पूजास्थानशुद्धिः पात्रशोधनं च — Purification of the Worship-Space and Preparation of Ritual Vessels

Verse 1

उपमन्युरुवाच । प्रोक्षयेन्मूलमंत्रेण पूजास्थानं विशुद्धये । गन्धचन्दनतोयेन पुष्पं तत्र विनिक्षिपेत्

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ପୂଜାସ୍ଥାନର ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଜଳରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରିବ। ପରେ ଗନ୍ଧ ଓ ଚନ୍ଦନମିଶ୍ରିତ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳରେ ସେଠାରେ ପୁଷ୍ପ ନିବେଦନ କରିବ।

Verse 2

अस्त्रेणोत्सार्य वै विघ्नानवगुण्ठ्य च वर्मणा । अस्त्रं दिक्षु प्रविन्यस्य कल्पयेदर्चनाभुवम्

ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରରେ ବିଘ୍ନ ଦୂର କରି, ବର୍ମମନ୍ତ୍ରରେ ଆବରଣ କରି, ପରେ ଦିଗମାନେ ଅସ୍ତ୍ରର ବିନ୍ୟାସ କରି ଅର୍ଚ୍ଚନାଭୂମି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବ।

Verse 3

तत्र दर्भान्परिस्तीर्य क्षालयेत्प्रोक्षणादिभिः । संशोध्य सर्वपात्राणि द्रव्यशुद्धिं समाचरेत्

ସେଠାରେ ଦର୍ଭ ପସାଇ, ପ୍ରୋକ୍ଷଣ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି କରିବ। ସମସ୍ତ ପାତ୍ରକୁ ଭଲଭାବେ ଶୋଧନ କରି, ପୂଜାଦ୍ରବ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧି ବିଧିମତେ କରିବ।

Verse 4

प्रोक्षणीमर्ध्यपात्रं च पाद्यपात्रमतः परम् । तथैवाचमनीयस्य पात्रं चेति चतुष्टयम्

ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀ, ଅର୍ଘ୍ୟପାତ୍ର, ତାପରେ ପାଦ୍ୟପାତ୍ର ଏବଂ ତଥା ଆଚମନୀୟର ପାତ୍ର—ଏହି ଚାରି ପାତ୍ରର ଚତୁଷ୍ଟୟ ସଜାଇବା ଉଚିତ।

Verse 5

प्रक्षाल्य प्रोक्ष्य वीक्ष्याथ क्षिपेत्तेषु जलं शिवम् । पुण्यद्रव्याणि सर्वाणि यथालाभं विनिक्षिपेत्

ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧୋଇ, ପରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି, ଭକ୍ତିରେ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି, ସେହି ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ଶିବାର୍ପିତ ଶୁଭ ଜଳ ଢାଳିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଯଥାଲାଭ ଯଥାଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦ୍ରବ୍ୟ ତାହାରେ ରଖିବା।

Verse 6

रत्नानि रजतं हेम गन्धपुष्पाक्षतादयः । फलपल्लवदर्भांश्च पुण्यद्रव्याण्यनेकधा

ରତ୍ନ, ରୂପା, ସୁନା; ଗନ୍ଧଦ୍ରବ୍ୟ, ପୁଷ୍ପ, ଅକ୍ଷତ ଆଦି; ଫଳ, ପଲ୍ଲବ ଓ ଦର୍ଭ ଘାସ—ଏହିପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ପୁଣ୍ୟଦ୍ରବ୍ୟ (ପୂଜାଯୋଗ୍ୟ) କୁହାଯାଇଛି।

Verse 7

स्नानोदके सुगन्धादि पानीये च विशेषतः । शीतलानि मनोज्ञानी कुसुमादीनि निक्षिपेत्

ସ୍ନାନଜଳରେ ଏବଂ ବିଶେଷକରି ପାନୀୟଜଳରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ତଥା ଶୀତଳ ଓ ମନୋହର କୁସୁମାଦି ନିକ୍ଷେପ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 8

उशीरं चन्दनं चैव पाद्ये तु परिकल्पयेत् । जातिकंकोलकर्पूरबहुमूलतमालकान्

ପାଦ୍ୟ (ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଅର୍ପଣ) ପାଇଁ ଉଶୀର ଓ ଚନ୍ଦନ ଯୋଗ କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ; ସହିତ ଜାତି (ଜୁଇ), କଙ୍କୋଳ, କର୍ପୂର, ବହୁ ସୁଗନ୍ଧିତ ମୂଳ ଓ ତମାଳକ ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ମିଶାଇବା ଉଚିତ।

