साधक-दीक्षा तथा मन्त्रसाधन (Puraścaraṇa and the Discipline of the Mantra-Sādhaka)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि साधकं नाम नामतः । संस्कारमन्त्रमाहात्म्यं कथने सूचितं मया

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ଏହା ପରେ ‘ସାଧକ’ ନାମକ ସାଧନା-ବିଧିକୁ ନାମସହିତ ମୁଁ ପ୍ରକାଶ କରିବି। ସଂସ୍କାର ଓ ମନ୍ତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଏହି କଥନରେ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଇଙ୍ଗିତ କରିଛି।

Verse 2

संपूज्य मंडले देवं स्थाप्य कुम्भे च पूर्ववत् । हुत्वा शिष्यमनुष्णीषं प्रापयेद्भुवि मंडले

ମଣ୍ଡଳରେ ଦେବଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ପୂଜନ କରି, ପୂର୍ବବତ୍ କୁମ୍ଭରେ ସ୍ଥାପନ କରି, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହୋମ କରିବେ; ପରେ ଶିଷ୍ୟକୁ ଶିରୋବସ୍ତ୍ରହୀନ କରି ଭୂମିସ୍ଥ ମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇ ବସାଇବେ।

Verse 3

पूर्वांतं पूर्ववत्कृत्वा हुत्वाहुतिशतं तथा । संतर्प्य मूलमन्त्रेण कलशैर्देशिकोत्तमः

ପୂର୍ବବିଧିକୁ ପୂର୍ବବତ୍ ସମାପ୍ତ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଶିକ ଅଗ୍ନିରେ ଶତ ଆହୁତି ଦେଲେ; ଏବଂ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କଳଶମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ବିଧିମତ୍ ସନ୍ତର୍ପିତ କଲେ।

Verse 4

सन्दीप्य च यथापूर्वं कृत्वा पूर्वोदितं क्रमात् । अभिषिच्य यथापूर्वं प्रदद्यान्मन्त्रमुत्तमम्

ପୂର୍ବବତ୍ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରି ଏବଂ ପୂର୍ବୋକ୍ତ କ୍ରମକୁ ପଦେପଦେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ପୂର୍ବପରି ଅଭିଷେକ କରିବ; ତାପରେ ସେହିପରି ପରମ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରିବ।

Verse 5

तत्र विद्योपदेशांतं कृत्वा विस्तरशः क्रमात् । पुष्पाम्बुना शिशोः पाणौ विद्यां शैवीं समर्पयेत्

ସେଠାରେ ଶୈବ-ବିଦ୍ୟାର ଉପଦେଶକୁ ବିସ୍ତାରରେ ଓ କ୍ରମାନୁସାରେ ସମାପ୍ତ କରି, ପୁଷ୍ପ-ସଂସ୍କୃତ ଜଳଦ୍ୱାରା ଶିଶୁର ହସ୍ତରେ ଶୈବୀ ବିଦ୍ୟା ସମର୍ପଣ କରିବ।

Verse 6

तवैहिकामुष्मिकयोः सर्वसिद्धिफलप्रदः । भवत्येव महामन्त्रः प्रसादात्परमेष्ठिनः

ତୁମ ପାଇଁ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଉଭୟରେ—ଏହି ମହାମନ୍ତ୍ର ପରମେଷ୍ଠି (ପରମେଶ୍ୱର)ଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଓ ତାହାର ଫଳ ପ୍ରଦାନକାରୀ ହୁଏ।

Verse 7

इत्युत्वा देवमभ्यर्च्य लब्धानुज्ञः शिवाद्गुरुः । साधनं शिवयोगं च साधकाय समादिशेत्

ଏପରି କହି ଗୁରୁ ଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି, ଶିବଙ୍କ ଅନୁଜ୍ଞା ପାଇ ସାଧକଙ୍କୁ ସାଧନ-ବିଧି ଓ ଶିବଯୋଗ ଉପଦେଶ ଦେବେ।

Verse 8

तच्छ्रुत्वा गुरुसंदेशं क्रमशो मंत्रसाधकः । पुरतो विनियोगस्य मन्त्रसाधनमाचरेत्

ଗୁରୁଙ୍କ ସେହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ମନ୍ତ୍ରସାଧକ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ମନ୍ତ୍ରସାଧନା କରିବ, ଏବଂ ପ୍ରଥମେ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ବିନିଯୋଗକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆଚରଣ କରିବ।

Verse 9

साधनं मूलमन्त्रस्य पुरश्चरणमुच्यते । पुरतश्चरणीयत्वाद्विनियोगाख्यकर्मणः

ମୂଳମନ୍ତ୍ର ସିଦ୍ଧିର ପ୍ରଧାନ ସାଧନକୁ ‘ପୁରଶ୍ଚରଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବିନିଯୋଗ ନାମକ କର୍ମ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଥମେ କରିବାକୁ ଥିବାରୁ ଏହି ନାମ।

Verse 10

नात्यन्तं करणीयन्तु मुमुक्षोर्मन्त्रसाधनम् । कृतन्तु तदिहान्यत्र तास्यापि शुभदं भवेत्

ମୋକ୍ଷକାମୀ ସାଧକ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରସାଧନାରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତଥାପି ଏହା ଏଠାରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟତ୍ର କରାଗଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ଓ ହିତକର ହୁଏ।

Verse 11

शुभे ऽहनि शुभे देशे काले वा दोषवर्जिते । शुक्लदन्तनखः स्नातः कृतपूर्वाह्णिकक्रियः

ଶୁଭ ଦିନରେ, ଶୁଭ ଦେଶରେ, କିମ୍ବା ଦୋଷରହିତ କାଳରେ—ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଦାନ୍ତ ଓ ନଖ ସ୍ୱଚ୍ଛ (ଶ୍ୱେତ) ରଖି, ପୂର୍ବାହ୍ନିକ କ୍ରିୟା ବିଧିପୂର୍ବକ ସମାପ୍ତ କରି—ତେବେ ସେ ଶିବପୂଜା ଓ ଧ୍ୟାନସାଧନା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 12

अलंकृत्य यथा लब्धैर्गंधमाल्यविभूषणैः । सोष्णीषः सोत्तरासंगः सर्वशुक्लसमाहितः

ଯେପରି ଲଭ୍ୟ ହୋଇଥିବା ସୁଗନ୍ଧ, ମାଳା ଓ ଭୂଷଣଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କଲା। ପାଗଡ଼ି ଓ ଉତ୍ତରୀୟ ଧାରଣ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ୱେତବସ୍ତ୍ରରେ ସଂଯତଚିତ୍ତ ହେଲା।

Verse 13

देवालये गृहे ऽन्यस्मिन्देशे वा सुमनोहरे । सुखेनाभ्यस्तपूर्वेण त्वासनेन कृतासनः

ଦେବାଳୟରେ, ଘରେ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅତିମନୋହର ସ୍ଥାନରେ—ପୂର୍ବାଭ୍ୟାସରେ ସହଜ ହୋଇଥିବା ଆସନରେ ସୁଖରେ ବସି ସ୍ଥିର ହେଉ।

Verse 14

तनुं कृत्वात्मनः शैवीं शिवशास्त्रोक्तवर्त्मना । संपूज्य देवदेवेशं नकुलीश्वरमीश्वरम्

ଶିବଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ପଥ ଅନୁସାରେ ନିଜ ଦେହକୁ ଶୈବମୟ କରି, ସେ ଦେବଦେବେଶ—ପରମେଶ୍ୱର ନକୁଳୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲା।

Verse 15

निवेद्य पायसं तस्मै समप्याराधनं क्रमात् । प्रणिपत्य च तं देवं प्राप्तानुज्ञश्च तन्मुखात्

ତାଙ୍କୁ ପାୟସ ନିବେଦନ କରି ଏବଂ ବିଧିମତେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଆରାଧନା ସମାପ୍ତ କରି, ସେ ଦେବଙ୍କୁ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କଲା; ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମୁଖରୁ ନିଜେ ପ୍ରସ୍ଥାନାନୁମତି ପାଇଲା।

Verse 16

कोटिवारं तदर्धं वा तदर्धं वा जपेच्छिवम् । लक्षविंशतिकं वापि दशलक्षमथापि वा

ଶିବନାମ/ମନ୍ତ୍ରକୁ ଏକ କୋଟିଥର ଜପ କରିବା ଉଚିତ—ନହେଲେ ତାହାର ଅର୍ଧ, କିମ୍ବା ପୁଣି ତାହାର ମଧ୍ୟ ଅର୍ଧ; ଅଥବା ବିଶ ଲକ୍ଷ, କିମ୍ବା ଦଶ ଲକ୍ଷ ମଧ୍ୟ, ଯଥାଶକ୍ତି।

Verse 17

ततश्च पायसाक्षारलवणैकमिताशनः । अहिंसकः क्षमी शांतो दांतश्चैव सदा भवेत्

ତାପରେ ସେ ମିତାହାରୀ ହେଉ—ପାୟସ, କ୍ଷାରମିଶ୍ରିତ ଯବାଗୂ (ପତଳା ଗଞ୍ଜି) ଏବଂ କେବଳ ଲବଣ ପରି ସରଳ ଆହାର ଗ୍ରହଣ କରୁ; ଏବଂ ସଦା ଅହିଂସକ, କ୍ଷମାଶୀଳ, ଶାନ୍ତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହୀ ରୁହୁ।

Verse 18

अलाभे पायसस्याश्नन्फलमूलादिकानि वा । विहितानि शिवेनैव विशिष्टान्युत्तरोत्तरम्

ପାୟସ ମିଳିନାହିଁ ହେଲେ ଫଳ, ମୂଳ ଇତ୍ୟାଦି ଭୋଜନ କରାଯାଇପାରେ। ଏହି ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ ଶିବ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ପରସ୍ପର କ୍ରମେ ଅଧିକ ଉପଯୁକ୍ତ।

