लिङ्गप्रतिष्ठा-माहात्म्यम् / The Greatness of Liṅga Installation

Verse 1

उपमन्युरुवाच । नित्यनैमित्तिकात्काम्याद्या सिद्धिरिह कीर्तिता । सा सर्वा लभ्येत सद्यो लिंगबेरप्रतिष्ठया

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ଏଠାରେ ନିତ୍ୟ, ନୈମିତ୍ତିକ ଓ କାମ୍ୟ କର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସିଦ୍ଧିମାନେ କୀର୍ତ୍ତିତ। ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ଓ ପବିତ୍ର ବେରା (ମୂର୍ତ୍ତି)ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ସେସବୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 2

सर्वो लिंगमयो लोकस्सर्वं लिंगे प्रतिष्ठितम् । तस्मात्प्रतिष्ठिते लिंगे भवेत्सर्वं पतिष्ठितम्

ସମଗ୍ର ଲୋକ ଲିଙ୍ଗମୟ, ଏବଂ ସବୁକିଛି ଲିଙ୍ଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ତେଣୁ ଲିଙ୍ଗ ଯଥାବିଧି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ, ସବୁକିଛି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

Verse 3

ब्रह्मणा विष्णुना वापि रुद्रेणान्येन केन वा । लिंगप्रतिष्ठामुत्सृज्य क्रियते स्वपदस्थितिः

ବ୍ରହ୍ମା ହେଉନ୍ତୁ, ବିଷ୍ଣୁ ହେଉନ୍ତୁ, ରୁଦ୍ର ହେଉନ୍ତୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି—ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବିନା ନିଜ ପରମ ପଦରେ ସ୍ଥିରତାର ସିଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 4

किमन्यदिह वक्तव्यं प्रतिष्ठां प्रति कारणम् । पर्तिष्ठितं शिवेनापि लिंगं वैश्वेश्वरं यतः

ଏଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର କାରଣ ଓ ଅଧିକାର ବିଷୟରେ ଆଉ କ’ଣ କହିବା? ଏହି କାରଣରୁ ସ୍ୱୟଂ ଶିବ ମଧ୍ୟ ବୈଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ।

Verse 5

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन परत्रेह च शर्मणे । स्थापयेत्परमेशस्य लिंगं बेरमथापि वा

ଏହେତୁ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠାରେ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ—ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ବେର (ମୂର୍ତ୍ତି)କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 6

श्रीकृष्ण उवाच । किमिदं लिंगमाख्यातं कथं लिंगी महेश्वरः । कथं च लिंगभावो ऽस्य कस्मादस्मिञ्छिवो ऽर्च्यते

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—‘ଲିଙ୍ଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ଏହା କ’ଣ? ମହେଶ୍ୱର ‘ଲିଙ୍ଗୀ’ ବୋଲି କିପରି କୁହାଯାନ୍ତି? ତାଙ୍କର ‘ଲିଙ୍ଗଭାବ’ କିପରି? ଏବଂ କେଉଁ କାରଣରୁ ଏହି ଲିଙ୍ଗରେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ?

Verse 7

उपमन्युरुवाच । अव्यक्तं लिंगमाख्यातं त्रिगुणप्रभवाप्ययम् । अनाद्यनंतं विश्वस्य यदुपादानकारणम्

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ଲିଙ୍ଗକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି; ତ୍ରିଗୁଣ ତାହାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଏବଂ ତାହାରେ ଲୟ ପାଏ। ଏହା ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ ଓ ବିଶ୍ୱର ଉପାଦାନ କାରଣ।

Verse 8

तदेव मूलप्रकृतिर्माया च गगनात्मिका । तत एव समुत्पन्नं जगदेतच्चराचरम्

ସେଇ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ହିଁ ମୂଳ-ପ୍ରକୃତି; ଆକାଶସ୍ୱରୂପିଣୀ ମାୟା ମଧ୍ୟ ସେଇ। ସେଠାରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।

Verse 9

अशुद्धं चैव शुद्धं यच्छुद्धाशुद्धं च तत्त्रिधा । ततः शिवो महेशश्च रुद्रो विष्णुः पितामहः

ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ତ୍ରିବିଧ—ଅଶୁଦ୍ଧ, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧାଶୁଦ୍ଧ (ମିଶ୍ର)। ସେଠାରୁ ଶିବ, ମହେଶ, ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 10

