शिवज्ञान-प्रश्नः तथा सृष्टौ शिवस्य स्वयमाविर्भावः (Inquiry into Śiva-knowledge and Śiva’s self-manifestation in creation)

Verse 1

कृष्ण उवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि शिवेन परिभाषितम् । वेदसारे शिवज्ञानं स्वाश्रितानां विमुक्तये

କୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ଶିବ ନିଜେ ଯେପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି, ବେଦସାରଭୂତ ଶିବଜ୍ଞାନ—ଯାହା ତାଙ୍କ ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଏ—ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 2

अभक्तानामबुद्धीनामयुक्तानामगोचरम् । अर्थैर्दशर्धैः संयुक्तं गूढमप्राज्ञनिंदितम्

ଏହି ଉପଦେଶ ଅଭକ୍ତ, ଅବୁଦ୍ଧି ଓ ଅସଂୟମୀମାନଙ୍କ ଅଗୋଚର। ଦଶ ଗଭୀର ଅର୍ଥରେ ଯୁକ୍ତ ଏହି ରହସ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ରହେ ଏବଂ ଅଜ୍ଞମାନେ ଏହାକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି।

Verse 3

वर्णाश्रमकृतैर्धर्मैर्विपरीतं क्वचित्समम् । वेदात्षडंगादुद्धृत्य सांख्याद्योगाच्च कृत्स्नशः

କେତେକ ଦିଗରେ ଏହା ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମଙ୍କୁ ବିରୋଧୀ, ଆଉ କେତେକ ଦିଗରେ ସେମାନଙ୍କ ସହ ସମାନ। ଏହା ବେଦ (ଷଡଙ୍ଗ ସହିତ) ଓ ସାଂଖ୍ୟ-ଯୋଗରୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉଦ୍ଧୃତ।

Verse 4

शतकोटिप्रमाणेन विस्तीर्णं ग्रंथसंख्यया । कथितं परमेशेन तत्र पूजा कथं प्रभोः

ଏହି ଉପଦେଶ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ଏବଂ ଗ୍ରନ୍ଥସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ଶତକୋଟି ପ୍ରମାଣରେ ବିସ୍ତୃତ। ଏପରି ମହାବିସ୍ତାରରେ, ହେ ପ୍ରଭୋ, ଭଗବାନଙ୍କ ପୂଜା କିପରି କରାଯିବ?

Verse 5

कस्याधिकारः पूजादौ ज्ञानयोगादयः कथम् । तत्सर्वं विस्तरादेव वक्तुमर्हसि सुव्रत

ପୂଜା ଆଦିରେ କାହାର ଅଧିକାର? ଜ୍ଞାନ-ଯୋଗ ଆଦି ପଥ କିପରି ଆଚରଣୀୟ? ହେ ସୁବ୍ରତ, ସେ ସବୁକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 6

उपमन्युरुवाच । शैवं संक्षिप्य वेदोक्तं शिवेन परिभाषितम् । स्तुतिनिंदादिरहितं सद्यः प्रत्ययकारणम्

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ବେଦୋକ୍ତ ବିଷୟକୁ ସଂକ୍ଷେପ କରି ଏହି ଶୈବ ଉପଦେଶକୁ ସ୍ୱୟଂ ଶିବ ଵ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ଏହା ସ୍ତୁତି-ନିନ୍ଦା ଆଦିରହିତ ଏବଂ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ (ନିଶ୍ଚୟ) ଦେବାର କାରଣ।

Verse 7

गुरुप्रसादजं दिव्यमनायासेन मुक्तिदम् । कथयिष्ये समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः

ଗୁରୁକୃପାରୁ ଜନ୍ମିତ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶ ଅନାୟାସେ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଏହାର ବିସ୍ତାର କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି।

Verse 8

सिसृक्षया पुराव्यक्ताच्छिवः स्थाणुर्महेश्वरः । सत्कार्यकारणोपेतस्स्वयमाविरभूत्प्रभुः

ସୃଷ୍ଟି ସୃଜିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ଆଦି ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଶିବ—ସ୍ଥାଣୁ ମହେଶ୍ୱର—ସ୍ୱୟଂ ଆବିର୍ଭୂତ ହେଲେ; କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟର ସତ୍ୟତାରେ ଯୁକ୍ତ ପ୍ରଭୁ ସେଇ।

Verse 9

जनयामास च तदा ऋषिर्विश्वाधिकः प्रभुः । देवानां प्रथमं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मणस्पतिम्

ତେବେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ପରମ ପ୍ରଭୁ, ଋଷିସଦୃଶ ମହାତେଜରେ, ଦେବମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଦେବ ବ୍ରହ୍ମା—ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ପତି—ଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

Verse 10

ब्रह्मापि पितरं देवं जायमानं न्यवैक्षत । तं जायमानं जनको देवः प्रापश्यदाज्ञया

ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା ସେଇ ଦେବ-ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ପ୍ରଜାପତି-ଦେବ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା ସେଇ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କଲେ।

Verse 11

दृष्टो रुद्रेण देवो ऽसावसृजद्विश्वमीश्वरः । वर्णाश्रमव्यवस्थां च चकार स पृथक्पृथक्

ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ଟ ହେବା ପରେ ସେଇ ଈଶ୍ୱର ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 12

सोमं ससर्ज यज्ञार्थे सोमाद्द्यौस्समजायत । धरा च वह्निः सूर्यश्च यज्ञो विष्णुश्शचीपतिः

ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ସେ ସୋମଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସୋମରୁ ଦ୍ୟୁଲୋକ ଜନ୍ମିଲା; ଏବଂ ଧରା, ବହ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ ନିଜେ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶଚୀପତି (ଇନ୍ଦ୍ର) ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 13

ते चान्ये च सुरा रुद्रं रुद्राध्यायेन तुष्टुवुः । प्रसन्नवदनस्तस्थौ देवानामग्रतः प्रभुः

ସେମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ସୁରମାନେ ରୁଦ୍ରାଧ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ତେବେ ପ୍ରସନ୍ନମୁଖ ପ୍ରଭୁ ଦେବମାନଙ୍କ ଅଗ୍ରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।

Verse 14

अपहृत्य स्वलीलार्थं तेषां ज्ञानं महेश्वरः । तमपृच्छंस्ततो देवाः को भवानिति मोहिताः

ନିଜ ଲୀଳାର୍ଥେ ମହେଶ୍ୱର ସେମାନଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଅପହରଣ କଲେ। ତେବେ ମୋହିତ ଦେବମାନେ ପଚାରିଲେ—“ଆପଣ କିଏ?”

Verse 15

सो ऽब्रवीद्भगवान्रुद्रो ह्यहमेकः पुरातनः । आसं प्रथममेवाहं वर्तामि १ च सुरोत्तमाः

ତେବେ ଭଗବାନ୍ ରୁଦ୍ର କହିଲେ—“ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ଏକାଇ ପୁରାତନ। ପ୍ରଥମେ ମୁଁ ଥିଲି; ଏବେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଅବିଚଳ ଅଛି, ହେ ସୁରୋତ୍ତମମାନେ!”

Verse 16

भविष्यामि च मत्तोन्यो व्यतिरिक्तो न कश्चन । अहमेव जगत्सर्वं तर्पयामि स्वतेजसा

ମୁଁ ଏକା ରହିବି; ମୋଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ମୁଁ ନିଜେ, ନିଜ ସ୍ୱତେଜରେ ଏହାକୁ ତୃପ୍ତ ଓ ଧାରଣ କରେ।

Verse 17

अपश्यंतस्तमीशानं स्तुवंतश्चैव सामभिः । व्रतं पाशुपतं कृत्वा त्वथर्वशिरसि स्थितम्

ସେମାନେ ଈଶାନଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାମଗାନରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ପାଶୁପତ ବ୍ରତ କରି ସେମାନେ ଅଥର୍ବଶିରରେ ସ୍ଥିତ ହେଲେ—ପଶୁପତିଙ୍କ ଗୁହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 18

