शिवाचार्याभिषेकविधिः / Rite of Consecrating a Śiva-Teacher (Śivācārya Abhiṣeka)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । अथैवं संस्कृतं शिष्यं कृतपाशुपतव्रतम् । आचार्यत्वे ऽभिषिंचेत तद्योगत्वेन चान्यथा

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ଏଭଳି ସମ୍ୟକ୍ ସଂସ୍କୃତ ଓ ପାଶୁପତ ବ୍ରତଧାରୀ ଶିଷ୍ୟକୁ ଆଚାର୍ୟପଦରେ ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ; ନଚେତ୍ ତାହାର ଯୋଗ୍ୟତାନୁସାରେ ଯୋଗବିଧିରେ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 2

मण्डलं पूर्ववत्कृत्त्वा संपूज्य परमेश्वरम् । स्थापयत्पञ्चकलशान्दिक्षु मध्ये च पूर्ववत्

ପୂର୍ବବତ୍ ମଣ୍ଡଳ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ପରମେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରି; ପଛରେ ପଞ୍ଚ କଳଶକୁ ଦିଗମାନେ ଓ ଗୋଟିଏକୁ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ବବତ୍ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 3

निवृत्तिं पुरतो न्यस्य प्रतिष्ठां पश्चिमे घटे । विद्यां दक्षिणतः शांतिमुत्तरे मध्यतः पराम्

ନିବୃତ୍ତିକୁ ସମ୍ମୁଖରେ ରଖି, ପଶ୍ଚିମ କଳଶରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ; ଦକ୍ଷିଣରେ ବିଦ୍ୟାକୁ, ଉତ୍ତରରେ ଶାନ୍ତିକୁ, ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ପରାଶକ୍ତିକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 4

कृत्वा रक्षादिकं तत्र बद्ध्वा मुद्रां च धैनवीम् । अभिमंत्र्य घटान्हुत्वा पूर्णांतं च यथा पुरा

ସେଠାରେ ରକ୍ଷାଦି କର୍ମ କରି ଧୈନବୀ ମୁଦ୍ରା ବାନ୍ଧି, କଳଶମାନଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ହୋମ କରି ପୂର୍ବବତ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଧି ସମାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 5

प्रवेश्य मंडले शिष्यमनुष्णीषं च देशिकः । तर्पणाद्यं तु मंत्राणां कुर्यात्पूर्वावसानकम्

ଦେଶିକ (ଗୁରୁ) ଶିଷ୍ୟକୁ—ମୁଣ୍ଡ ଢାକିନଥାଇ—ମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରବେଶ କରାଉ; ପରେ ତର୍ପଣରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ପୂର୍ବାବସାନକ (ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସମାପନ) କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 6

ततः संपूज्य देवेशमनुज्ञाप्य च पूर्ववत् । अभिषेकाय तं शिष्यमासनं त्वधिरोहयेत्

ତତଃ ଦେବେଶଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ପୂଜ୍ୟ କରି, ପୂର୍ବବତ୍ ତାଙ୍କ ଅନୁଜ୍ଞା ପାଇ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଅଭିଷେକାର୍ଥେ ସେଇ ଶିଷ୍ୟକୁ ଆସନରେ ବସାଇବେ।

Verse 7

सकलीकृत्य तं पश्चात्कलापञ्चकरूपिणम् । न्यस्तमंत्रतनुं बद्ध्वा शिवं शिष्यं समर्पयेत्

ତାପରେ ତାହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି—ପଞ୍ଚକଳାରୂପ କରି—ମନ୍ତ୍ରନ୍ୟାସେ ପବିତ୍ର ଦେହବାନ୍ ଶିଷ୍ୟକୁ ବଦ୍ଧ କରି, ସେଇ ଶୁଭ ଶିଷ୍ୟକୁ ଶିବଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିବେ।

Verse 8

ततो निवृत्तिकुंभादिघटानुद्धृत्य वै क्रमात् । मध्यमान्ताच्छिवेनैव शिष्यं तमभिषेचयत्

ତାପରେ ନିବୃତ୍ତି-କୁମ୍ଭ ଆଦି ଘଟମାନଙ୍କୁ କ୍ରମେ ଉଦ୍ଧୃତ କରି, ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିବ ନିଜେ ସେଇ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କଲେ।

Verse 9

शिवहस्तं समर्प्याथ शिशोः शिरसि देशिकः । शिवभावसमापन्नः शिवाचार्यं तमादिशेत्

ତାପରେ ଦେଶିକ ଶିଶୁର ଶିର ଉପରେ ‘ଶିବହସ୍ତ’ ସମର୍ପଣ କରି, ଶିବଭାବରେ ଲୀନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଶିବାଚାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବେ।

Verse 10

अथालंकृत्य तं देवमाराध्य शिवमण्डले । शतमष्टोत्तरं हुत्वा दद्यात्पूर्णाहुतिं ततः

ତାପରେ ସେଇ ଦେବଙ୍କୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରି ଶିବମଣ୍ଡଳରେ ଯଥାବିଧି ଆରାଧନା କରି; ଅଗ୍ନିରେ ଏକଶ ଆଠ ଆହୁତି ଦେଇ, ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଅର୍ପଣ କରିବେ।

Verse 11

पुनः सम्पूज्य देवेशं प्रणम्य भुवि दंडवत् । शिरस्यंजलिमाधाय शिवं विज्ञापयेद्गुरुः

ପୁନର୍ବାର ଦେବେଶଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ପୂଜା କରି, ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ଶିର ଉପରେ ଅଞ୍ଜଳି ଧରି, ଗୁରୁ ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କୁ ବିନୟପୂର୍ବକ ନିବେଦନ କରିବେ।

Verse 12

भगवंस्त्वत्प्रसादेन देशिकोयं मया कृतः । अनुगृह्य त्वया देव दिव्याज्ञास्मै प्रदीयताम्

ହେ ଭଗବନ୍! ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ ଏହାକୁ ଦେଶିକ (ଯୋଗ୍ୟ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ) କରିଛି। ହେ ଦେବ! ଅନୁଗ୍ରହ କରି ଏହାକୁ ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଆଜ୍ଞା—ପବିତ୍ର ଅଧିକାର ଓ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ—ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ।

Verse 13

एवं विज्ञाप्य शिष्येण सह भूयः प्रणम्य च । शिवं शिवागमं दिव्यं पूजयेच्छिववद्गुरुः

ଏହିପରି ଶିଷ୍ୟକୁ ଯଥାବିଧି ଜଣାଇ, ଶିଷ୍ୟ ସହ ପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କରି, ଶିବସଦୃଶ ଆଚରଣବାନ ଗୁରୁ ଶୁଭ ପରମେଶ୍ୱର ଶିବ ଓ ଦିବ୍ୟ ଶିବାଗମକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 14

पुनः शिवमनुज्ञाप्य शिवज्ञानस्य पुस्तकम् । उभाभ्यामथ पाणिभ्यां दद्याच्छिष्याय देशिकः

ପୁନଃ ପରମେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ଦେଶିକ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଶିବଜ୍ଞାନର ପୁସ୍ତକକୁ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଦୁଇହାତରେ ଭକ୍ତିସହିତ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 15

स ताम्मूर्ध्नि समाधाय विद्यां विद्यासनोपरि । अधिरोप्य यथान्यायमभिवंद्य समर्चयेत्

ସେ ଏହି ପବିତ୍ର ବିଦ୍ୟାକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଧାରଣ କରି, ପରେ ବିଦ୍ୟାସନ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି; ନିୟମାନୁସାରେ ଅଭିବନ୍ଦନ କରି ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରିବ।

Verse 16

अथ तस्मै गुरुर्दद्याद्राजोपकरणान्यपि । आचार्यपदवीं प्राप्तो राज्यं चापि यतो ऽर्हति

ତାପରେ ଗୁରୁ ତାହାକୁ ରାଜଚିହ୍ନ ଓ ରାଜ୍ୟୋପକରଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ; କାରଣ ଆଚାର୍ୟପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 17

अथानुशासनं कुर्यात्पूर्वैराचरितं यथा । यथा च शिवशास्त्रोक्तं यथा लोकेषु पूज्यते

ତାପରେ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରିଥିଲେ ସେପରି ଯଥୋଚିତ ଅନୁଶାସନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ—ଶିବଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯେପରି କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ପୂଜ୍ୟ ଭାବେ ସମ୍ମାନିତ।

Verse 18

शिष्यान्परिक्ष्य यत्नेन शिवशास्त्रोक्तलक्षणैः । संस्कृत्य च शिवज्ञानं तेभ्यो दद्याच्च देशिकः

ଶିବଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଅନୁସାରେ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଯତ୍ନରେ ପରୀକ୍ଷା କରି, ଦେଶିକ ତାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସଂସ୍କାର କରି ଶୁଦ୍ଧ କରି, ପରେ ଶିବଜ୍ଞାନ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 19

एवं सर्वमनायासं शौचं क्षांतिं दयां तथा । अस्पृहामप्यसूयां च यत्नेन च विभावयेत्

ଏହିପରି ଯତ୍ନରେ, କ୍ଲେଶ ବିନା, ଶୌଚ, କ୍ଷାନ୍ତି, ଦୟା; ଏବଂ ଆସକ୍ତିହୀନ ସନ୍ତୋଷ ଓ ଅସୂୟାହୀନ ମନ—ଏସବୁକୁ ଭାବନା କରି ବିକାଶ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 20

इत्थमादिश्य तं शिष्यं शिवमुद्वास्य मंडलात् । शिवकुंभानलादींश्च सदस्यानपि पूजयेत्

ଏହିପରି ଶିଷ୍ୟକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ମଣ୍ଡଳରୁ ଶିବଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉଦ୍ୱାସନ କରି; ଶିବକୁମ୍ଭ, ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ଓ ଉପସ୍ଥିତ ଅନ୍ୟ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 21

युगपद्वाथ संस्कारान्कुर्वीत सगणो गुरुः । तत्र यत्र द्वयं वापि प्रयोगस्योपदिश्यते

ତାପରେ ଗୁରୁ ଗଣ-ସହାୟକମାନଙ୍କ ସହିତ ସଂସ୍କାରକର୍ମ ଏକାସାଥି କରୁ, କିମ୍ବା ଯେପରି ଉପଦେଶ ଅଛି ସେପରି କରୁ। ପ୍ରୟୋଗରେ ଯେଉଁଠି ଦୁଇ ବିକଳ୍ପ ଦିଆଯାଏ, ସେଠି ସେହି ଅନୁସାରେ ଆଚରଣ କରୁ।

Verse 22

तदादावेव कलशान्कल्पयेदध्वशुद्धिवत् । कृत्वा समयसंस्कारमभिषेकं विनाखिलम्

ତାହାର ଆରମ୍ଭରେ ଅଧ୍ୱଶୁଦ୍ଧି ବିଧି ଅନୁସାରେ କଳଶମାନଙ୍କୁ ସଜାଇବା ଉଚିତ। ସମୟ-ସଂସ୍କାର କରି, ପରେ କୌଣସି ଅଂଶ ଛାଡ଼ିନାହିଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 23

समभ्यर्च्य शिवं भूयः कृत्वा चाध्वविशोधनम् । तस्मिन्परिसमाप्ते तु पुनर्देवं प्रपूजयेत्

ପୁନର୍ବାର ବିଧିପୂର୍ବକ ଶିବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ଏବଂ ଅଧ୍ୱ-ବିଶୋଧନ (ମାର୍ଗ-ତତ୍ତ୍ୱର ଶୁଦ୍ଧି) ସମ୍ପାଦନ କରି, ତାହା ସମାପ୍ତ ହେଲେ ପୁଣି ଦେବ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ।

Verse 24

हुत्वा मंत्रन्तु संतर्प्य संदीप्याशास्य चेश्वरम् । समर्प्य मंत्रं शिष्यस्य पाणौ शेषं समापयेत्

ହୋମ କରି, ମନ୍ତ୍ର-ଦେବତାକୁ ସନ୍ତର୍ପିତ କରି, ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଦୀପ୍ତ କରି ଏବଂ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଶିଷ୍ୟର ହାତରେ ମନ୍ତ୍ର ସମର୍ପଣ କରିବେ; ପରେ ଶେଷ କ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରିବେ।

Verse 25

अथवा मंत्रसंस्कारमनुचिंत्याखिलं क्रमात् । अध्वशुद्धिं गुरुः कुर्यादभिषेकावसानिकम्

ଅଥବା ମନ୍ତ୍ର-ସଂସ୍କାରର ସମଗ୍ର କ୍ରମକୁ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତନ କରି, ଗୁରୁ ଅଧ୍ୱ-ଶୁଦ୍ଧି କରିବେ ଏବଂ ତାହାର ଶେଷ ଅଭିଷେକରେ କରିବେ।

Verse 26

तत्र यः शान्त्यतीतादिकलासु विहितो विधिः । स सर्वो ऽपि विधातव्यस्तत्त्वत्रयविशोधने

ସେହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଶାନ୍ତିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅତୀତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଳାମାନଙ୍କରେ ଯେ ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ତତ୍ତ୍ୱତ୍ରୟ-ଶୋଧନ ପାଇଁ ସେ ସମସ୍ତ ବିଧି ଯଥାବିଧି କରିବା ଉଚିତ।

Verse 27

शिवविद्यात्मतत्त्वाख्यं तत्त्वत्रयमुदाहृतम् । शक्तौ शिवस्ततो विद्यात्तस्यास्त्वात्मा समुद्बभौ

ତତ୍ତ୍ୱତ୍ରୟ ‘ଶିବ’, ‘ବିଦ୍ୟା’ ଓ ‘ଆତ୍ମା’ ବୋଲି ଉଦ୍ଧୃତ। ଜାଣ—ଶିବ ଶକ୍ତିରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ; ଏବଂ ସେହି ଶକ୍ତିରୁ ଆତ୍ମା ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 28

शिवेन शांत्यतीताध्वा व्याप्तस्तदपरः परः । विद्यया परिशिष्टो ऽध्वा ह्यात्मना निखिलः क्रमात्

ଶିବ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି-ଅତୀତ ଅଧ୍ୱା ବ୍ୟାପ୍ତ; ତାହାର ପରେ ଥିବା ପରମ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପ୍ତ। ବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଧ୍ୱା ଧାରିତ; ଏବଂ କ୍ରମେ ସମଗ୍ର ଅଧ୍ୱା ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ।

Verse 29

दुर्लभं शांभवं मत्वा मंत्रमूलं मनीषिणः । शाक्तं शंसीत संस्कारं शिवशास्त्रार्थपारगाः

ଶାମ୍ଭବ ଦୀକ୍ଷା ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରମୂଳ ବୋଲି ଜାଣି, ଶିବଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ ମନୀଷୀମାନେ ଶାକ୍ତ ସଂସ୍କାରକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 30

इति ते सर्वमाख्यातं संस्काराख्यस्य कर्मणः । चातुर्विध्यमिदं कृष्ण किं भूय श्रोतुमिच्छसि

ହେ କୃଷ୍ଣ, ‘ସଂସ୍କାର’ ନାମକ କର୍ମର ଏହି ଚତୁର୍ବିଧ ବିଭାଗ ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଦେଲି। ଏବେ ତୁମେ ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?