Verse 9

क्षिपेदाचमनीये च चूर्णयित्वा विशेषतः । एलां पात्रेषु सर्वेषु कर्पूरं चन्दनं तथा

ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶେଷଭାବେ ଭଲଭାବେ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଆଚମନୀୟ ପାତ୍ରରେ ନିକ୍ଷେପ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୂଜାପାତ୍ରରେ ଏଲାଚି, କର୍ପୂର ଓ ଚନ୍ଦନ ମଧ୍ୟ ରଖିବା ଉଚିତ।

Verse 10

कुशाग्राण्यक्षतांश्चैव यवव्रीहितिलानपि । आज्यसिद्धार्थपुष्पाणि भसितञ्चार्घ्यपात्रके

ଅର୍ଘ୍ୟପାତ୍ରରେ କୁଶାଗ୍ର, ଅକ୍ଷତ, ଯବ, ବ୍ରୀହି/ଚାଉଳ ଓ ତିଳ; ସହିତ ଘିଅ, ଧଳା ସୋରିଷ, ପୁଷ୍ପ ଏବଂ ଭସ୍ମ ମଧ୍ୟ ନିକ୍ଷେପ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 11

कुशपुष्पयवव्रीहिबहुमूलतमालकान् । प्रक्षिपेत्प्रोक्षणीपात्रे भसितं च यथाक्रमम्

ତାପରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀପାତ୍ରରେ ନିୟମାନୁସାରେ କୁଶପୁଷ୍ପ, ଯବ, ବ୍ରୀହି/ଚାଉଳ, ବହୁମୂଳ (ପବିତ୍ର ତୃଣ) ଓ ତମାଳକ; ଏବଂ ଭସ୍ମ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 12

सर्वत्र मन्त्रं विन्यस्य वर्मणावेष्ट्य बाह्यतः । पश्चादस्त्रेण संरक्ष्य धेनुमुद्रां प्रदर्शयेत्

ସର୍ବଦିଗରେ ମନ୍ତ୍ର ବିନ୍ୟାସ କରି, ବାହ୍ୟତଃ ବର୍ମରୂପ ରକ୍ଷାକବଚରେ ନିଜକୁ ଆବେଷ୍ଟିତ କରିବ। ପରେ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରରେ ସୁରକ୍ଷା କରି ଧେନୁ-ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବ।

Verse 13

पूजाद्रव्याणि सर्वाणि प्रोक्षणीपात्रवारिणा । सम्प्रोक्ष्य मूलमंत्रेण शोधयेद्विधिवत्ततः

ତାପରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀ-ପାତ୍ରରେ ରଖା ଜଳଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପୂଜାଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଛିଟାଇ, ମୂଳ-ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ବିଧିମତ ଶୁଦ୍ଧ କରିବ।

Verse 14

पात्राणां प्रोक्षणीमेकामलाभे सर्वकर्मसु । साधयेदर्घ्यमद्भिस्तत्सामान्यं साधकोत्तमः

ଯଦି କୌଣସି କର୍ମରେ ପାତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥକ୍ ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀ ମିଳିନଥାଏ, ତେବେ ଉତ୍ତମ ସାଧକ ସାଧାରଣ ବିଧିରେ କେବଳ ଜଳଦ୍ୱାରା ଅର୍ଘ୍ୟ ସମର୍ପଣ କରିବ।

Verse 15

ततो विनायकं देवं भक्ष्यभोज्यादिभिः क्रमात् । पूजयित्वा विधानेन द्वारपार्श्वे ऽथ दक्षिणे

ତାପରେ ଭକ୍ଷ୍ୟ-ଭୋଜ୍ୟ ଆଦି ନିବେଦନ କରି କ୍ରମାନୁସାରେ ଦେବ ବିନାୟକଙ୍କୁ ବିଧିମତ ପୂଜା କରି, ପୂଜା ପରେ ଦ୍ୱାରର ଦକ୍ଷିଣ (ଡାହାଣ) ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 16

अन्तःपुराधिपं साक्षान्नन्दिनं सम्यगर्चयेत् । चामीकराचलप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्

ଶିବଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରର ସାକ୍ଷାତ୍ ଅଧିପତି ନନ୍ଦିଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବ—ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବତ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ସର୍ବ ଆଭରଣରେ ଭୂଷିତ।

Verse 17

बालेन्दुमुकुटं सौम्यं त्रिनेत्रं च चतुर्भुजम् । दीप्तशूलमृगीटंकतिग्मवेत्रधरं प्रभुम्

ସେ ସୌମ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ—ଶିରେ ବାଲେନ୍ଦୁମୁକୁଟ, ତ୍ରିନେତ୍ର, ଚତୁର୍ଭୁଜ; ଦୀପ୍ତ ତ୍ରିଶୂଳ, ମୃଗଚିହ୍ନ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦୀପ୍ତ ଦଣ୍ଡ ଧାରଣକାରୀ ଈଶ୍ୱର।

Verse 18

चन्द्रबिम्बाभवदनं हरिवक्त्रमथापि वा । उत्तरे द्वारपार्श्वस्य भार्यां च मरुतां सुताम्

ଦ୍ୱାରର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମରୁତମାନଙ୍କ କନ୍ୟାରୂପିଣୀ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ଚିତ୍ରଣ କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କ ମୁଖ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ସଦୃଶ, କିମ୍ବା ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ମୁଖ ସଦୃଶ ହେଉ।

Verse 19

सुयशां सुव्रतामम्बां पादमण्डनतत्पराम् । पूजयित्वा प्रविश्यान्तर्भवनं परमेष्ठिनः

ସୁୟଶା, ସୁବ୍ରତା, ପାଦମଣ୍ଡନ-ସେବାରେ ତତ୍ପର ଅମ୍ବାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସେ ପରମେଷ୍ଠିନ୍ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଭବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 20

संपूज्य लिङ्गं तैर्द्रव्यैर्निर्माल्यमपनोदयेत् । प्रक्षाल्य पुष्पं शिरसि न्यसेत्तस्य विशुद्धये

ସେହି ଦ୍ରବ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ବ୍ୟବହୃତ ପୁଷ୍ପାଦି ନିର୍ମାଲ୍ୟକୁ ଅପସାରଣ କରିବ। ତାହାକୁ ଧୋଇ, ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେହି ପୁଷ୍ପକୁ ମସ୍ତକରେ ଧାରଣ କରିବ।

Verse 21

पुष्पहस्तो जपेच्छक्त्या मन्त्रं मन्त्रविशुद्धये । ऐशान्यां चण्दमाराध्य निर्माल्यं तस्य दापयेत्

ହାତରେ ପୁଷ୍ପ ଧରି, ମନ୍ତ୍ରର ବିଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିରେ ମନ୍ତ୍ରଜପ କରିବ। ପରେ ଈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ଚଣ୍ଡଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଆରାଧନା କରି, ସେହି ପୂଜାର ନିର୍ମାଲ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବ।

Verse 22

कल्पयेदासनं पश्चादाधारादि यथाक्रमम् । आधारशक्तिं कल्याणीं श्यामां ध्यायेदधो भुवि

ତାପରେ ଆସନକୁ ମନେ କଳ୍ପନା କରି, ଆଧାର ଆଦିକୁ ଯଥାକ୍ରମେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ତଳେ ପୃଥିବୀରେ କଲ୍ୟାଣୀ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣା ଆଧାର-ଶକ୍ତି—ମୂଳାଧାରରୂପିଣୀ—ଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 23

तस्याः पुरस्तादुत्कंठमनंतं कुण्डलाकृतिम् । धवलं पञ्चफणिनं लेलिहानमिवाम्बरम्

ତାହାର ସମ୍ମୁଖରେ ଉନ୍ନତ କଣ୍ଠବିଶିଷ୍ଟ ଅନନ୍ତ (ଶେଷ) ପ୍ରକଟ ହେଲେ—କୁଣ୍ଡଳାକୃତି, ଧବଳବର୍ଣ୍ଣ, ପଞ୍ଚଫଣଧାରୀ, ଯେନେ ଜିହ୍ୱାଦ୍ୱାରା ଆକାଶକୁ ଲେଲିହାନ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 24

तस्योपर्यासनं भद्रं कण्ठीरवचतुष्पदम् । धर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यञ्च पदानि वै

ତାହାର ଉପରେ ମଙ୍ଗଳମୟ ଆସନ ଅଛି, ସିଂହାସନ ସଦୃଶ ଚତୁଷ୍ପଦ। ତାହାର ଆଧାର ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟ।

Verse 25

आग्नेयादिश्वेतरक्तपीतश्यामानि वर्णतः । अधर्मादीनि पूर्वादीन्युत्तरांतान्यनुक्रमात्

ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତାଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣ କ୍ରମେ ଶ୍ୱେତ, ରକ୍ତ, ପୀତ, ଶ୍ୟାମ। ଏହିପରି ପୂର୍ବରେ ଅଧର୍ମରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଉତ୍ତରାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମେ ବୁଝିବା।

Verse 26

राजावर्तमणिप्रख्यान्न्यस्य गात्राणि भावयेत् । अस्योर्ध्वच्छादनं पद्ममासनं विमलं सितम्

ରାଜାବର୍ତ୍ତ ମଣି ପରି ଦୀପ୍ତ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ନ୍ୟାସ କରି ଭାବନା କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କର ଉପର ଆବରଣ ନିର୍ମଳ, ଶ୍ୱେତ, ନିଷ୍କଳଙ୍କ ପଦ୍ମାସନ।

Verse 27

अष्टपत्राणि तस्याहुरणिमादिगुणाष्टकम् । केसराणि च वामाद्या रुद्रावामादिशक्तिभिः

ତାହାର ଅଷ୍ଟ ପତ୍ର ଅଣିମା ଆଦି ଅଷ୍ଟ ଗୁଣ ବୋଲି ସେମାନେ କହନ୍ତି। ଏବଂ ତାହାର କେସର ବାମା ଆଦି—ରୁଦ୍ରା, ବାମା ପ୍ରଭୃତି ଶକ୍ତିମାନେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ।

Verse 28

बीजान्यपि च ता एव शक्तयोंतर्मनोन्मनीः । कर्णिकापरवैराग्यं नालं ज्ञानं शिवात्मकम्

ସେଇ ଶକ୍ତିମାନେ ବୀଜରୂପେ ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ହୋଇ ଅନ୍ତରେ ଅନ୍ତର୍ମନର ଉନ୍ମନୀ ଅବସ୍ଥାରେ ବିରାଜନ୍ତି। ପଦ୍ମକର୍ଣ୍ଣିକା ପରମ ବୈରାଗ୍ୟ, ନାଳ ଶିବାତ୍ମକ ଜ୍ଞାନ।

Verse 29

कन्दश्च शिवधर्मात्मा कर्णिकान्ते त्रिमण्डले । त्रिमण्डलोपर्यात्मादि तत्त्वत्रितयमासनम्

ମୂଳଭାଗରେ ଶିବଧର୍ମସ୍ୱରୂପ କନ୍ଦ ଅଛି; କର୍ଣ୍ଣିକାନ୍ତେ ତ୍ରିମଣ୍ଡଳ ଅବସ୍ଥିତ। ସେଇ ତିନି ମଣ୍ଡଳର ଉପରେ ଆତ୍ମାଦି ତତ୍ତ୍ୱତ୍ରୟର ଆସନ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 30

सर्वासनोपरि सुखं विचित्रास्तरणास्तृतम् । आसनं कल्पयेद्दिव्यं शुद्धविद्यासमुज्ज्वलम्

ସମସ୍ତ ଆସନର ଉପରେ, ବିଚିତ୍ର ଆସ୍ତରଣରେ ଆବୃତ ସୁଖଦ ଦିବ୍ୟ ଆସନ କଳ୍ପନା କରିବା ଉଚିତ—ଶୁଦ୍ଧବିଦ୍ୟାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।

Verse 31

आवाहनं स्थापनं च सन्निरोधं निरीक्षणम् । नमस्कारं च कुर्वीत बध्वा मुद्राः पृथक्पृथक्

ମୁଦ୍ରାଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ବାନ୍ଧି, ଆବାହନ, ସ୍ଥାପନ, ସନ୍ନିରୋଧ, ନିରୀକ୍ଷଣ ଏବଂ ପରେ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 32

पाद्यमाचमनं चार्घ्यं गंधं पुष्पं ततः परम् । धूपं दीपं च तांबूलं दत्त्वाथ स्वापयेच्छिवौ

ପାଦ୍ୟ, ଆଚମନ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, ପରେ ଗନ୍ଧ ଓ ପୁଷ୍ପ ଦେବା; ତା’ପରେ ଧୂପ, ଦୀପ ଓ ତାମ୍ବୂଳ ଦେଇ ଶେଷରେ ଶିବ-ଶିବାଙ୍କୁ ଶୟନ କରାଇବା।

Verse 33

अथवा परिकल्प्यैवमासनं मूर्तिमेव च । सकलीकृत्य मूलेन ब्रह्माभिश्चापरैस्तथा

କିମ୍ବା ଏହିପରି ଆସନ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଯଥାବିଧି ପରିକଳ୍ପନା କରି, ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଉପମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ସକଳୀକୃତ—ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକଟ କରିବା।

Verse 34

आवाहयेत्ततो देव्या शिवं परमकारणम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं देवं निश्चलमक्षरम्

ତାପରେ ଦେବୀ ପରମକାରଣ ଶିବଙ୍କୁ ଆବାହନ କରିବେ—ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ, ନିଶ୍ଚଳ ଓ ଅକ୍ଷୟ ଦେବ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବେ।

Verse 35

कारणं सर्वलोकानां सर्वलोकमयं परम् । अंतर्बहिःस्थितं व्याप्य ह्यणोरणु महत्तरम् २

ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ପରମ କାରଣ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକମୟ ପରତତ୍ତ୍ୱ। ଅନ୍ତରେ ଓ ବାହାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ସବୁକୁ ବ୍ୟାପି—ଅଣୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ମହତ୍ତମଠାରୁ ମଧ୍ୟ ମହାନ।

Verse 36

भक्तानामप्रयत्नेन दृश्यमीश्वरमव्ययम् । ब्रह्मेंद्रविष्णुरुद्राद्यैरपि देवैरगोचरम्

ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସେ ଅବ୍ୟୟ ଈଶ୍ୱର ଅପ୍ରୟାସେ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେ ଅଗୋଚର।

Verse 37

देवसारं च विद्वद्भिरगोचरमिति श्रुतम् । आदिमध्यान्तरहितं भेषजं भवरोगिणाम्

ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଶ୍ରୁତିରେ ଶୁଣିଛନ୍ତି—ସେ ଦେବସାର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନର ଅଗୋଚର। ଯିଏ ଆଦି-ମଧ୍ୟ-ଅନ୍ତରହିତ, ସେଇ ସଂସାରରୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ଔଷଧ।

Verse 38

शिवतत्त्वमिति ख्यातं शिवार्थं जगति स्थिरम् । पञ्चोपचारवद्भक्त्या पूजयेल्लिंगमुत्तमम्

ଯାହା ‘ଶିବତତ୍ତ୍ୱ’ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ, ସେହି ଜଗତରେ ଶିବାର୍ଥରୂପେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ତେଣୁ ପଞ୍ଚୋପଚାର-ଭକ୍ତିରେ ଉତ୍ତମ ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 39

लिंगमूर्तिर्महेशस्य शिवस्य परमात्मनः । स्नानकाले प्रकुर्वीत जयशब्दादिमंगलम्

ମହେଶ, ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗମୂର୍ତ୍ତିର ସ୍ନାନକାଳେ ‘ଜୟ’ ଶବ୍ଦରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମଙ୍ଗଳାଚରଣ ଓ ଶୁଭକାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 40

पञ्चगव्यघृतक्षीरदधिमध्वादिपूर्वकैः । मूलैः फलानां सारैश्च तिलसर्षपसक्तुभिः

ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ, ଘିଅ, କ୍ଷୀର, ଦଧି, ମଧୁ ଆଦିଦ୍ୱାରା; ଏବଂ କନ୍ଦମୂଳ, ଫଳର ସାର/ରସ, ତିଳ, ସରିଷ, ସକ୍ତୁ ଆଦିଦ୍ୱାରା (ବିଧିମତେ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ)।

Verse 41

बीजैर्यवादिभिश्शस्तैश्चूर्णैर्माषादिसंभवैः । संस्नाप्यालिप्य पिष्टाद्यैः स्नापयेदुष्णवारिभिः

ଯବ ଆଦି ଶୁଭ ବୀଜ ଓ ମାଷ (ଉରଦ) ଆଦିରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଉତ୍ତମ ଚୂର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱାରା (ଲିଙ୍ଗକୁ) ସ୍ନାନ କରାଇ; ପରେ ପିଷ୍ଟ ଆଦି ଲେପ ଲଗାଇ, ଶେଷରେ ଉଷ୍ଣଜଳରେ ସ୍ନାନ କରାଇବା ଉଚିତ।

Verse 42

घर्षयेद्विल्वपत्राद्यैर्लेपगंधापनुत्तये । पुनः संस्नाप्य सलिलैश्चक्रवर्त्युपचारतः

ଲେପର ଗନ୍ଧ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ବିଲ୍ୱପତ୍ରାଦିଦ୍ୱାରା ମୃଦୁଭାବେ ଘର୍ଷଣ କରିବ; ପୁନଃ ଜଳରେ ସ୍ନାପନ କରାଇ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ-ସଦୃଶ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଉପଚାର କରିବ।

Verse 43

सुगंधामलकं दद्याद्धरिद्रां च यथाक्रमम् । ततः संशोध्य सलिलैर्लिंगं बेरमथापि वा

ଯଥାକ୍ରମେ ସୁଗନ୍ଧ ଆମଳକ ଓ ପରେ ହଳଦୀ ଅର୍ପଣ କରିବ; ତାପରେ ଜଳରେ ସଂଶୋଧନ କରି ଶିବଲିଙ୍ଗ କିମ୍ବା ବେର (ମୂର୍ତ୍ତି) କୁ ମଧ୍ୟ ପରିଶୁଦ୍ଧ କରିବ।

Verse 44

स्नापयेद्गंधतोयेन कुशपुष्पोदकेन च । हिरण्यरत्नतोयैश्च मंत्रसिद्धैर्यथाक्रमम्

ସୁଗନ୍ଧ ଜଳରେ ଏବଂ କୁଶ-ପୁଷ୍ପ ସଂସ୍କୃତ ଜଳରେ ସ୍ନାପନ କରିବ; ପରେ ଯଥାକ୍ରମେ ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରତ୍ନମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ଲିଙ୍ଗାଭିଷେକ କରିବ।

Verse 45

असंभवे तु द्रव्याणां यथासंभवसंभृतैः । केवलैर्मंत्रतोयैर्वा स्नापयेच्छ्रद्धया शिवम्

ଦ୍ରବ୍ୟ ନ ମିଳିଲେ, ଯଥାସମ୍ଭବ ଯାହା ମିଳେ ତାହାଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା କେବଳ ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧ ଜଳରେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ନାପନ କରିବ।

Verse 46

कलशेनाथ शंखेन वर्धन्या पाणिना तथा । सकुशेन सपुष्पेण स्नापयेन्मंत्रपूर्वकम्

ତାପରେ କଳଶ, ଶଙ୍ଖ ଏବଂ ହାତରେ ଧରା ବର୍ଧନୀ ଦ୍ୱାରା—କୁଶ ଓ ପୁଷ୍ପ ସହିତ—ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ (ଲିଙ୍ଗକୁ) ସ୍ନାପନ କରିବ।

Verse 47

पवमानेन रुद्रेण नीलेन त्वरितेन च । लिंगसूक्तादिसूक्तैश्च शिरसाथर्वणेन च

ପବମାନ-ରୁଦ୍ର, ନୀଳ ଓ ତ୍ୱରିତ ସ୍ତୋତ୍ରଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଲିଙ୍ଗସୂକ୍ତ ଆଦି ବେଦୀୟ ସୂକ୍ତଦ୍ୱାରା, ତଥା ଅଥର୍ବଶିର ଉପନିଷଦ୍‌ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 48

ऋग्भिश्च सामभिः शैवैर्ब्रह्मभिश्चापि पञ्चभिः । स्नापयेद्देवदेवेशं शिवेन प्रणवेन च

ଋଗ୍ ଓ ସାମ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା, ଶୈବ ସ୍ତୋତ୍ରଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ-ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା, ‘ଶିବ’ ଓ ପବିତ୍ର ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ଜପ କରି କରି ଦେବଦେବେଶ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ନାପନ-ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 49

यथा देवस्य देव्याश्च कुर्यात्स्नानादिकं तथा । न तु कश्चिद्विशेषो ऽस्ति तत्र तौ सदृशौ यतः

ଯେପରି ଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ନାନ ଆଦି କ୍ରିୟା କରାଯାଏ, ସେପରି ଦେବୀଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ପୂଜାରେ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ, କାରଣ ଦୁହେଁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ସଦୃଶ।

Verse 50

प्रथमं देवमुद्दिश्य कृत्वा स्नानादिकाः क्रियाः । देव्यैः प्रश्चात्प्रकुर्वीत देवदेवस्य शासनात्

ପ୍ରଥମେ ଦେବ ଶିବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ସ୍ନାନ ଆଦି କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ଦେବଦେବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଦେବୀ (ଶକ୍ତି)ଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 51

अर्धनारीश्वरे पूज्ये पौर्वापर्यं न विद्यते । तत्र तत्रोपचाराणां लिंगे वान्यत्र वा क्वचित्

ପୂଜ୍ୟ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜାରେ ପୂର୍ବାପର କ୍ରମର କଠୋର ନିୟମ ନାହିଁ। ଉପଚାର ଯେଉଁଠି ସେଉଁଠି ଅର୍ପଣ ହୋଇପାରେ—ଲିଙ୍ଗରେ କିମ୍ବା କେବେ କେବେ ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ।

Verse 52

कृत्वा ऽभिषेकं लिंगस्य शुचिना च सुगंधिना । संमृज्य वाससा दद्यादंबरं चोपवीतकम्

ଶୁଚି ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଶିବଲିଙ୍ଗର ଅଭିଷେକ କରି, ପବିତ୍ର ବସ୍ତ୍ରରେ ପୁଛି; ପରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସେବାରୂପେ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଉପବୀତ ଅର୍ପଣ କରିବ।

Verse 53

पाद्यमाचमनं चार्घ्यं गंधं पुष्पं च भूषणम् । धूपं दीपं च नैवेद्यं पानीयं मुखशोधनम्

ପାଦ୍ୟ, ଆଚମନ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ; ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଓ ଭୂଷଣ; ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ; ଏବଂ ପାନୀୟ ଜଳ ଓ ମୁଖଶୋଧନ ଜଳ—ଏହି କ୍ରମରେ ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବ।

Verse 54

पुनश्चाचमनीयं च मुखवासं ततः परम् । मुकुटं च शुभं भद्रं सर्वरत्नैरलंकृतम्

ପୁନର୍ବାର ଆଚମନୀୟ ଜଳ ଓ ତାପରେ ମୁଖବସ୍ତ୍ର ଅର୍ପଣ କରିବ। ତଦନନ୍ତରେ ସମସ୍ତ ରତ୍ନରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ଶୁଭ ଓ ଭଦ୍ର ମୁକୁଟ ନିବେଦନ କରିବ।

Verse 55

भूषणानि पवित्राणि माल्यानि विविधानि च । व्यजने चामरे छत्रं तालवृंतं च दर्पणम्

ପବିତ୍ର ଭୂଷଣ, ବିଭିନ୍ନ ମାଳା, ପଖା ଓ ଚାମର, ଛତ୍ର, ତାଳବୃନ୍ତ ଓ ଦର୍ପଣ—ଏସବୁକୁ ଶୁଭ ପୂଜାସାମଗ୍ରୀ ଭାବେ ଅର୍ପଣ/ସଜାଇବ।

Verse 56

दत्त्वा नीराजनं कुर्यात्सर्वमंगलनिस्वनैः । गीतनृत्यादिभिश्चैव जयशब्दसमन्वितः

ନୀରାଜନ (ଆରତି) ଅର୍ପଣ କରି ସାରି, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳଧ୍ୱନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଆଦି ସହ—‘ଜୟ ଜୟ’ ଘୋଷରେ ନିନାଦିତ ହୋଇ (ସଗୁଣ) ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 57

हैमे च राजते ताम्रे पात्रे वा मृन्मये शुभे । पद्मकैश्शोभितैः पुष्पैर्बीजैर्दध्यक्षतादिभिः

ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ, ତାମ୍ର କିମ୍ବା ଶୁଭ ମୃଣ୍ମୟ ପାତ୍ରରେ—ପଦ୍ମଶୋଭିତ ପୁଷ୍ପ ସହ—ବୀଜ, ଦଧି, ଅକ୍ଷତ ଆଦି ପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟଦ୍ୱାରା ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 58

त्रिशूलशंखयुग्माब्जनन्द्यावर्तैः करीषजैः । श्रीवत्सस्वस्तिकादर्शवज्रैर्वह्न्यादिचिह्नितैः

ସେମାନେ ପବିତ୍ର ଗୋମୟରୁ ତିଆରି ଶୁଭଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ—ତ୍ରିଶୂଳ, ଶଂଖ, ଯୁଗ୍ମଚିହ୍ନ, ପଦ୍ମ, ନନ୍ଦ୍ୟାବର୍ତ୍ତ, ଶ୍ରୀବତ୍ସ, ସ୍ୱସ୍ତିକ, ଦର୍ପଣ, ବଜ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ଆଦି—ଶିବପୂଜାର ପବିତ୍ର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 59

अष्टौ प्रदीपान्परितो विधायैकं तु मध्यमे । तेषु वामादिकाश्चिन्त्याः पूज्याश्च नव शक्तयः

ଚାରିପାଖେ ଅଷ୍ଟ ଦୀପ ରଖି ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଦୀପ ସ୍ଥାପନ କରି, ସେଠାରେ ବାମା ଆଦି ନବ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଦିବ୍ୟଶକ୍ତିରୂପେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 60

कवचेन समाच्छाद्य संरक्ष्यास्त्रेण सर्वतः । धेनुमुद्रां च संदर्श्य पाणिभ्यां पात्रमुद्धरेत्

କବଚମନ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ କରି ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରରେ ସବୁଦିଗରୁ ସୁରକ୍ଷା କରି, ପରେ ଧେନୁମୁଦ୍ରା ଦେଖାଇ, ଦୁଇ ହାତରେ ପାତ୍ରକୁ ଉଠାଇବ।

Verse 61

अथवारोपयेत्पात्रे पञ्चदीपान्यथाक्रमम् । विदिक्ष्वपि च मध्ये च दीपमेकमथापि वा

ଅଥବା ପାତ୍ରରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ପାଞ୍ଚ ଦୀପ ବିନ୍ୟାସ କରିବ—ଉପଦିଗରେ ଓ ମଧ୍ୟରେ; କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛା ହେଲେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଦୀପ ମଧ୍ୟ ରଖିପାରେ।

Verse 62

ततस्तत्पात्रमुद्धृत्य लिंगादेरुपरि क्रमात् । त्रिः प्रदक्षिणयोगेन भ्रामयेन्मूलविद्यया

ତାପରେ ସେହି ପାତ୍ରକୁ ଉଠାଇ ଲିଙ୍ଗ ଆଦି ପବିତ୍ର ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଘୁରାଇବ। ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଭାବରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି କରି ତିନିଥର ପରିଭ୍ରମଣ କରାଇବ।

Verse 63

दद्यादर्घ्यं ततो मूर्ध्नि भसितं च सुगंधितम् । कृत्वा पुष्पांजलिं पश्चादुपहारान्निवेदयेत्

ତାପରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବ। ପଛରେ ମସ୍ତକରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରିବ। ତା’ପରେ ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଳି ଅର୍ପଣ କରି, ପରେ ଉପହାର ଓ ନୈବେଦ୍ୟାଦି ନିବେଦନ କରିବ।

Verse 64

पानीयं च ततो दद्याद्दत्त्वा वाचमनं पुनः । पञ्चसौगंधिकोपेतं ताम्बूलं च निवेदयेत्

ତାପରେ ପାନୀୟ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବ; ପୁନଃ ଆଚମନ ପାଇଁ ଜଳ ଦେଇ, ପାଞ୍ଚ ସୁଗନ୍ଧିଯୁକ୍ତ ତାମ୍ବୂଳ ମଧ୍ୟ ନିବେଦନ କରିବ।

Verse 65

प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीयानि गाननाट्यानि कारयेत् । लिंगादौ शिवयोश्चिन्तां कृत्वा शक्त्यजपेच्छिवम्

ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀୟ ସମସ୍ତକୁ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ପ୍ରୋକ୍ଷିତ କରିବ ଏବଂ ଗାନ-ନାଟ୍ୟାଦି କରାଇବ। ପଛରେ ଲିଙ୍ଗ ଆଦିରେ ଶକ୍ତିସହିତ ଶିବଙ୍କ ଚିନ୍ତନ କରି, ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଶିବମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବ।

Verse 66

प्रदक्षिणं प्रणामं च स्तवं चात्मसमर्पणम् । विज्ञापनं च कार्याणां कुर्याद्विनयपूर्वकम्

ବିନୟପୂର୍ବକ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ପ୍ରଣାମ କରି, ସ୍ତବ ଅର୍ପଣ କରି, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଶିବଚରଣେ ସମର୍ପଣ କରୁ; ପରେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆବଶ୍ୟକତା ବିଷୟରେ ବିଜ୍ଞାପନ କରୁ।

Verse 67

अर्घ्यं पुष्पांजलिं दत्त्वा बद्ध्वा मुद्रां यथाविधि । पश्चात्क्षमापयेद्देवमुद्वास्यात्मनि चिंतयेत्

ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଳି ଦେଇ, ଯଥାବିଧି ମୁଦ୍ରା ବାନ୍ଧି; ପରେ ଦେବଙ୍କୁ କ୍ଷମା ଯାଚନା କରିବ। ତାପରେ ଦେବତାଙ୍କ ଉଦ୍ୱାସନ କରି, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଚିନ୍ତନ କରିବ।

Verse 68

पाद्यादिमुखवासांतमर्घ्याद्यं चातिसंकटे । पुष्पविक्षेपमात्रं वा कुर्याद्भावपुरस्सरम्

ପାଦ୍ୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମୁଖବାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏବଂ ଅର୍ଘ୍ୟାଦି ଅର୍ପଣ—ଅତ୍ୟଧିକ ସଙ୍କଟରେ ଏହାର ପରିବର୍ତ୍ତେ କେବଳ ପୁଷ୍ପ ବିକ୍ଷେପ ମାତ୍ର କରିଲେ ମଧ୍ୟ ହେବ, ଯଦି ଭାବଭକ୍ତିକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି କରାଯାଏ।

Verse 69

तावतैव परो धर्मो भावने सुकृतो भवेत् । असंपूज्य न भुञ्जीत शिवमाप्राणसंचरात्

ଏହିଏ ପରମ ଧର୍ମ—ଅନ୍ତରେ ଶୁଭଭାବନା ଓ ପୁଣ୍ୟକର୍ମର ସଂସ୍କାର ପୋଷଣ କରିବା। ଦେହରେ ପ୍ରାଣ ଚଳିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିବପୂଜା ବିନା ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 70

यदि पापस्तु भुंजीत स्वैरं तय्स न निष्कृतिः । प्रमादेन तु भुंक्ते चेत्तदुद्गीर्य प्रयत्नतः

ପାପୀ ଯଦି ଇଚ୍ଛାକୃତଭାବେ (ନିଷିଦ୍ଧ/ଅଶୁଚି) ଭୋଜନ କରେ, ତାହା ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଅସାବଧାନତାରେ ଖାଇଦେଲେ, ପ୍ରୟାସ କରି ସତ୍ୱର ତାହା ଉଗାଳି ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 71

स्नात्वा द्विगुणमभ्यर्च्य देवं देवीमुपोष्य च । शिवस्यायुतमभ्यस्येद्ब्रह्मचर्यपुरस्सरम्

ସ୍ନାନ କରି ଦ୍ୱିଗୁଣ ଭକ୍ତିରେ ଦେବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି ଉପବାସ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟକୁ ପ୍ରଧାନ ନିୟମ କରି ଶିବମନ୍ତ୍ରକୁ ଦଶହଜାର ଥର ଜପ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 72

परेद्युश्शक्तितो दत्त्वा सुवर्णाद्यं शिवाय च । शिवभक्ताय वा कृत्वा महापूजां शुचिर्भवेत्

ପରଦିନ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଦି ଶିବଙ୍କୁ ଦାନ/ଅର୍ପଣ କରି, କିମ୍ବା ଶିବଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦେଇ, ପରେ ମହାପୂଜା କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଶୁଚି ହୁଏ।