भस्मसंछन्नसर्वांगा बभूवुरमरास्तदा । अथ तेषां प्रसादार्थं पशूनां पतिरीश्वरः

ତେବେ ଦେବମାନେ ସମଗ୍ର ଶରୀରରେ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମରେ ଆବୃତ ହେଲେ। ପରେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ ଦେବାକୁ ପଶୁପତି ଈଶ୍ୱର ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 20

सगणश्चोमया सार्धं सान्निध्यमकरोत्प्रभुः । यं विनिद्रा जितश्वासा योगिनो दग्धकिल्बिषाः

ପ୍ରଭୁ ଗଣମାନଙ୍କ ସହ ଓ ଉମାଙ୍କ ସହିତ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ଆସି କୃପାପୂର୍ବକ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ—ଯାହାଙ୍କୁ ନିଦ୍ରାରହିତ, ଶ୍ୱାସଜୟୀ, ପାପଦଗ୍ଧ ଯୋଗୀମାନେ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି।

Verse 21

हृदि पश्यंति तं देवं ददृशुर्देवपुंगवाः । यामाहुः परमां शक्तिमीश्वरेच्छानुवर्तिनीम्

ହୃଦୟରେ ସେଇ ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ସେମାନେ ପରମ ଶକ୍ତି ବୋଲି କହିଲେ—ଯିଏ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅବିଚଳ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।

Verse 22

तामपश्यन्महेशस्य वामतो वामलोचनाम् । ये विनिर्धूतसंसाराः प्राप्ताः शैवं परं पदम्

ସେମାନେ ମହେଶଙ୍କ ବାମପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ବାମଲୋଚନା ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ଯାହାଙ୍କ କୃପାରେ ସଂସାରବନ୍ଧନ ଝାଡ଼ିଦେଇଥିବା ଲୋକେ ଶୈବ ପରମ ପଦ, ଶିବଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମ ପାଆନ୍ତି।

Verse 23

नित्यसिद्धाश्च ये वान्यं ते च दृष्टा गणेश्वराः । अथ तं तुष्टुवुर्देवा देव्या सह महेश्वरम्

ସେଠାରେ ନିତ୍ୟସିଦ୍ଧମାନେ ଓ ଗଣେଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ଗଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଗଲେ। ତାପରେ ଦେବମାନେ ଦେବୀ ସହିତ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 24

स्तोत्रैर्माहेश्वरैर्दिव्यैः श्रोतैः पौराणिकैरपि । देवो ऽपि देवानालोक्य घृणया वृषभध्वजः

ଦିବ୍ୟ ମାହେଶ୍ୱର ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ପରମ୍ପରାରେ ଶ୍ରୁତ ପୌରାଣିକ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ସ୍ତୁତି କରୁଥିବାବେଳେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଶିବ ଭଗବାନ ମଧ୍ୟ କରୁଣାରେ ପ୍ରେରିତ ହେଲେ।

Verse 25

अर्थमहत्तमं देवाः पप्रच्छुरिममादरात् । देवा ऊचुः । भगवन्केन मार्गेण पूजनीयो ऽसि भूतले

ପରମ ଅର୍ଥ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଦେବମାନେ ଆଦରରେ ପଚାରିଲେ। ଦେବମାନେ କହିଲେ—“ଭଗବନ୍, ଭୂତଳରେ କେଉଁ ମାର୍ଗ ଓ କେଉଁ ବିଧିରେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ?”

Verse 26

कस्याधिकारः पूजायां वक्तुमर्हसि तत्त्वतः । ततः सस्मितमालोक्य देवीं देववरोहरः

“ପୂଜାରେ ପ୍ରକୃତରେ କାହାର ଅଧିକାର? ତତ୍ତ୍ୱାନୁସାରେ ତୁମେ ଏହା କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।” ଏମିତି କହି ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସସ୍ମିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ନିହାରିଲେ।

Verse 27

स्वरूपं दर्शयामास घोरं सूर्यात्मकं परम् । सर्वैश्वर्यगुणोपेतं सर्वतेजोमयं परम्

ତେବେ ସେ ନିଜ ପରମ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶ କଲେ—ମହିମାରେ ଘୋର, ସୂର୍ୟାତ୍ମକ ଓ ପରାତ୍ପର; ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟଗୁଣେ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ସର୍ବତେଜୋମୟ।

Verse 28

शक्तिभिर्मूर्तिभिश्चांगैर्ग्रहैर्देवैश्च संवृतम् । अष्टबाहुं चतुर्वक्त्रमर्धनारीकमद्भुतम्

ସେ ଶକ୍ତି, ମୂର୍ତ୍ତି, ଅଙ୍ଗ, ଗ୍ରହ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ଥିଲେ; ଅଷ୍ଟବାହୁ, ଚତୁର୍ବକ୍ତ୍ର ଅଦ୍ଭୁତ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।

Verse 29

दृष्ट्वैवमद्भुताकारं देवा विष्णुपुरोगमाः । बुद्ध्वा दिवाकरं देवं देवीं चैव निशाकरम्

ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଆକାର ଦେଖି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଥିବା ଦେବମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦିବାକର (ସୂର୍ୟ) ଭାବେ ଚିହ୍ନିଲେ ଏବଂ ଦେବୀଙ୍କୁ ନିଶାକର (ଚନ୍ଦ୍ର) ଭାବେ ବୁଝିଲେ।

Verse 30

पञ्चभूतानि शेषाणि तन्मयं च चराचरम् । एवमुक्त्वा नमश्चक्रुस्तस्मै चार्घ्यं प्रदाय वै

“ଶେଷ ପଞ୍ଚଭୂତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ତାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ୱରୂପମୟ”—ଏହିପରି କହି ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 32

सिंदूरवर्णाय सुमण्डलाय सुवर्णवर्णाभरणाय तुभ्यम् । पद्माभनेत्राय सपंकजाय ब्रह्मेन्द्रनारायणकारणाय

ତୁମକୁ ନମସ୍କାର—ସିନ୍ଦୂରବର୍ଣ୍ଣ, ଶୁଭ ଦୀପ୍ତିମୟ ମଣ୍ଡଳସ୍ୱରୂପ, ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଆଭରଣରେ ବିଭୂଷିତ। ପଦ୍ମନେତ୍ର, ପଦ୍ମସହିତ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା-ଇନ୍ଦ୍ର-ନାରାୟଣଙ୍କର କାରଣଭୂତ—ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 33

सुरत्नपूर्णं ससुवर्णतोयं सुकुंकुमाद्यं सकुशं सपुष्पम् । प्रदत्तमादाय सहेमपात्रं प्रशस्तमर्घ्यं भगवन्प्रसीद

ହେ ଭଗବାନ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ। ଉତ୍ତମ ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସୁବର୍ଣ୍ଣମିଶ୍ରିତ ଜଳସହ, ଶୁଭ କୁଙ୍କୁମାଦିର ସୁଗନ୍ଧରେ ସୁବାସିତ, କୁଶ ଓ ପୁଷ୍ପ ସହିତ—ସୁବର୍ଣ୍ଣପାତ୍ରରେ ଅର୍ପିତ ଏହି ପ୍ରଶସ୍ତ ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର।

Verse 34

नमश्शिवाय शांताय सगणायादिहेतवे । रुद्राय विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मणे सूर्यमूर्तये

ଶାନ୍ତ ସ୍ୱରୂପ, ଗଣସହିତ ଆଦିକାରଣ ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଆପଣେ ରୁଦ୍ର, ଆପଣେ ବିଷ୍ଣୁ, ଆପଣେ ବ୍ରହ୍ମା; ସୂର୍ଯ୍ୟମୂର୍ତ୍ତି ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 35

यश्शिवं मण्डले सौरे संपूज्यैव समाहितः । प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने प्रदद्यादर्घ्यमुत्तमम्

ଯେ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ସୌରମଣ୍ଡଳରେ ଶିବଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜେ, ସେ ପ୍ରାତଃ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସାୟଂକାଳ—ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟାରେ—ଉତ୍ତମ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରୁ।

Verse 36

प्रणमेद्वा पठेदेताञ्छ्लोकाञ्छ्रुतिमुखानिमान् । न तस्य दुर्ल्लभं किंचिद्भक्तश्चेन्मुच्यते दृढम्

ଯେ ପ୍ରଣାମ କରେ କିମ୍ବା ଶ୍ରୁତିସାର ଏହି ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ପଢ଼େ, ତାହା ପାଇଁ କିଛି ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ନୁହେଁ; ସେ ଯଦି ସତ୍ୟ ଭକ୍ତ, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ମୁକ୍ତି ପାଏ।

Verse 37

तस्मादभ्यर्चयेनित्यं शिवमादित्यरूपिणम् । धर्मकामार्थमुक्त्यर्थं मनसा कर्मणा गिरा

ଏହିପରି ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ଏବଂ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷସିଦ୍ଧି ପାଇଁ, ଆଦିତ୍ୟରୂପଧାରୀ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ—ମନରେ, କର୍ମରେ ଓ ବାଣୀରେ।

Verse 38

अथ देवान्समालोक्य मण्डलस्थो महेश्वरः । सर्वागमोत्तरं दत्त्वा शास्त्रमंतरधाद्धरः

ତାପରେ ମଣ୍ଡଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ମହେଶ୍ୱର ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅବଲୋକନ କଲେ। ସମସ୍ତ ଆଗମର ସାର ଓ ଶିରୋମଣି ସେହି ପରମ ଶାସ୍ତ୍ର ଦାନ କରି, ଧରଣୀଧର ଶିବ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।

Verse 39

तत्र पूजाधिकारो ऽयं ब्रह्मक्षत्रविशामिति । ज्ञात्वा प्रणम्य देवेशं देवा जग्मुर्यथागतम्

ସେଠାରେ ଏହା ଜାଣିଲେ ଯେ ସେହି ପୂଜାର ଅଧିକାର ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କର। ଦେବମାନେ ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି ଫେରିଗଲେ।

Verse 40

अथ कालेन महता तस्मिञ्छास्त्रे तिरोहिते । भर्तारं परिपप्रच्छ तदंकस्था महेश्वरी

ତାପରେ ଦୀର୍ଘ କାଳ ପରେ, ସେହି ଶାସ୍ତ୍ରୋପଦେଶ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିବାବେଳେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଙ୍କରେ ଆସୀନା ମହେଶ୍ୱରୀ ଭକ୍ତିସହିତ ନିଜ ଭର୍ତ୍ତା ଶିବଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 41

तया स चोदितो देवो देव्या चन्द्रविभूषणः । अवदत्करमुद्धृत्य शास्त्रं सर्वागमोत्तरम्

ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଚନ୍ଦ୍ରବିଭୂଷିତ ଦେବ ଶିବ ହାତ ଉଠାଇ, ସମସ୍ତ ଆଗମଠାରୁ ଉତ୍ତମ ପରମ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଘୋଷଣା କଲେ।

Verse 42

प्रवर्तितं च तल्लोके नियोगात्परमेष्ठिनः । मयागस्त्येन गुरुणा दधीचेन महर्षिणा

ପରମେଷ୍ଠୀଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେହି ଲୋକରେ ତାହା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହେଲା—ମୋ ଦ୍ୱାରା, ଗୁରୁ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ମହର୍ଷି ଦଧୀଚି ଦ୍ୱାରା।

Verse 43

स्वयमप्यवतीर्योर्व्यां युगावर्तेषु शूलधृक् । स्वाश्रितानां विमुक्त्यर्थं कुरुते ज्ञानसंततिम्

ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଭଗବାନ୍ ସ୍ୱୟଂ ଯୁଗ-ପରିବର୍ତ୍ତନର ସନ୍ଧିକ୍ଷଣରେ ଲୋକେ ଅବତରନ୍ତି; ନିଜ ଶରଣାଗତଙ୍କ ମୋକ୍ଷାର୍ଥେ ତାରକ ଜ୍ଞାନର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପରମ୍ପରା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।

Verse 44

ऋभुस्सत्यो भार्गवश्च ह्यंगिराः सविता द्विजाः । मृत्युः शतक्रतुर्धीमान्वसिष्ठो मुनिपुंगवः

ଋଭୁ, ସତ୍ୟ, ଭାର୍ଗବ ଓ ଅଙ୍ଗିରା; ଦ୍ୱିଜ ସବିତା; ମୃତ୍ୟୁ; ଧୀମାନ୍ ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର); ଏବଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠ—ଏମାନେ ଏଠାରେ ଉକ୍ତ।

Verse 45

सारस्वतस्त्रिधामा च त्रिवृतो मुनिपुंगवः । शततेजास्स्वयं धर्मो नारायण इति श्रुतः

ସେ ସାରସ୍ୱତ, ତ୍ରିଧାମନ, ତ୍ରିବୃତ—ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ—ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ଶତତେଜା, ସାକ୍ଷାତ୍ ଧର୍ମ, ଏବଂ ନାରାୟଣ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୁତ।

Verse 46

स्वरक्षश्चारुणिर्धीमांस्तथा चैव कृतंजयः । कृतंजयो भरद्वाजो गौतमः कविरुत्तमः

ସ୍ୱରକ୍ଷ, ଚାରୁଣି, ଧୀମାନ୍ ଏବଂ କୃତଞ୍ଜୟ; ପୁନଃ କୃତଞ୍ଜୟ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ଗୌତମ ଓ ଉତ୍ତମ ମୁନି କବି—ଏମାନେ ପୂଜ୍ୟ ଋଷି ଭାବେ ଗଣିତ।

Verse 47

वाचःस्रवा मुनिस्साक्षात्तथा सूक्ष्मायणिः शुचिः । तृणबिंदुर्मुनिः कृष्णः शक्तिः शाक्तेय उत्तरः

ଏଠାରେ ବାଚଃସ୍ରବା ମୁନି ସ୍ୱୟଂ, ତଥା ଶୁଚି ସୂକ୍ଷ୍ମାୟଣି, ତୃଣବିନ୍ଦୁ ମୁନି, କୃଷ୍ଣ, ଶକ୍ତି, ଶାକ୍ତେୟ ଓ ଉତ୍ତର—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ପୂଜ୍ୟ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 48

जातूकर्ण्यो हरिस्साक्षात्कृष्णद्वैपायनो मुनिः । व्यासावताराञ्छृण्वंतु कल्पयोगेश्वरान्क्रमात्

ଜାତୂକର୍ଣ୍ୟ, ସାକ୍ଷାତ୍ ହରି, ଏବଂ ମୁନି କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ (ବ୍ୟାସ)—ଏବେ କ୍ରମକ୍ରମେ ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା ଯୋଗେଶ୍ୱର ବ୍ୟାସାବତାରମାନଙ୍କୁ ଶୁଣ।

Verse 49

लैंगे व्यासावतारा हि द्वापरां तेषु सुव्रताः । योगाचार्यावताराश्च तथा शिष्येषु शूलिनः

ହେ ସୁବ୍ରତମାନେ, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଲିଙ୍ଗଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବ୍ୟାସାବତାର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏବଂ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୂଳଧାରୀ ଶିବ ଯୋଗାଚାର୍ଯ୍ୟ ରୂପେ ମଧ୍ୟ ଅବତରନ୍ତି।

Verse 50

तत्र तत्र विभोः शिष्याश्चत्वारः स्युर्महौजसः । शिष्यास्तेषां प्रशिष्याश्च शतशो ऽथ सहस्रशः

ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ସେଇ ବିଭୁଙ୍କର ଚାରିଜଣ ମହାଓଜସ୍ୱୀ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ। ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ-ପ୍ରଶିଷ୍ୟ ଶତଶଃ, ପରେ ସହସ୍ରଶଃ ହେଉଥିଲେ।

Verse 51

तेषां संभावनाल्लोके शैवाज्ञाकरणादिभिः । भाग्यवंतो विमुच्यंते भक्त्या चात्यंतभाविताः

ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବାରୁ ଏବଂ ଶିବାଜ୍ଞା ଓ ଶୈବବିଧି ଆଦି ପାଳନ କରିବାରୁ, ଏହି ଲୋକରେ ଭାଗ୍ୟବାନମାନେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶିବଭାବନାରେ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଓ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି।