न्यासत्रैविध्य-भूतशुद्धि-प्रक्रिया (Threefold Nyāsa and the Procedure of Elemental Purification)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । न्यासस्तु त्रिविधः प्रोक्तः स्थित्युत्पत्तिलयक्रमात् । स्थितिर्न्यासो गृहस्थानामुत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणाम् । यतीनां संहृतिन्यासो वनस्थानां तथैव च । स एव भर्तृहीनायाः कुटुंबिन्याः स्थितिर्भवेत्

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ— “ନ୍ୟାସ ତିନି ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି— ସ୍ଥିତି, ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟର କ୍ରମରେ। ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥିତି-ନ୍ୟାସ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ପତ୍ତି-ନ୍ୟାସ। ଯତୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଂହୃତି (ଲୟ)-ନ୍ୟାସ, ଏବଂ ବନସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ସେହି ସ୍ଥିତି-ନ୍ୟାସ ଭର୍ତୃହୀନ ଗୃହିଣୀ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ।”

Verse 3

कन्यायाः पुनरुत्पत्तिं वक्ष्ये न्यासस्य लक्षणम् । अंगुष्ठादिकनिष्ठांतं स्थितिन्यास उदाहृतः । दक्षिणांगुष्ठमारभ्य वामांगुष्ठान्तमेव च । उत्पत्तिन्यास आख्यातो विपरीतस्तु संहृतिः

ଏବେ ମୁଁ କନ୍ୟା-ଶକ୍ତିର ପୁନରୁତ୍ପତ୍ତି ନିମିତ୍ତ ନ୍ୟାସର ଲକ୍ଷଣ କହୁଛି। ଅଙ୍ଗୁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କନିଷ୍ଠା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେ ସ୍ଥାପନା, ସେହିଟି ସ୍ଥିତି-ନ୍ୟାସ; ଦକ୍ଷିଣ ଅଙ୍ଗୁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବାମ ଅଙ୍ଗୁଠା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେ ସ୍ଥାପନା, ସେହିଟି ଉତ୍ପତ୍ତି-ନ୍ୟାସ; ଏହାର ବିପରୀତ କ୍ରମ ସଂହୃତି-ନ୍ୟାସ।

Verse 5

सबिंदुकान्नकारादीन्वर्णान्न्यस्येदनुक्रमात् । अंगुलीषु शिवं न्यस्येत्तलयोरप्यनामयोः । अस्त्रन्यासं ततः कृत्वा दशदिक्ष्वस्त्रमंत्रतः । निवृत्त्यादिकलाः पञ्च पञ्चभूतस्वरूपिणीः

ବିନ୍ଦୁସହିତ ‘ନ’କାର ଆଦି ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଅଙ୍ଗୁଳୀମାନେ ଓ ଉଭୟ ତଳହସ୍ତରେ ଶିବଙ୍କ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ, ନିରାମୟତା ପାଇଁ। ତାପରେ ଅସ୍ତ୍ର-ନ୍ୟାସ କରି ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଦଶଦିଗରେ ବିସ୍ତାର କରିବା ଉଚିତ। (ଏଭଳି) ନିବୃତ୍ତି ଆଦି ପାଞ୍ଚ କଳା ପଞ୍ଚମହାଭୂତ-ସ୍ୱରୂପିଣୀ।

Verse 7

पञ्चभूताधिपैस्सार्धं ततच्चिह्नसमन्विताः । हृत्कण्टतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमाश्रयाः । तद्तद्बीजेन संग्रंथीस्तद्तद्बीजेषु भावयेत् । तासां विशोधनार्थाय विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्

ପଞ୍ଚଭୂତର ଅଧିପତିମାନଙ୍କ ସହିତ ସେମାନଙ୍କ ଚିହ୍ନ ସହ ହୃଦୟ, କଣ୍ଠ, ତାଳୁ, ଭ୍ରୂମଧ୍ୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଗ୍ରନ୍ଥିଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କ ବୀଜ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୟାନ କରିବ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବ।

Verse 9

निरुद्ध्वा प्राणवायुं च गुणसंख्यानुसारतः । भूतग्रंथिं ततश्छिद्यादस्त्रेणैवास्त्रमुद्रया । नाड्या सुषुम्नयात्मानं प्रेरितं प्राणवायुना । निर्गतं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेच्छिवतेजसा

ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ରୋଧ କରି, ଗୁଣ ଅନୁସାରେ, ଅସ୍ତ୍ର-ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ଭୂତ-ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ଛେଦନ କରିବ। ସୁଷୁମ୍ନା ନାଡ଼ୀ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ର ଦେଇ ନିର୍ଗତ ଆତ୍ମାକୁ ଶିବଙ୍କ ତେଜରେ ସଂଯୁକ୍ତ କରିବ।

Verse 11

विशोष्य वायुना पश्चाद्देहं कालाग्निना दहेत् । ततश्चोपरिभावेन कलास्संहृत्य वायुना । देहं संहृत्य वै दग्धं कलास्स्पृष्ट्वा सहाब्धिना । प्लावयित्वामृतैर्देहं यथास्थानं निवेशयेत्

ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରକୁ ଶୁଷ୍କ କରି କାଳାଗ୍ନିରେ ଦହନ କରିବ। ତା’ପରେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା କଳାଗୁଡ଼ିକୁ ସଂହାର କରି, ଅମୃତରେ ଶରୀରକୁ ପ୍ଳାବିତ କରି ଯଥାସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 13

अथ संहृत्य वै दग्धः कलासर्गं विनैव तु । अमृतप्लावनं कुर्याद्भस्मीभूतस्य वै ततः । ततो विद्यामये तस्मिन्देहे दीपशिखाकृतिम् । शिवान्निर्गतमात्मानं ब्रह्मरंध्रेण योजयेत्

ତାପରେ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାକୁ ସଂହରି, ଦେହାଭିମାନକୁ ଦଗ୍ଧ କରି, କଳାମାନଙ୍କ ନୂତନ ସର୍ଗ ନ କରି, ଭସ୍ମୀଭୂତ ଅବସ୍ଥାରେ ‘ଅମୃତ-ପ୍ଲାବନ’ କରିବା ଉଚିତ। ତଦନନ୍ତରେ ସେହି ବିଦ୍ୟାମୟ ଦେହରେ, ଦୀପଶିଖା-ରୂପେ ଶିବରୁ ନିର୍ଗତ ଆତ୍ମାକୁ ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 15

देहस्यान्तः प्रविष्टं तं ध्यात्वा हृदयपंकजे । पुनश्चामृतवर्षेण सिंचेद्विद्यामयं वपुः । ततः कुर्यात्करन्यासं करशोधनपूर्वकम् । देहन्यासं ततः पश्चान्महत्या मुद्रया चरेत्

ଦେହର ଅନ୍ତରେ, ହୃଦୟପଦ୍ମରେ ପ୍ରବିଷ୍ଟ ସେଇ ପରମ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ପୁନଃ ଅମୃତବର୍ଷାରେ ମନ୍ତ୍ରମୟ ଦେହକୁ ସିଞ୍ଚନ/ଅଭିଷେକ କର। ତାପରେ ହସ୍ତଶୋଧନ କରି କରନ୍ୟାସ, ପଛରେ ଦେହନ୍ୟାସ କରି ମହାମୁଦ୍ରା ଆଚରଣ କର।

Verse 17

अंगन्यासं ततः कृत्वा शिवोक्तेन तु वर्त्मना । वर्णन्यासं ततः कुर्याद्धस्तपादादिसंधिषु । षडंगानि ततो न्यस्य जातिषट्कयुतानि च । दिग्बंधमाचरेत्पश्चादाग्नेयादि यथाक्रमम्

ତାପରେ ଶିବୋକ୍ତ ପଥ ଅନୁସାରେ ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ କର। ପଛରେ ହସ୍ତ, ପାଦ ଆଦିର ସନ୍ଧିସ୍ଥାନରେ ବର୍ଣ୍ଣନ୍ୟାସ କର। ତଦନନ୍ତରେ ଷଡଅଙ୍ଗ ଓ ଶବ୍ଦର ଷଟ୍ ଜାତି ସହିତ ନ୍ୟାସ କରି, ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗରୁ କ୍ରମେ ଦିଗ୍ବନ୍ଧ ଆଚରଣ କର।

Verse 19

यद्वा मूर्धादिपञ्चांगं न्यासमेव समाचरेत् । तथा षडंगन्यासं च भूतशुद्ध्यादिकं विना । एवं समासरूपेण कृत्वा देहात्मशोधनम् । शिवभावमुपागम्य पूजयेत्परमेश्वरम्

କିମ୍ବା ମୂର୍ଧା ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ପଞ୍ଚାଙ୍ଗନ୍ୟାସ ମାତ୍ର କର; ଏବଂ ଭୂତଶୁଦ୍ଧି ଆଦି ବିନା ଷଡଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ କର। ଏଭଳି ସଂକ୍ଷେପରେ ଦେହ-ଆତ୍ମା ଶୋଧନ କରି, ଶିବଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କର।

Verse 21

अथ यस्यास्त्यवसरो नास्ति वा मतिविभ्रमः । स विस्तीर्णेन कल्पेन न्यासकर्म समाचरेत् । तत्राद्यो मातृकान्यासो ब्रह्मन्यासस्ततः परः । तृतीयः प्रणवन्यासो हंसन्यासस्तदुत्तरः

ଏବେ ଯାହାର ସମୟ/ଅବସର ନାହିଁ, କିମ୍ବା ମନରେ ଭ୍ରମ ଅଛି, ସେ ବିସ୍ତୃତ ବିଧିରେ ନ୍ୟାସକର୍ମ କରୁ। ସେଥିରେ ପ୍ରଥମେ ମାତୃକାନ୍ୟାସ, ପରେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ୟାସ; ତୃତୀୟ ପ୍ରଣବନ୍ୟାସ, ଏବଂ ତାହାପରେ ହଂସନ୍ୟାସ।

Verse 22

अध्याय

ଅଧ୍ୟାୟ—ଏହା ଶାସ୍ତ୍ରର ସେହି ବିଭାଗ, ଯେଉଁଠାରେ ଶିବ-ଉପଦେଶକୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ମନନ ପାଇଁ ବିନ୍ୟସ୍ତ କରାଯାଇଛି।

Verse 23

पञ्चमः कथ्यते सद्भिर्न्यासः पञ्चाक्षरात्मकः । एतेष्वेकमनेकं वा कुर्यात्पूजादि कर्मसु । अकारं मूर्ध्नि विन्यस्य आकारं च ललाटके । इं ईं च नेत्रयोस्तद्वतुं ऊं श्रवणयोस्तथा

ପଞ୍ଚମ ପ୍ରକାର, ସଦ୍ଭିର୍ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ, ପଞ୍ଚାକ୍ଷରାତ୍ମକ ନ୍ୟାସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୂଜାଦି କର୍ମରେ ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ କିମ୍ବା ଅନେକ ନ୍ୟାସ କରିପାରେ। ‘ଅ’କୁ ଶିରୋପରି ଏବଂ ‘ଆ’କୁ ଲଲାଟରେ; ‘ଇ’ ‘ଈ’କୁ ଦୁଇ ନେତ୍ରରେ, ଏବଂ ‘ଉ’ ‘ଊ’କୁ ଦୁଇ କର୍ଣ୍ଣରେ ଯଥାବିଧି ବିନ୍ୟସ କର।

Verse 25

ऋं ःं कपोलयोश्चैव ऌअं ॡं नासापुटद्वये । एमेमोष्ठद्वयोरोमौं दंतपंक्तिद्वयोः क्रमात् । अं जिह्वायामथो तालुन्यः प्रयोज्यो यथाक्रमम् । कवर्गं दक्षिणे हस्ते न्यसेत्पञ्चसु संधिषु

‘ଋଂ’ ଓ ‘ଃଂ’କୁ ଦୁଇ କପୋଳରେ, ଏବଂ ‘ଌଅଂ’ ଓ ‘ॡଂ’କୁ ଦୁଇ ନାସାପୁଟରେ ବିନ୍ୟସ କର। କ୍ରମେ ‘ଏ’ ଓ ‘ମେ’କୁ ଦୁଇ ଓଷ୍ଠରେ, ଏବଂ ‘ଓମୌଂ’କୁ ଦାନ୍ତର ଦୁଇ ପଙ୍କ୍ତିରେ ସ୍ଥାପନ କର। ପରେ ‘ଅଂ’କୁ ଜିହ୍ୱାରେ ଓ ‘ଯଃ’କୁ ତାଳୁରେ ଯଥାକ୍ରମ ରଖ। ତାପରେ ଡାହାଣ ହାତର ପାଞ୍ଚ ସନ୍ଧିରେ ‘କ’-ବର୍ଗ ଅକ୍ଷର ନ୍ୟାସ କର।

Verse 27

चवर्गं च तथा वामहस्तसंधिषु विन्यसेत् । टवर्गं च तवर्गं च पादयोरुभयोरपि । पफौ तु पार्श्वयोः पृष्ठे नाभौ चापि बभौ ततः । न्यसेन्मकारं हृदये त्वगादिषु यथाक्रमम्

ଚ-ବର୍ଗ ଅକ୍ଷରକୁ ବାମ ହାତର ସନ୍ଧିଗୁଡ଼ିକରେ ବିନ୍ୟସ କର। ଟ-ବର୍ଗ ଓ ତ-ବର୍ଗକୁ ଉଭୟ ପାଦରେ ସ୍ଥାପନ କର। ‘ପ’ ‘ଫ’କୁ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ପରେ ‘ବ’ ‘ଭ’କୁ ପୃଷ୍ଠରେ ଏବଂ ନାଭିରେ ମଧ୍ୟ ରଖ। ତାପରେ ‘ମ’କାରକୁ ହୃଦୟରେ ନ୍ୟାସ କରି, ତ୍ୱକ୍ ଆଦି ଅଙ୍ଗରେ ଶେଷ ବିନ୍ୟାସ ଯଥାକ୍ରମ କର—ଏଭଳି ଶିବପୂଜାର୍ଥେ ଦେହ ପବିତ୍ର ହୁଏ।

Verse 29

यकरादिसकारांतान्न्यसेत्सप्तसु धातुषु । हंकारं हृदयस्यांतः क्षकारं भ्रूयुगांतरे । एवं वर्णान्प्रविन्यस्य पञ्चाशद्रुद्रवर्त्मना । अंगवक्त्रकलाभेदात्पञ्च ब्रह्माणि विन्यसेत्

‘ଯ’ରୁ ‘ସ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ସପ୍ତ ଧାତୁରେ ନ୍ୟାସ କର। ‘ହଂ’କାରକୁ ହୃଦୟାନ୍ତରେ ଏବଂ ‘କ୍ଷ’କାରକୁ ଦୁଇ ଭ୍ରୂର ମଧ୍ୟରେ ରଖ। ଏଭଳି ପଞ୍ଚାଶତ୍ ବର୍ଣ୍ଣର ରୁଦ୍ରପଥରେ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ପ୍ରବିନ୍ୟସ କରି, ଅଙ୍ଗ-ଭେଦ, ବକ୍ତ୍ର-ଭେଦ ଓ କଳା-ଭେଦ ଅନୁସାରେ ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିନ୍ୟସ କର।

Verse 31

करन्यासाद्यमपि तैः कृत्वा वाथ न वा क्रमात् । शिरोवदनहृद्गुह्यपादेष्वेतानि कल्पयेत् । ततश्चोर्ध्वादिवक्त्राणि पश्चिमांतानि कल्पयेत् । ईशानस्य कलाः पञ्च पञ्चस्वेतेषु च क्रमात्

ସେହି ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରନ୍ୟାସ ଆଦି ପୂର୍ବକ୍ରିୟା କରି—କ୍ରମରେ କିମ୍ବା ଅକ୍ରମରେ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଶିର, ମୁଖ, ହୃଦୟ, ଗୁହ୍ୟ-ଦେଶ ଓ ପାଦରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ତାପରେ ଊର୍ଧ୍ୱ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପଶ୍ଚିମାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଖମାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ। ଏହି ପାଞ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଈଶାନଙ୍କ ପାଞ୍ଚ କଳାକୁ କ୍ରମଶଃ ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 33

ततश्चतुर्षु वक्त्रेषु पुरुषस्य कला अपि । चतस्रः प्रणिधातव्याः पूर्वादिक्रमयोगतः । हृत्कंठांसेषु नाभौ च कुक्षौ पृष्ठे च वक्षसि । अघोरस्य कलाश्चाष्टौ पादयोरपि हस्तयोः

ତାପରେ ଚାରି ମୁଖରେ ପୁରୁଷ-ତତ୍ତ୍ୱର ଚାରି କଳାକୁ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବାଦି କ୍ରମରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ହୃଦୟ, କଣ୍ଠ, ଅଂସ, ନାଭି, କୁକ୍ଷି, ପୃଷ୍ଠ ଓ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ଏହିପରି ଅଘୋରଙ୍କ ଆଠ କଳାକୁ ପାଦଦ୍ୱୟରେ ଏବଂ ହସ୍ତଦ୍ୱୟରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 35

पश्चात्त्रयोःदशकलाः पायुमेढ्रोरुजानुषु । जंघास्फिक्कटिपार्श्वेषु वामदेवस्य भावयेत् । घ्राणे शिरसि बाह्वोश्च कल्पयेत्कल्पवित्तमः । अष्टत्रिंशत्कलान्यासमेवं कृत्वानुपूर्वशः

ତତଃ ବିଧିଜ୍ଞ ସାଧକ କ୍ରମେ ତେର କଳାର ନ୍ୟାସ କରିବ—ଗୁଦ, ଉପସ୍ଥ, ଉରୁ ଓ ଜାନୁରେ। ଜଂଘା, ନିତମ୍ବ, କଟି ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବାମଦେବ-ଭାବ ଧ୍ୟାନ କରିବ। ପୁଣି ନାସିକା, ଶିର ଓ ଦୁଇ ବାହୁରେ ମଧ୍ୟ କଳା ସ୍ଥାପନ କରିବ। ଏଭଳି ଅଠତ୍ରିଂଶତ୍ କଳା-ନ୍ୟାସ କ୍ରମାନୁସାରେ କରି ସେ ପଦେ ପଦେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।

Verse 37

पश्चात्प्रणवविद्धीमान्प्रणवन्यासमाचरेत् । बाहुद्वये कूर्परयोस्तथा च मणिबन्धयोः । पार्श्वोदरोरुजंघेषु पादयोः पृष्ठतस्तथा । इत्थं प्रणवविन्यासं कृत्वा न्यासविचक्षणः

ତତଃ ପ୍ରଣବବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ ପ୍ରଣବ-ନ୍ୟାସ ଆଚରଣ କରିବ। ଦୁଇ ବାହୁରେ, କୂର୍ପର ଓ ମଣିବନ୍ଧରେ; ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ଉଦରରେ, ଉରୁ ଓ ଜଂଘାରେ, ପାଦରେ ଏବଂ ପୃଷ୍ଠଦେଶରେ ମଧ୍ୟ। ଏଭଳି ପ୍ରଣବବିନ୍ୟାସ କରି ନ୍ୟାସ-ନିପୁଣ ସାଧକ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।

Verse 39

हंसन्यासं प्रकुर्वीत शिवशास्त्रे यथोदितम् । बीजं विभज्य हंसस्य नेत्रयोर्घ्राणयोरपि । विभज्य बाहुनेत्रास्यललाटे घ्राणयोरपि । कक्षयोः स्कन्धयोश्चैव पार्श्वयोस्तनयोस्तथा

ଶୈବଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯଥା କୁହାଯାଇଛି, ସେହିପରି ହଂସ-ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ‘ହଂସ’ ବୀଜକୁ ବିଭାଜନ କରି ନେତ୍ର ଓ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରେ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ତଥା ବାହୁ, ନେତ୍ର, ମୁଖ, ଲଲାଟ ଓ ନାସିକାରେ ମଧ୍ୟ ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ପରେ କକ୍ଷ, ସ୍କନ୍ଧ, ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ସ୍ତନରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 41

कठ्योः पाण्योर्गुल्फयोश्च यद्वा पञ्चांगवर्त्मना । हंसन्यासमिमं कृत्वा न्यसेत्पञ्चाक्षरीं ततः । यथा पूर्वोक्तमार्गेण शिवत्वं येन जायते । नाशिवः शिवमभ्यस्येन्नाशिवः शिवमर्चयेत्

କଟି, ହାତ ଓ ଗୁଲ୍ଫ (ଗୋଡ଼ଘୁଣ୍ଟି) ଉପରେ—କିମ୍ବା ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ମାର୍ଗାନୁସାରେ—ଏହି ‘ହଂସ-ନ୍ୟାସ’ କରି, ପରେ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରର ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବୋକ୍ତ ପଥରେ ଯେଉଁଥିରୁ ଶିବତ୍ୱ ଜନ୍ମେ—ଶିବଭାବ ନଥିବା ଲୋକ ଶିବସାଧନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଶିବାର୍ଚ୍ଚନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 43

नाशिवस्तु शिवं ध्यायेन्नाशिवम्प्राप्नुयाच्छिवम् । तस्माच्छैवीं तनुं कृत्वा त्यक्त्वा च पशुभावनाम् । शिवो ऽहमिति संचिन्त्य शैवं कर्म समाचरेत् । कर्मयज्ञस्तपोयज्ञो जपयज्ञस्तदुत्तरः

ଯେ ଶିବଭାବରହିତ, ସେ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏବଂ ଯେ ଶିବପରାୟଣ ନୁହେଁ, ସେ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ନିଜ ଦେହ-ମନକୁ ଶୈବମୟ କରି, ପଶୁଭାବନା (ବନ୍ଧ ଜୀବର ପଶୁତ୍ୱ) ତ୍ୟାଗ କରି, ‘ମୁଁ ଶିବଙ୍କର/ଶିବମୟ’ ବୋଲି ଚିନ୍ତନ କରି ଶୈବ କର୍ମ ଆଚରଣ କର। କର୍ମଯଜ୍ଞ, ତପୋଯଜ୍ଞ ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜପଯଜ୍ଞ କଥିତ।

Verse 44

ध्यानयज्ञो ज्ञानयज्ञः पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः । कर्मयज्ञरताः केचित्तपोयज्ञरताः परे । जपयज्ञरताश्चान्ये ध्यानयज्ञरतास्तथा

ଧ୍ୟାନଯଜ୍ଞ ଓ ଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞ—ଏଭଳି ପାଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। କେହି କର୍ମଯଜ୍ଞରେ ରତ, କେହି ତପୋଯଜ୍ଞରେ; ଅନ୍ୟେ ଜପଯଜ୍ଞରେ ରତ, ଏବଂ ସେହିପରି ଧ୍ୟାନଯଜ୍ଞରେ ମଧ୍ୟ ରତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 46

ज्ञानयज्ञरताश्चान्ये विशिष्टाश्चोत्तरोत्तरम् । क्रमयज्ञो द्विधा प्रोक्तः कामाकामविभेदतः । कामान्कामी ततो भुक्त्वा कामासक्तः पुनर्भवेत् । अकामे रुद्रभवने भोगान्भुक्त्वा ततश्च्युतः

ଅନ୍ୟେ ଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞରେ ରତ ହୋଇ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଉତ୍ତରୋତ୍ତର ବିଶିଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। କ୍ରମଯଜ୍ଞ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—କାମସହିତ ଓ ଅକାମ। କାମୀ ସାଧକ କାମ୍ୟ ଭୋଗ ଭୋଗି କାମାସକ୍ତ ହୋଇ ପୁନଃଜନ୍ମ ପାଏ। କିନ୍ତୁ ଅକାମ ପଥରେ ରୁଦ୍ରଭବନ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେଠାର ଦିବ୍ୟ ଭୋଗ ଅନୁଭବ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପୁନର୍ବାର ପତିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 48

तपोयज्ञरतो भूत्वा जायते नात्र संशयः । तपस्वी च पुनस्तस्मिन्भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः । जपध्यानरतो भूत्वा जायते भुवि मानवः । जपध्यानरतो मर्त्यस्तद्वैशिष्ट्यवशादिह

ତପୋଯଜ୍ଞରେ ରତ ହେଲେ ସେ ତପସ୍ବୀ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ସେ ତପସ୍ବୀ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଭୋଗ ଭୋଗି ସେଇ ଅବସ୍ଥାରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୁଏ। ଯେ ଜପ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ରତ, ସେ ପୃଥିବୀରେ ମାନବ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଏ; ଏବଂ ଜପ-ଧ୍ୟାନରେ ରତ ସେ ମର୍ତ୍ୟ, ସେଇ ସାଧନାର ବିଶେଷ ଶକ୍ତିରେ ଏହି ଲୋକରେ ହିଁ ବିଶିଷ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 50

ज्ञानं लब्ध्वाचिरादेव शिवसायुज्यमाप्नुयात् । तस्मान्मुक्तो शिवाज्ञप्तः कर्मयज्ञो ऽपि देहिनाम् । अकामः कामसंयुक्तो बन्धायैव भविष्यति । तस्मात्पञ्चसु यज्ञेषु ध्यानज्ञानपरो भवेत्

ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ ସାଧକ ଶୀଘ୍ରେ ଶିବ-ସାୟୁଜ୍ୟ ପାଏ। ତେଣୁ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶିବାଜ୍ଞାରେ ବିହିତ କର୍ମଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ବନ୍ଧନକାରୀ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ କର୍ମ ରହେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ନିଷ୍କାମ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଯେ କାମନାସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େ। ତେଣୁ ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞରେ ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ପରାୟଣ ହେବା ଉଚିତ।

Verse 52

ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः । हिंसादिदोषनिर्मुक्तो विशुद्धश्चित्तसाधनः । ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः । बहिः कर्मकरा यद्वन्नातीव फलभागिनः

ଯାହାଙ୍କ ପାଖରେ ଧ୍ୟାନ ଓ ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେ ଭବସାଗରକୁ ପାର କରେ। ହିଂସା ଆଦି ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧିର ପବିତ୍ର ସାଧନ ହୁଏ। ତେଣୁ ଧ୍ୟାନଯଜ୍ଞ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହା ଅପବର୍ଗ ଅର୍ଥାତ୍ ମୋକ୍ଷଫଳ ଦିଏ। ବାହ୍ୟ କର୍ମଗୁଡ଼ିକ ସେବକ ପରି; ପରମ ଫଳରେ ସେମାନେ ଅଧିକ ଭାଗୀ ନୁହେଁ।

Verse 54

दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः । ध्यानिनां हि वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम् । यथेह कर्मणां स्थूलं मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् । ध्यानयज्ञरतास्तस्माद्देवान्पाषाणमृण्मयान्

ରାଜଭବନରେ (ଏହି ନୀତି) ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ କର୍ମୀମାନେ ତଦ୍ରୂପ କରନ୍ତି। ଧ୍ୟାନୀମାନଙ୍କ ରୂପ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୁଏ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଐଶ୍ୱର୍ୟରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଲୋକରେ କର୍ମ ପାଇଁ ସ୍ଥୂଳ ଆକାର ମାଟି, କାଠ ଆଦିରେ ଗଢ଼ାଯାଏ; ତେଣୁ ଧ୍ୟାନଯଜ୍ଞରେ ରତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପାସନାର ଆଧାରରୂପେ ପାଷାଣ କିମ୍ବା ମୃଣ୍ମୟ ଦେବମୂର୍ତ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।

Verse 56

नात्यंतं प्रतिपद्यंते शिवयाथात्म्यवेदनात् । आत्मस्थं यः शिवं त्यक्त्वा बहिरभ्यर्चयेन्नरः । हस्तस्थं फलमुत्सृज्य लिहेत्कूर्परमात्मनः । ज्ञानाद्ध्यानं भवेद्ध्यानाज्ज्ञानं भूयः प्रवर्तते

ଶିବଙ୍କ ଯଥାର୍ଥ ସ୍ୱରୂପ ଜାଣିନଥିଲେ ଲୋକେ ପରମ ପଦକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଆତ୍ମସ୍ଥ ଶିବଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି କେବଳ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ପୂଜେ, ସେ ହାତରେ ଥିବା ଫଳକୁ ଫେଙ୍ଗି ନିଜ କୋହୁଣି ଚାଟିବା ପରି। ଜ୍ଞାନରୁ ଧ୍ୟାନ ହୁଏ, ଧ୍ୟାନରୁ ଜ୍ଞାନ ପୁନଃ ଅଧିକ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 58

तदुभाभ्यां भवेन्मुक्तिस्तस्माद्ध्यानरतो भवेत् । द्वादशान्ते तथा मूर्ध्नि ललाटे भ्रूयुगान्तरे । नासाग्रे वा तथास्ये वा कन्धरे हृदये तथा । नाभौ वा शाश्वतस्थाने श्रद्धाविद्धेन चेतसा

ସେଇ ଦୁଇଟି—ସାଧନା ଓ ଜ୍ଞାନ—ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ହୁଏ; ତେଣୁ ଧ୍ୟାନରେ ରତ ହେବା ଉଚିତ। ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବିଦ୍ଧ ଚେତନାଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାଦଶାନ୍ତରେ, କିମ୍ବା ମୂର୍ଧ୍ନିରେ, ଲଲାଟରେ, ଭ୍ରୂମଧ୍ୟରେ, ନାସାଗ୍ରରେ, ମୁଖରେ, କଣ୍ଠରେ, ହୃଦୟରେ, କିମ୍ବା ନାଭିରେ—ସେଇ ଶାଶ୍ୱତ ସ୍ଥାନରେ—ଧ୍ୟାନ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 60

बहिर्यागोपचारेण देवं देवीं च पूजयेत् । अथवा पूजयेन्नित्यं लिंगे वा कृतकेपि वा । वह्नौ वा स्थण्डिले वाथ भक्त्या वित्तानुसारतः । अथवांतर्बहिश्चैव पूजयेत्परमेश्वरम् । अंतर्यागरतः पूजां बहिः कुर्वीत वा न वा

ବାହ୍ୟ ଯାଗ-ଉପଚାର ଦ୍ୱାରା ଦେବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା ନିତ୍ୟ ଲିଙ୍ଗରେ ଅଥବା ନିର୍ମିତ ପ୍ରତିମାରେ, କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ, ଅଥବା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲରେ—ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଭକ୍ତି ସହ—ପୂଜା କରୁ। କିମ୍ବା ଅନ୍ତରେ ଓ ବାହାରେ ଉଭୟ ଭାବେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରୁ। ଯେ ଅନ୍ତର୍ୟାଗରେ ରତ, ସେ ବାହ୍ୟ ପୂଜା କରୁ କିମ୍ବା ନ କରୁ।