Verse 19

चरुं भक्ष्यमथो सक्तुकणान्यावकमेव च । शाकं पयो दधि घृतं मूलं फलमथोदकम्

ଚରୁ, ଭକ୍ଷ୍ୟ, ସକ୍ତୁକଣ, ଆବକ; ଏବଂ ଶାକ, କ୍ଷୀର, ଦଧି, ଘୃତ, ମୂଳ, ଫଳ, ଉଦକ—ଏସବୁ ଶିବପୂଜା ଓ ବ୍ରତରେ ଶୁଦ୍ଧ ଆହାର, ଅର୍ପଣଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 20

अभिमंत्र्य च मन्त्रेण भक्ष्यभोज्यादिकानि च । साधने ऽस्मिन्विशेषेण नित्यं भुञ्जीत वाग्यतः

ମନ୍ତ୍ରରେ ଭକ୍ଷ୍ୟ-ଭୋଜ୍ୟାଦିକୁ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରି, ଏହି ସାଧନା-ବିଶେଷରେ ନିତ୍ୟ ବାକ୍-ସଂଯମରେ ଭୋଜନ କରିବ।

Verse 21

मन्त्राष्टशतपूतेन जलेन शुचिना व्रती । स्नायान्नदीनदोत्थेन प्रोक्षयेद्वाथ शक्तितः

ବ୍ରତୀ ଭକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରର ଏକଶେ ଆଠ ଜପରେ ପବିତ୍ର କରାଯାଇଥିବା ଶୁଚି ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବ; କିମ୍ବା ସ୍ନାନ ପରେ ଯଥାଶକ୍ତି ନଦୀ କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ସ୍ରୋତର ଜଳରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରିବ।

Verse 22

तर्पयेच्च तथा नित्यं जुहुयाच्च शिवानले । सप्तभिः पञ्चभिर्द्रव्यैस्त्रिभिर्वाथ घृतेन वा

ଏହିପରି ନିତ୍ୟ ତର୍ପଣ କରିବ ଏବଂ ଶିବାଗ୍ନିରେ ପ୍ରତିଦିନ ହୋମ କରିବ—ସାତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ, କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚରେ, କିମ୍ବା ତିନିରେ, ଅଥବା କେବଳ ଘୃତରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 23

इत्थं भक्त्या शिवं शैवो यः साधयति साधकः । तस्येहामुत्र दुष्प्रापं न किंचिदपि विद्यते

ଏହିପରି ଭକ୍ତିରେ ଯେ ଶୈବ ସାଧକ ଶିବଙ୍କୁ ସାଧନା କରେ, ତାହା ପାଇଁ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ୟ ବୋଲି କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 24

अथवा ऽहरहर्मंत्रं जपेदेकाग्रमानसः । अनश्नन्नेव साहस्रं विना मन्त्रस्य साधनम्

କିମ୍ବା ଏକାଗ୍ରମନେ ପ୍ରତିଦିନ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ; ଉପବାସରେ ମଧ୍ୟ ସହସ୍ର ଜପ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା—ଏହାହିଁ ମନ୍ତ୍ରସାଧନର ଉପାୟ।

Verse 25

न तस्य दुर्लभं किंचिन्न तस्यास्त्यशुभं क्वचित् । इह विद्यां श्रियं सौख्यं लब्ध्वा मुक्तिं च विंदति

ଏପରି ଶିବଭକ୍ତ ପାଇଁ କିଛି ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ନୁହେଁ, ଏବଂ କେବେ ଅଶୁଭ ଘଟେ ନାହିଁ। ଏହି ଜୀବନରେ ହିଁ ସେ ବିଦ୍ୟା, ଶ୍ରୀ ଓ ସୁଖ ପାଇ ଶେଷେ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ପାଏ।

Verse 26

साधने विनियोगे च नित्ये नैमित्तिके तथा । जपेज्जलैर्भस्मना च स्नात्वा मन्त्रेण च क्रमात्

ସାଧନା ଓ ତାହାର ଯଥାଯଥ ବିନିଯୋଗରେ, ନିତ୍ୟ ଓ ନୈମିତ୍ତିକ କର୍ମରେ ମଧ୍ୟ—କ୍ରମେ ପ୍ରଥମେ ଜଳଦ୍ୱାରା, ପରେ ଭସ୍ମଦ୍ୱାରା, ସ୍ନାନ କରି ମନ୍ତ୍ରସହିତ ଜପ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 27

शुचिर्बद्धशिखस्सूत्री सपवित्रकरस्तथा । धृतत्रिपुंड्ररुद्राक्षो विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्

ଶୁଚି ଓ ନିୟମବଦ୍ଧ ହୋଇ—ବଦ୍ଧଶିଖା, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଓ ହାତରେ ପବିତ୍ର (କୁଶ-ବଳୟ) ଧାରଣ କରି, ଭସ୍ମର ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଏବଂ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଧାରଣ କରି—ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ବିଦ୍ୟାର ଜପ କରିବା ଉଚିତ।