भूतानि चेन्द्रियैर्जाता लीयन्ते ऽत्र शिवाज्ञया । अत एव शिवो लिंगो लिंगमाज्ञापयेद्यतः

ଭୂତମାନେ ଓ ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ନେଇ ସେମାନେ ଜନ୍ମନେଇଥାନ୍ତି, ସେସବୁ ଶିବାଜ୍ଞାରେ ଏଠାରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ଶିବ ‘ଲିଙ୍ଗ’ କୁହାଯାନ୍ତି, କାରଣ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଜଗତ ଚିହ୍ନିତ ଓ ଶାସିତ ହୁଏ।

Verse 11

यतो न तदनाज्ञातं कार्याय प्रभवेत्स्वतः । ततो जातस्य विश्वस्य तत्रैव विलयो यतः

ତାଙ୍କୁ ଅଜ୍ଞାତ ଥିବା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱତଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ତାଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କଠାରେ ହିଁ ଲୟ ପାଏ, କାରଣ ସେଇ ତାହାର ଆଧାର ଓ କାରଣ।

Verse 12

अनेन लिंगतां तस्य भवेन्नान्येन केनचित् । लिंगं च शिवयोर्देहस्ताभ्यां यस्मादधिष्ठितम्

ଏହି କାରଣରୁ ହିଁ ତାହାର ‘ଲିଙ୍ଗତ୍ୱ’ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ। କାରଣ ଲିଙ୍ଗ ହେଉଛି ଶିବ-ଶକ୍ତିଙ୍କ ଦେହ, ଯେହেতୁ ତାହା ଉଭୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ।

Verse 13

अतस्तत्र शिवः साम्बो नित्यमेव समर्चयेत् । लिंगवेदी महादेवी लिंगं साक्षान्महेश्वरः

ଅତଏବ ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଉମାସହିତ ଶିବ (ସାମ୍ବ)ଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଲିଙ୍ଗବେଦୀ ସ୍ୱୟଂ ମହାଦେବୀ, ଏବଂ ଲିଙ୍ଗ ସାକ୍ଷାତ୍ ମହେଶ୍ୱର।

Verse 14

तयोः संपूजनादेव स च सा च समर्चितौ । न तयोर्लिंगदेहत्वं विद्यते परमार्थतः

ସେମାନଙ୍କ ଉଭୟଙ୍କ ସମ୍ପୂଜନ ଦ୍ୱାରା ସେ (ଶିବ) ଓ ସେ (ଦେବୀ) ଉଭୟେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ପରମାର୍ଥତଃ ସେମାନଙ୍କର ଲିଙ୍ଗ-ଦେହତ୍ୱ ନାହିଁ।

Verse 15

यतस्त्वेतौ विशुद्धौ तौ देहस्तदुपचारतः । तदेव परमा शक्तिः शिवस्य परमात्मनः

ଯେହେତୁ ସେ ଦୁଇଜଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶୁଦ୍ଧ, ତେଣୁ ‘ଦେହ’ ବୋଲି କହିବା ମାତ୍ର ଉପଚାର (ବ୍ୟବହାର) ମାତ୍ର। ସେଇ ବିଶୁଦ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱ ହିଁ ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କର ପରମ ଶକ୍ତି।

Verse 16

शक्तिराज्ञां यदादत्ते प्रसूते तच्चराचरम् । न तस्य महिमा शक्यो वक्तुं वर्षशतैरपि

ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଯେତେବେଳେ ରାଜଶକ୍ତି (ଶକ୍ତି) ଦିଆଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଚରାଚର ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଜନ୍ମ ଦିଏ। ତାହାର ମହିମା ଶତବର୍ଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିହେବ ନାହିଁ।

Verse 17

येनादौ मोहितौ स्यातां ब्रह्मनारायणावपि । पुरा त्रिभुवनस्यास्य प्रलये समुपस्थिते

ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଦିରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ନାରାୟଣ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ ହୋଇଥିଲେ—ପୂର୍ବକାଳରେ ଏହି ତ୍ରିଭୁବନର ପ୍ରଳୟ ସମୀପ ଆସି ଉପସ୍ଥିତ ହେବାବେଳେ।

Verse 18

यदृच्छया गतस्तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः

ଦୈବ ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ସେଠାକୁ ଗଲେ।

Verse 19

ददर्श पुण्डरीकाक्षं स्वपन्तं तमनाकुलम् । मायया मोहितः शम्भोर्विष्णुमाह पितामहः

ସେ କମଳନୟନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିରାକୁଳ ଭାବେ ଶୋଇଥିବା ଦେଖିଲେ। ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ମାୟାରେ ମୋହିତ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 20

कस्त्वं वदेत्यमर्षेण प्रहृत्योत्थाप्य माधवम् । स तु हस्तप्रहारेण तीव्रेणाभिहतः क्षणात्

କ୍ରୋଧରେ ସେ ମାଧବଙ୍କୁ ପ୍ରହାର କରି ଉଠାଇ—“ତୁ କିଏ? କହ!” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲା। କିନ୍ତୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସେହି ତୀବ୍ର ହସ୍ତପ୍ରହାରରେ ମାଧବ ଭାରି ଆହତ ହେଲେ।

Verse 21

प्रबुद्धोत्थाय शयनाद्ददर्श परमेष्ठिनम् । तमाह चांतस्संक्रुद्धः स्वयमक्रुद्धवद्धरिः

ନିଦ୍ରାଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଶୟନରୁ ଉଠି ହରି ପରମେଷ୍ଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଅନ୍ତରେ କ୍ରୋଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂଯମ କରି ଅକ୍ରୁଦ୍ଧ ପରି କହିଲେ।

Verse 22

कुतस्त्वमागतो वत्स कस्मात्त्वं व्याकुलो वद । इति विष्णुवचः श्रुत्वा प्रभुत्वगुणसूचकम्

“ବତ୍ସ, ତୁମେ କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? କାହିଁକି ବ୍ୟାକୁଳ? କହ।” ଏହିପରି ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଓ ରକ୍ଷକ-ସ୍ୱଭାବ ସୂଚକ ବିଷ୍ଣୁବଚନ ଶୁଣି ସେ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଲାଗିଲା।

Verse 23

रजसा बद्धवैरस्तं ब्रह्मा पुनरभाषत । वत्सेति मां कुतो ब्रूषे गुरुः शिष्यमिवात्मनः

ରଜୋଗୁଣରେ ଯାହାର ବୈର ବନ୍ଧିତ ହୋଇଥିଲା, ତାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ପୁନର୍ବାର କହିଲେ— “ମୋତେ ‘ବତ୍ସ’ ବୋଲି କାହିଁକି କୁହୁଛ? ତୁମେ ମୋ ସହ ଏମିତି କହୁଛ, ଯେପରି ତୁମେ ଗୁରୁ ଏବଂ ମୁଁ ତୁମ ଶିଷ୍ୟ।”

Verse 24

मां न जानासि किं नाथं प्रपञ्चो यस्य मे कृतिः । त्रिधात्मानं विभज्येदं सृष्ट्वाथ परिपाल्यते

“ହେ ନାଥ! ତୁମେ କ’ଣ ମୋତେ ଜାଣ ନାହ? ଏହି ସମଗ୍ର ପ୍ରପଞ୍ଚ ମୋର ନିଜ କୃତି। ମୁଁ ମୋ ସ୍ୱରୂପକୁ ତ୍ରିଧା ଭାଗ କରି ଏହି ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ପରେ ତାହାକୁ ପାଳନ ଓ ଶାସନ କରେ।”

Verse 25

संहरामि नमे कश्चित्स्रष्टा जगति विद्यते । इत्युक्ते सति सो ऽप्याह ब्रह्माणं विष्णुरव्ययः

ସେ କହିଲା— “ମୁଁ ସଂହାର କରେ; ମୋ ପାଇଁ ଜଗତରେ କୌଣସି ସ୍ରଷ୍ଟା ନାହିଁ,” ଏମିତି କହିବା ସହିତ ଅବ୍ୟୟ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 26

अहमेवादिकर्तास्य हर्ता च परिपालकः । भवानपि ममैवांगादवतीर्णः पुराव्ययात्

“ମୁଁ ଏକାଇ ଏହି ଜଗତର ଆଦିକର୍ତ୍ତା, ପ୍ରଳୟରେ ହର୍ତ୍ତା, ଏବଂ ପରିପାଳକ। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବକାଳରେ ମୋର ନିଜ ଅଙ୍ଗରୁ— ମୋ, ଅବ୍ୟୟରୁ— ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲ।”

Verse 27

मन्नियोगात्त्वमात्मानं त्रिधा कृत्वा जगत्त्रयम् । सृजस्यवसि चांते तत्पुनः प्रतिसृजस्यपि

“ମୋ ନିୟୋଗରେ ତୁମେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ତ୍ରିଧା କରି ତ୍ରିଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କର; ତାହାକୁ ପାଳନ କର; ଏବଂ ଶେଷରେ ତାହାକୁ ପୁନଃ ତାହାର ମୂଳରେ ଲୟ କରାଅ।”

Verse 28

विस्मृतोसि जगन्नाथं नारायणमनामयम् । तवापि जनकं साक्षान्मामेवमवमन्यसे

ତୁମେ ଜଗନ୍ନାଥ, ନିରାମୟ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଭୁଲିଗଲ। ଏବଂ ତୁମର ସାକ୍ଷାତ୍ ଜନକ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅବମାନ କରୁଛ।

Verse 29

तवापराधो नास्त्यत्र भ्रांतोसि मम मायया । मत्प्रसादादियं भ्रांतिरपैष्यति तवाचिरात्

ଏଥିରେ ତୁମର କୌଣସି ଅପରାଧ ନାହିଁ; ତୁମେ ମୋର ମାୟାରେ ଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଛ। ମୋର ପ୍ରସାଦରେ ତୁମର ଏହି ଭ୍ରମ ଶୀଘ୍ର ଦୂର ହେବ।

Verse 30

शृणु सत्यं चतुर्वक्त्र सर्वदेवेश्वरो ह्यहम् । कर्ता भर्ता च हर्ता च न मयास्ति समो विभुः

ହେ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା, ସତ୍ୟ ଶୁଣ—ମୁଁ ହିଁ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କର ଈଶ୍ୱର। ମୁଁ କର୍ତ୍ତା, ଭର୍ତ୍ତା ଓ ହର୍ତ୍ତା; ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଭୁଙ୍କ ସମ କେହି ନାହିଁ।

Verse 31

एवमेव विवादोभूद्ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम् । अभवच्च महायुद्धं भैरवं रोमहर्षणम्

ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର ବିବାଦ ହେଲା; ତାପରେ ଭୟଙ୍କର, ରୋମହର୍ଷକ ମହାଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।

Verse 32

मुष्टिभिर्न्निघ्नतोस्तीव्रं रजसा बद्धवैरयोः । तयोर्दर्पापहाराय प्रबोधाय च देवयोः

ତୀବ୍ର ବୈରରେ ବନ୍ଧା ସେଇ ଦୁଇ ଦେବ ମୁଷ୍ଟିପ୍ରହାରରେ ପରସ୍ପରକୁ ଆଘାତ କରି ଘନ ଧୂଳିର ମେଘ ଉଠାଇଲେ; ଏହା ତାଙ୍କର ଦର୍ପ ହରଣ ଓ ବୋଧ ଜାଗ୍ରତି ପାଇଁ ହେଲା।

Verse 33

मध्ये समाविरभवल्लिंगमैश्वरमद्भुतम् । ज्वालामालासहस्राढ्यमप्रमेयमनौपमम्

ସେହି ପ୍ରକଟତାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ, ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା—ସହସ୍ର ଜ୍ୱାଲାମାଳାରେ ଭୂଷିତ, ଅପ୍ରମେୟ ଓ ଅନୁପମ।

Verse 34

क्षयवृद्धिविनिर्मुक्तमादिमध्यांतवर्जितम् । तस्य ज्वालासहस्रेण ब्रह्मविष्णू विमोहितौ

ତାହା କ୍ଷୟ-ବୃଦ୍ଧିରୁ ମୁକ୍ତ, ଆଦି-ମଧ୍ୟ-ଅନ୍ତ ବିହୀନ; ତାହାର ସହସ୍ର ଜ୍ୱାଲାର ତେଜରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ମୋହିତ ହେଲେ।

Verse 35

विसृज्य युद्धं किं त्वेतदित्यचिंतयतां तदा । न तयोस्तस्य याथात्म्यं प्रबुद्धमभवद्यदा

ତେବେ ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ି “ଏହା ସତ୍ୟରେ କ’ଣ?” ବୋଲି ଚିନ୍ତା କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ସମୟରେ ତାହାର ଯଥାର୍ଥ ସ୍ୱରୂପ ଦୁହେଁଙ୍କୁ ଜଣା ପଡ଼ିଲା ନାହିଁ।

Verse 36

तदा समुद्यतौ स्यातां तस्याद्यंतं परीक्षितुम् । तत्र हंसाकृतिर्ब्रह्मा विश्वतः पक्षसंयुतः

ତେବେ ସେମାନେ ତାହାର ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ହଂସାକୃତି ଧାରଣ କରି, ସର୍ବଦିଗରେ ପ୍ରସାରିତ ପକ୍ଷସହିତ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 37

मनोनिलजवो भूत्वा गतस्तूर्ध्वं प्रयत्नतः । नारायणोपि विश्वात्मा लीलाञ्जनचयोपमम्

ମନ ଓ ପବନ ସମ ବେଗ ଧାରଣ କରି ସେ ପ୍ରୟାସପୂର୍ବକ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଗଲେ। ଏବଂ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ନାରାୟଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟାସରେ ଉପରକୁ ଉଠିଲେ—ଲୀଳାମୟ ଅଞ୍ଜନରାଶି ସଦୃଶ ଶ୍ୟାମ ପ୍ରଭା ସହ।

Verse 38

वाराहममितं रूपमस्थाय गतवानधः । एवं वर्षसहस्रं तु त्वरन् विष्णुरधोगतः

ଅପରିମିତ ବରାହରୂପ ଧାରଣ କରି ବିଷ୍ଣୁ ତଳକୁ ଗଲେ। ଏଭଳି ତ୍ୱରାରେ ବିଷ୍ଣୁ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିରନ୍ତର ଅଧୋଗତି କରିଲେ।

Verse 39

नापश्यदल्पमप्यस्य मूलं लिंगस्य सूकरः । तावत्कालं गतश्चोर्ध्वं तस्यांतं ज्ञातुमिच्छया

ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମଧ୍ୟ ସୂକରରୂପୀ ବିଷ୍ଣୁ ସେହି ଲିଙ୍ଗର ମୂଳର ଅଳ୍ପ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ପରେ ତାହାର ସୀମା ଜାଣିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ତତ୍ସମୟ ଉପରକୁ ମଧ୍ୟ ଗଲେ, ତଥାପି ପ୍ରଭୁଚିହ୍ନର ଅନ୍ତ ଅଗମ୍ୟ ରହିଲା।

Verse 40

तथैव भगवान् विष्णुः श्रांतः संविग्नलोचनः

ସେହିପରି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଉଦ୍ବେଗରେ ବିକଳ ହୋଇଉଠିଲା।

Verse 41

क्लेशेन महता तूर्णमधस्तादुत्थितो ऽभवत् । समागतावथान्योन्यं विस्मयस्मेरवीक्षणौ

ମହା କ୍ଲେଶରେ ସେ ତ୍ୱରାରେ ତଳରୁ ଉପରକୁ ଉଠିଆସିଲେ। ପରେ ଦୁହେଁ ମିଶି, ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରେ ବିସ୍ମୟ ଓ ମୃଦୁ ହାସ ଭରିଗଲା।

Verse 42

मायया मोहितौ शंभोः कृत्याकृत्यं न जग्मतुः । पृष्ठतः पार्श्वतस्तस्य चाग्रतश्च स्थितावुभौ

ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଦୁହେଁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଅକର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଭେଦ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଉଭୟ ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ—ଏକଜଣ ପଛେ, ଏକଜଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ଏବଂ ଆଗରେ ମଧ୍ୟ—ଯେପରି ହଟିପାରୁନଥିଲେ।

Verse 43

प्रणिपत्य किमात्मेदमित्यचिंतयतां तदा

ପ୍ରଣାମ କରି ସେହି କ୍ଷଣେ ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ— “ଏହି ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ସତ୍ୟରେ କ’ଣ?”

Verse 89

वारिशय्यागतो विष्णुः सुष्वापानाकुलः सुखम् । ५

ଜଳଶୟ୍ୟାକୁ ଯାଇ ବିଷ୍ଣୁ ଅନାକୁଳ ହୋଇ ସୁଖରେ ଶୋଇଲେ।

Verse 90

श्रांतोत्यंतमदृष्ट्वांतं पापताधः पितामहः । ५

ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଳାନ୍ତ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ତାହାର ଅନ୍ତ ନ ପାଇ, ପାପଦିଗକୁ ଅଧଃପତନ ଦେଖି ଗଭୀର ଭାବେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ।