, ଆକୂତି, ଖ୍ୟାତି ଓ ସମ୍ଭୂତି।

Verse 45

धृतिः स्मृतिः क्षमा चैव सन्नतिश्चानसूयका । देवमातारुन्धती च सर्वाः खलु पतिव्रताः

ଧୃତି, ସ୍ମୃତି, କ୍ଷମା, ସନ୍ନତି, ଅନସୂୟା, ଦେବମାତା ଓ ଅରୁନ୍ଧତୀ—ଏ ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚୟ ପତିବ୍ରତା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 46

शिवार्चनरतो नित्यं श्रीमत्यः प्रियदर्शनाः । प्रथमावरणे वेदांश्चतुरो वा प्रपूजयेत्

ଯେମାନେ ନିତ୍ୟ ଶିବାର୍ଚ୍ଚନାରେ ରତ, ସେମାନେ ଶ୍ରୀସମ୍ପନ୍ନ ଓ ଶୁଭଦର୍ଶନ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ଆବରଣରେ ଚାରି ବେଦଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 47

इतिहासपुराणानि द्वितीयावरणे पुनः । तृतीयावरणे पश्चाद्धर्मशास्त्रपुरस्सराः

ପୁନର୍ବାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଆବରଣ-ଚକ୍ରରେ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ଅବସ୍ଥିତ। ତାପରେ ତୃତୀୟ ଆବରଣରେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପ୍ରମାଣଗ୍ରନ୍ଥମାନେ ଅଗ୍ରଣୀ ରୂପେ ରହନ୍ତି।

Verse 48

वैदिक्यो निखिला विद्याः पूज्या एव समंततः । पूर्वादिपुरतो वेदास्तदन्ये तु यथारुचि

ବୈଦିକ ଜ୍ଞାନର ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟା ସର୍ବଥା ପୂଜ୍ୟ। ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବେଦମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖଭାଗରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରମାନେ ରୁଚିଅନୁସାରେ ବିନ୍ୟାସ ହେଉ।

Verse 49

अष्टधा वा चतुर्धा वा कृत्वा पूजां समंततः । एवं ब्रह्माणमभ्यर्च्य त्रिभिरावरणैर्युतम्

ଆଠ ଭାଗରେ କିମ୍ବା ଚାରି ଭାଗରେ ସମସ୍ତଦିଗରେ ପୂଜା କରି, ଏଭଳି ତିନି ଆବରଣରେ ଯୁକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 50

दक्षिणे पश्चिमे पश्चाद्रुद्रं सावरणं यजेत् । तस्य ब्रह्मषडंगानि प्रथमावरणं स्मृतम्

ଦକ୍ଷିଣ, ପଶ୍ଚିମ ଏବଂ ପଛଦିଗରେ ଆବରଣ-ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସେହି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମର ଷଡ଼ଙ୍ଗ ପ୍ରଥମ ଆବରଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 51

द्वितीयावरणे चैव विद्येश्वरमयं तथा । तृतीयावरणे भेदो विद्यते स तु कथ्यते

ଦ୍ୱିତୀୟ ଆବରଣରେ ଏହା ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱରମୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। କିନ୍ତୁ ତୃତୀୟ ଆବରଣରେ ଭେଦ ରହିଛି—ସେହି କଥା ଏଠାରେ କୁହାଯାଉଛି।

Verse 52

चतस्रो मूर्तयस्तस्य पूज्याः पूर्वादितः क्रमात् । त्रिगुणास्सकलो देवः पुरस्ताच्छिवसंज्ञकः

ତାଙ୍କର ଚାରିଟି ମୂର୍ତ୍ତି ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ କ୍ରମେ ପୂଜ୍ୟ। ଅଗ୍ରଭାଗରେ (ପୂର୍ବେ) ‘ଶିବ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତ୍ରିଗୁଣଯୁକ୍ତ, ସକଳ-ରୂପ ଦେବ ବିରାଜିତ।

Verse 53

राजसो दक्षिणे ब्रह्मा सृष्टिकृत्पूज्यते भवः । तामसः पश्चिमे चाग्निः पूज्यस्संहारको हरः

ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ରଜୋଗୁଣ-ସ୍ୱରୂପ ବ୍ରହ୍ମା—ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ‘ଭବ’—ପୂଜ୍ୟ। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ତମୋଗୁଣ-ସ୍ୱରୂପ ଅଗ୍ନି; ସଂହାରକ ‘ହର’ ପୂଜ୍ୟ।

Verse 54

सात्त्विकस्सुखकृत्सौम्ये विष्णुर्विश्वपतिर्मृडः । एवं पश्चिमदिग्भागे शम्भोः षड्विंशकं शिवम्

ସୌମ୍ୟ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ସୁଖଦାୟକ ରୂପରେ ସେହି ଶିବକୁ ‘ବିଷ୍ଣୁ’, ‘ବିଶ୍ୱପତି’ ଓ ‘ମୃଡ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ୍ଭାଗରେ ଏହା ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଛବିଶତମ ପବିତ୍ର ନାମ-ପ୍ରକାଶ ଅଟେ।

Verse 55

समभ्यर्च्योत्तरे पार्श्वे ततो वैकुंठमर्चयेत् । वासुदेवं पुरस्कृत्वा प्रथमावरणे यजेत्

ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି ପରେ ବୈକୁଣ୍ଠଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ପ୍ରଥମ ଆବରଣରେ ଯଜନ କରିବ।

Verse 56

अनिरुद्धं दक्षिणतः प्रद्युम्नं पश्चिमे ततः । सौम्ये संकर्षणं पश्चाद्व्यत्यस्तौ वा यजेदिमौ

ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ, ପରେ ପଶ୍ଚିମେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ। ତାପରେ ସୌମ୍ୟ (ଉତ୍ତର) ଦିଗରେ ସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ; କିମ୍ବା ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଉଲ୍ଟା କ୍ରମରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜିପାରିବ।

Verse 57

प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शुभम् । मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोथ वामनः

ପ୍ରଥମ ଆବରଣ କୁହାଯାଇଛି; ଦ୍ୱିତୀୟ ଆବରଣ ଶୁଭ। ସେହି (ଦ୍ୱିତୀୟ) ଆବରଣରେ ମତ୍ସ୍ୟ, କୂର୍ମ, ବରାହ, ନରସିଂହ ଓ ବାମନ (ରୂପ) ଅଛନ୍ତି।

Verse 58

रामश्चान्यतमः कृष्णो भवानश्वमुखोपि च । तृतीयावरणे चक्रुः पूर्वभागे समर्चयेत्

ତୃତୀୟ ଆବରଣରେ ରାମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୃଷ୍ଣ, ଭବାନ ଓ ଅଶ୍ୱମୁଖ—ଏମାନଙ୍କୁ ପୂର୍ବଭାଗରେ ସ୍ଥାପନ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 59

नारायणाख्यां याम्येस्त्रं क्वचिदव्याहतं यजेत् । पश्चिमे पांचजन्यं च शार्ङ्गंधनुरथोत्तरे

ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଶୁଭକାଳେ ‘ନାରାୟଣ’ ନାମକ ଅବ୍ୟାହତ (ଅଚ୍ୟୁତ) ଅସ୍ତ୍ରକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପଶ୍ଚିମେ ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ ଶଙ୍ଖକୁ, ଉତ୍ତରେ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁକୁ ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 60

एवं त्र्यावरणैः साक्षाद्विश्वाख्यां परमं हरिम् । महाविष्णुं सदाविष्णुं मूर्तीकृत्य समर्चयेत्

ଏପରି ତିନି ଆବରଣ ଦ୍ୱାରା ସାକ୍ଷାତ୍ ‘ବିଶ୍ୱ’ ନାମକ ପରମ ହରି—ମହାବିଷ୍ଣୁ, ସଦାବିଷ୍ଣୁ—ଙ୍କୁ ମୂର୍ତ୍ତିରୂପେ ଭାବି ବିଧିପୂର୍ବକ ସମର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 61

इत्थं विष्णोश्चतुर्व्यूहक्रमान्मूर्तिचतुष्टयम् । पूजयित्वा च तच्छक्तीश्चतस्रः पुजयेत्क्रमात्

ଏପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚତୁର୍ବ୍ୟୂହ-କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଚାରି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ପୂଜା କରି, ପରେ ସେମାନଙ୍କର ଚାରି ଶକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ କ୍ରମକ୍ରମେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 62

प्रभामाग्नेयदिग्भागे नैरृते तु सरस्वतीम् । गणांबिका च वायव्ये लक्ष्मीं रौद्रे समर्चयेत्

ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗ୍ଭାଗରେ ପ୍ରଭାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ; ନୈଋତ ଦିଗ୍ଭାଗରେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ। ବାୟବ୍ୟ ଦିଗ୍ଭାଗରେ ଗଣାମ୍ବିକାଙ୍କୁ, ଏବଂ ରୌଦ୍ର (ଇଶାନ) ଦିଗ୍ଭାଗରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମର୍ଚ୍ଚନା କରିବ।

Verse 63

एवं भान्वादिमूर्तीनां तच्छक्तीनामनंतरम् । पूजां विधाय लोकेशांस्तत्रैवावरणे यजेत्

ଏହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟାଦି ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ଓ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱ-ସ୍ୱ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ପୂଜା ବିଧିପୂର୍ବକ କରି, ସେହି ଆବରଣରେ ଲୋକେଶ—ଲୋକପାଳମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଜନ କରିବ।

Verse 64

इन्द्रमग्निं यमं चैव निरृतिं वरुणं तथा । वायुं सोमं कुबेरं च पश्चादीशानमर्चयेत्

ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଯମ, ନିରୃତି ଓ ବରୁଣ; ଏହାସହ ବାୟୁ, ସୋମ ଓ କୁବେରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ। ପରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଈଶାନ—ଶିବଙ୍କ ଈଶାନ ରୂପ—ଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ।

Verse 65

एवं चतुर्थावरणं पूजयित्वा विधानतः । आयुधानि महेशस्य पश्चाद्बांह्यं समर्चयेत्

ଏହିପରି ବିଧିଅନୁସାରେ ଚତୁର୍ଥ ଆବରଣକୁ ପୂଜା କରି, ତାପରେ ମହେଶଙ୍କ ଆୟୁଧମାନଙ୍କୁ ଓ ବାହ୍ୟ (ପରିବେଷ୍ଟିତ) ଅଂଶମାନଙ୍କୁ କ୍ରମେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ସମର୍ଚ୍ଚନା କରିବ।

Verse 66

श्रीमन्त्रिशूलमैशाने वज्रं माहेन्द्रदिङ्मुखे । परशुं वह्निदिग्भागे याम्ये सायकमर्चयेत्

ଇଶାନ ଦିଗରେ ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ଶୁଭ ତ୍ରିଶୂଳକୁ ପୂଜା କରିବ; ମାହେନ୍ଦ୍ର (ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ବଜ୍ରକୁ। ବହ୍ନି (ଆଗ୍ନେୟ) ଦିଗରେ ପରଶୁକୁ, ଯାମ୍ୟ (ଦକ୍ଷିଣ) ଦିଗରେ ସାୟକ (ବାଣ)କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ।

Verse 67

नैरृते तु यजेत्खड्गं पाशं वारुणगोचरे । अंकुशं मारुते भागे पिनाकं चोत्तरे यजेत्

ନୈଋତ (ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗରେ ଖଡ୍ଗକୁ ପୂଜିବ; ବରୁଣଙ୍କ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପାଶକୁ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବ। ବାୟୁ ଭାଗରେ ଅଙ୍କୁଶ, ଏବଂ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ପିନାକ (ଶିବଧନୁ) ପୂଜିବ।

Verse 68

पश्चिमाभिमुखं रौद्रं क्षेत्रपालं समर्चयेत् । पञ्चमावरणं चैव सम्पूज्यानन्तरं बहिः

ପଶ୍ଚିମମୁଖୀ ହୋଇ ରୌଦ୍ର ସ୍ୱରୂପ କ୍ଷେତ୍ରପାଳଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସମର୍ଚ୍ଚନ କରିବ। ତାପରେ ପଞ୍ଚମ ଆବରଣ ପୂଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଅନନ୍ତର ବାହ୍ୟ ଭାଗକୁ ଯିବ।

Verse 69

सर्वावरणदेवानां बहिर्वा पञ्चमे ऽथवा । पञ्चमे मातृभिस्सार्धं महोक्ष पुरतो यजेत्

ସମସ୍ତ ଆବରଣ-ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ବାହାରେ କିମ୍ବା ପଞ୍ଚମ ଆବରଣରେ କରିବ। ପଞ୍ଚମ ଆବରଣରେ ମାତୃକାମାନଙ୍କ ସହ, ସମ୍ମୁଖରେ ମହୋକ୍ଷକୁ ସ୍ଥାପନ କରି ଯଜନ-ପୂଜା କରିବ।

Verse 70

ततः समंततः पूज्यास्सर्वा वै देवयोनयः । खेचरा ऋषयस्सिद्धा दैत्या यक्षाश्च राक्षसाः

ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସମସ୍ତ ଦେବଯୋନିମାନେ ପୂଜ୍ୟ ହେଲେ—ଖେଚରଗଣ, ଋଷି ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ, ଏବଂ ଦୈତ୍ୟ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ।

Verse 71

अनंताद्याश्च नागेंद्रा नागैस्तत्तत्कुलोद्भवैः । डाकिनीभूतवेतालप्रेतभैरवनायकाः

ଅନନ୍ତ ଆଦି ନାଗେନ୍ଦ୍ରମାନେ ନିଜ-ନିଜ କୁଳଜ ନାଗମାନଙ୍କ ସହ, ଏବଂ ଡାକିନୀ, ଭୂତ, ୱେତାଳ, ପ୍ରେତ ଓ ଉଗ୍ର ଭୈରବଗଣର ନାୟକମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ସମବେତ ହେଲେ।

Verse 72

पातालवासिनश्चान्ये नानायोनिसमुद्भवाः । नद्यस्समुद्रा गिरयः काननानि सरांसि च

ପାତାଳବାସୀ ଅନ୍ୟମାନେ, ନାନା ଯୋନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏବଂ ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, କାନନ, ସରୋବର—ଏ ସବୁ ମଧ୍ୟ (ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

Verse 73

पशवः पक्षिणो वृक्षाः कीटाद्याः क्षुद्रयोनयः । नराश्च विविधाकारा मृगाश्च क्षुद्रयोनयः

ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ବୃକ୍ଷ, କୀଟ ଆଦି—ଏମାନେ ‘କ୍ଷୁଦ୍ର ଯୋନି’। ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ମୃଗାଦି ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କ୍ଷୁଦ୍ର ଯୋନିରେ ଗଣ୍ୟ।

Verse 74

भुवनान्यन्तरण्डस्य ततो ब्रह्माण्डकोटयः । बहिरंडान्यसंख्यानि भुवनानि सहाधिपैः

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣ୍ଡର ଭିତରେ ଅନେକ ଭୁବନ ଅଛି; ତାହାରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର କୋଟି କୋଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏବଂ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ଅସଂଖ୍ୟ ଅଣ୍ଡ—ଅଗଣନୀୟ ଲୋକ, ନିଜ ନିଜ ଅଧିପତି ସହିତ ଅଛନ୍ତି।

Verse 75

ब्रह्मांडाधारका रुद्रा दशदिक्षु व्यवस्थिताः । यद्गौड यच्च मामेयं यद्वा शाक्तं ततः परम्

ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ରୁଦ୍ରମାନେ ଦଶ ଦିଗରେ ସ୍ଥିତ। ଯାହା ‘ଗୌଡ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ‘ମାମେୟ’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଏବଂ ଯାହା ‘ଶାକ୍ତ’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରିତ—ସେସବୁରୁ ପରେ ପରମ ରୁଦ୍ର ଅଛନ୍ତି।

Verse 76

यत्किञ्चिदस्ति शब्दस्य वाच्यं चिदचिदात्मकम् । तत्सर्वं शिवयोः पार्श्वे बुद्ध्वा सामान्यतो यजेत्

ଶବ୍ଦଦ୍ୱାରା ଯାହା କିଛି ବାଚ୍ୟ—ଚେତନ (ଚିତ୍) କିମ୍ବା ଅଚେତନ (ଅଚିତ୍)—ସେ ସମସ୍ତକୁ ଶିବ-ଶିବା (ଦିବ୍ୟ ଯୁଗଳ)ଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ବୁଝି, ସାଧାରଣ ଓ ସର୍ବସମାବେଶୀ ଭାବରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 77

कृतांजलिपुटाः सर्वे ऽचिंत्याः स्मितमुखास्तथा । प्रीत्या संप्रेक्षमाणाश्च देवं देवीं च सर्वदा

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ହାତ ଯୋଡ଼ି, ଶାନ୍ତ ବିସ୍ମୟରେ ଏବଂ ସ୍ମିତହାସ୍ୟ ସହ ଠିଆ ହୋଇଥିଲେ। ପ୍ରୀତିର ସହ ସେମାନେ ନିରନ୍ତର ଦେବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରୁଥିଲେ।

Verse 78

इत्थमावरणाभ्यर्चां कृत्वाविक्षेपशांतये । पुनरभ्यर्च्य देवेशं पक्त्वाक्षरमुदीरयेत्

ଏହିପରି ଚିତ୍ତବିକ୍ଷେପ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଆବରଣ-ପୂଜା କରି, ପୁନର୍ବାର ଦେବେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କର; ପବିତ୍ର ଅକ୍ଷରକୁ ମନରେ ଦୃଢ଼ କରି ମନ୍ତ୍ରାକ୍ଷର ଜପ କର।

Verse 79

निवेदयेत्ततः पश्चाच्छिवयोरमृतोपमम् । सुव्यञ्जनसमायुक्तं शुद्धं चारु महाचरुम्

ତାପରେ ଶିବ-ଶିବାଙ୍କୁ ଅମୃତସମ, ଉତ୍ତମ ବ୍ୟଞ୍ଜନରେ ସୁସଜ୍ଜିତ, ଶୁଦ୍ଧ, ମନୋହର ମହାଚରୁ (ପକା ନୈବେଦ୍ୟ) ନିବେଦନ କରିବ।

Verse 80

द्वात्रिंशदाढकैर्मुख्यमधमं त्वाढकावरम् । साधयित्वा यथासंपच्छ्रद्धया विनिवेदयेत्

ମୁଖ୍ୟ ନୈବେଦ୍ୟକୁ ବତ୍ତିଶ ଆଢକ ମାପରେ, ଗୌଣକୁ ନ୍ୟୁନତମ ଏକ ଆଢକ ମାପରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି; ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବିଧିମତ୍ ନିବେଦନ କରିବ।

Verse 81

ततो निवेद्य पानीयं तांबूलं चोपदंशकैः । नीराजनादिकं कृत्वा पूजाशेषं समापयेत्

ତାପରେ ପାନୀୟ ଜଳ ଓ ଉପଦଂଶ ସହିତ ତାମ୍ବୂଳ ନିବେଦନ କର। ପରେ ନୀରାଜନ (ଆରତି) ଆଦି କରି, ପୂଜାର ଶେଷ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ସମାପ୍ତ କର।

Verse 82

भोगोपयोग्यद्रव्याणि विशिष्टान्येव साधयेत् । वित्तशाठ्यं न कुर्वीत भक्तिमान्विभवे सति

ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥିଲେ ଭକ୍ତ ଉପାସନାଯୋଗ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟମାନେ ମାତ୍ର ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ; ଧନରେ ଛଳ କିମ୍ବା କଞ୍ଜୁସି କେବେ ନ କରୁ।

Verse 83

शठस्योपेक्षकस्यापि व्यंग्यं चैवानुतिष्ठतः । न फलंत्येव कर्माणि काम्यानीति सतां कथा

ସତ୍ଜନମାନଙ୍କ କଥା—ଯେ ଶଠ, ସେ ଉପେକ୍ଷା କରୁ କିମ୍ବା ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟ-ଢୋଙ୍ଗରେ କର୍ମ କରୁ, ତାହାର କାମ୍ୟ କର୍ମ କେବେ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ।

Verse 84

तस्मात्सम्यगुपेक्षां च त्यक्त्वा सर्वांगयोगतः । कुर्यात्काम्यानि कर्माणि फलसिद्धिं यदीच्छति

ଏହେତୁ କେବଳ ଉପେକ୍ଷାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ମନର ସଠିକ୍ ସଂଲଗ୍ନତା ସହ କାମ୍ୟ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ; ଫଳସିଦ୍ଧି ଚାହିଲେ ଯଥାବିଧି କର।

Verse 85

इत्थं पूजां समाप्याथ देवं देवीं प्रणम्य च । भक्त्या मनस्समाधाय पश्चात्स्तोत्रमुदीरयेत्

ଏଭଳି ପୂଜା ସମାପ୍ତ କରି ଦେବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କର; ପରେ ଭକ୍ତିରେ ମନକୁ ସମାଧିରେ ନିବେଶ କରି ସ୍ତୋତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କର।

Verse 86

ततः स्तोत्रमुपास्यान्ते त्वष्टोत्तरशतावराम् । जपेत्पञ्चाक्षरीं विद्यां सहस्रोत्तरमुत्सुकः

ତତଃ ପୂଜାସମାପ୍ତିରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ତୋତ୍ରକୁ ଏକଶେ ଆଠଥର ଜପ କରିବ। ପରେ ଉତ୍ସୁକ ଭକ୍ତିରେ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ବିଦ୍ୟାକୁ ଏକହଜାର ଆଠଥର ଜପ କରିବ।

Verse 87

विद्यापूजां गुरोः पूजां कृत्वा पश्चाद्यथाक्रमम् । यथोदयं यथाश्राद्धं सदस्यानपि पूजयेत्

ପ୍ରଥମେ ବିଦ୍ୟାପୂଜା ଏବଂ ପରେ ଗୁରୁପୂଜା କରି, ତାପରେ ଯଥାକ୍ରମ—ଯଥୋଚିତ ମର୍ଯ୍ୟାଦାନୁସାରେ—ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି ପରି ସଭାସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା-ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 88

ततः उद्वास्य देवेशं सर्वैरावरणैः सह । मण्डलं गुरवे दद्याद्यागोपकरणैस्सह

ତାପରେ ସମସ୍ତ ଆବରଣ ସହିତ ଦେବେଶ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉଦ୍ବାସନ କରି, ଯାଗର ଉପକରଣ ସହ ଏହି ମଣ୍ଡଳକୁ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦାନ/ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 89

शिवाश्रितेभ्यो वा दद्यात्सर्वमेवानुपूर्वशः । अथवा तच्छिवायैव शिवक्षेत्रे समर्पयेत्

ଶିବାଶ୍ରିତମାନଙ୍କୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ସମସ୍ତ ଅର୍ପଣ କରୁ; କିମ୍ବା ତାହା କେବଳ ଶିବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଶିବକ୍ଷେତ୍ରରେ ସମର୍ପଣ କରୁ।

Verse 90

शिवाग्नौ वा यजेद्देवं होमद्रव्यैश्च सप्तभिः । समभ्यर्च्य यथान्यायं सर्वावरणदेवताः

କିମ୍ବା ଶିବାଗ୍ନିରେ ସପ୍ତ ହୋମଦ୍ରବ୍ୟଦ୍ୱାରା ଦେବଙ୍କୁ ଯଜନ କରୁ; ଏବଂ ବିଧିମତେ ସମଭ୍ୟର୍ଚ୍ଚନା କରି ସମସ୍ତ ଆବରଣ-ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁ।

Verse 91

एष योगेश्वरो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । न तस्मादधिकः कश्चिद्यागो ऽस्ति भुवने क्वचित्

ଏହି (ଶିବ) ତ୍ରିଲୋକରେ ‘ଯୋଗେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହି ଭୁବନରେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌଣସି ଯାଗ କେଉଁଠି ନାହିଁ।

Verse 92

न तदस्ति जगत्यस्मिन्नसध्यं यदनेन तु । ऐहिकं वा फलं किंचिदामुष्मिकफलं तु वा

ଏହି ଜଗତରେ ଏହି (ଶୈବ ପବିତ୍ର ଉପାୟ) ଦ୍ୱାରା ଅସାଧ୍ୟ ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ; ଇହଲୋକର ଫଳ ହେଉ କି ପରଲୋକର ଫଳ, ସବୁ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 93

इदमस्य फलं नेदमिति नैव नियम्यते । श्रेयोरूपस्य कृत्स्नस्य तदिदं श्रेष्टसाधनम्

“ଏହିଟି ଏହାର ଫଳ, ସେହିଟି ନୁହେଁ” ବୋଲି ଏହାର ଫଳକୁ ନିୟମିତ କରାଯାଏ ନାହିଁ; ପରମ-ଶ୍ରେୟସ୍ସ୍ୱରୂପ ସମଗ୍ର ତତ୍ତ୍ୱପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଏହିଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧନ।

Verse 94

इदं न शक्यते वक्तुं पुरुषेण यदर्च्यते । चिंतामणेरिवैतस्मात्तत्तेन प्राप्यते फलम्

ତାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ କେତେ ପରମ ମହିମା ଲଭ୍ୟ ହୁଏ—ଏହା କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ଯଥାର୍ଥରେ କହିପାରେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଚିନ୍ତାମଣି ପରି, ସେଇ ଶିବାର୍ଚ୍ଚନାରୁ ଯଥୋଚିତ ଫଳ ମିଳେ।

Verse 95

तथापि क्षुद्रमुद्दिश्य फलं नैतत्प्रयोजयेत् । लघ्वर्थी महतो यस्मात्स्वयं लघुतरो भवेत्

ତଥାପି ତୁଚ୍ଛ ଫଳକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଏହି ସାଧନାକୁ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କାରଣ ମହତ୍ତ୍ୱରୁ ମୁହଁ ଫେରାଇ ଛୋଟ ଲାଭ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ନିଜେ ଆଉ ଛୋଟ ହୋଇଯାଏ।

Verse 96

महद्वा फलमल्पं वा कृतं चेत्कर्म सिध्यति । महादेवं समुद्दिश्य कृतं कर्म प्रयुज्यताम्

ଫଳ ବଡ଼ ହେଉ କି ଛୋଟ, କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ନିଜ ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ଦେଏ। ତେଣୁ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଉ—ଯେଣୁ କର୍ମ ପବିତ୍ର ହୋଇ ଶୁଭସିଦ୍ଧି ଦେଉ।

Verse 97

तस्मादनन्यलभ्येषु शत्रुमृत्युंजयादिषु । फलेषु दृष्टादृष्टेषु कुर्यादेतद्विचक्षणः

ଏହେତୁ ବିଚକ୍ଷଣ ସାଧକ ଏହି ଶୈବ-ଅନୁଷ୍ଠାନ ନିଶ୍ଚୟ କରୁ; କାରଣ ଏହା ଶତ୍ରୁଜୟ, ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ଆଦି ଅନ୍ୟଥା ଅଲଭ୍ୟ ଫଳ ଦେଇ, ଦୃଷ୍ଟ ଓ ଅଦୃଷ୍ଟ—ଦୁହିଁ ପ୍ରକାର ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରେ॥

Verse 98

महत्स्वपि च पातेषु महारागभयादिषु । दुर्भिक्षादिषु शांत्यर्थं शांतिं कुर्यादनेन तु

ମହାପତନ, ପ୍ରବଳ ରାଗ‑ଭୟାଦି କ୍ଲେଶ ଓ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷାଦି ବିପଦ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତିର ନିମିତ୍ତ ଏହି ଶୈବ ଉପାୟରେ ଶାନ୍ତିକର୍ମ କରି ଶାନ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 99

बहुना किं प्रलापेन महाव्यापन्निवारकम् । आत्मीयमस्त्रं शैवानामिदमाह महेश्वरः

ବହୁ କଥା କହି କ’ଣ ଲାଭ? ଏହା ମହାବିପଦ ନିବାରଣର ମହାଉପାୟ; ଶୈବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର—ଏମିତି ପ୍ରଭୁ କହିଲେ।

Verse 100

तस्मादितः परं नास्ति परित्राणमिहात्मनः । इति मत्वा प्रयुंजानः कर्मेदं शुभमश्नुते

ଏହିପରି, ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଏଠାରେ ଆତ୍ମାର କୌଣସି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ଏମିତି ଭାବି ଯେ ଏହି ଶୁଭକର୍ମ କରେ, ସେ ମଙ୍ଗଳ ଫଳ ପାଏ।

Verse 101

स्तोत्रमात्रं शुचिर्भूत्वा यः पठेत्सुसमाहितः । सोप्यभीष्टतमादर्थादष्टांशफलमाप्नुयात्

ଯେ ଶୁଚି ହୋଇ ସୁସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ କେବଳ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ପରମ ଅଭୀଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧିରୁ ମିଳୁଥିବା ଫଳର ଅଷ୍ଟମାଂଶ ପାଏ।

Verse 102

अर्थं तस्यानुसन्धाय पर्वण्यनशनः पठेत् । अष्टाभ्यां वा चतुर्दश्यां फलमर्धं समाप्नुयात्

ତାହାର ଅର୍ଥକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରି ପର୍ବତିଥିରେ ଉପବାସ ସହ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା ଅଷ୍ଟମୀ ଅଥବା ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ପାଠ କଲେ କଥିତ ଫଳର ଅର୍ଧ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 103

यस्त्वर्थमनुसंधाय पर्वादिषु तथा व्रती । मासमेकं जपेत्स्तोत्रं स कृत्स्नं फलमाप्नुयात्

କିନ୍ତୁ ଯେ ବ୍ରତୀ ତାହାର ଅର୍ଥକୁ ମନେ ରଖି ପର୍ବ-ଉତ୍ସବ ଆଦି ସମୟରେ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଜପ କରେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପାଏ।