शिवसंस्कार-दीक्षानिरूपणम् (Śivasaṃskāra and the Typology of Dīkṣā)

Verse 1

श्रीकृष्ण उवाच । भगवान्मंत्रमाहात्म्यं भवता कथितं प्रभो । तत्प्रयोगविधानं च साक्षाच्छ्रुतिसमं यथा

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୋ! ଆପଣ ଭଗବାନ୍ ମନ୍ତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି; ଏବେ କୃପାକରି ତାହାର ପ୍ରୟୋଗବିଧାନ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତୁ, ଯାହା ଶ୍ରୁତିସମ—ବେଦସମ ପ୍ରମାଣ।

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामि शिवसंस्कारमुत्तमम् । मंत्रसंग्रहणे किंचित्सूचितन्न तु विस्मृतम्

ଏବେ ମୁଁ ଶିବଙ୍କ ଉତ୍ତମ ସଂସ୍କାରବିଧାନ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ମନ୍ତ୍ରସଂଗ୍ରହରେ ଯାହା କେବଳ ସୂଚିତ ହୋଇଥିଲା, ସେଥି ମୋତେ ସମ୍ୟକ୍ ସ୍ମରଣ ନାହିଁ।

Verse 3

उपमन्युरुवाच । हन्त ते कथयिष्यामि सर्वपापविशोधनम् । संस्कारं परमं पुण्यं शिवेन पतिभाषितम्

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ଆସ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ପାପ ଶୋଧନ କରୁଥିବା ସେହି ସଂସ୍କାର କହିବି; ପରମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଏହି ବିଧିକୁ ସ୍ୱୟଂ ପତି-ସ୍ୱରୂପ ଭଗବାନ ଶିବ କହିଛନ୍ତି।

Verse 4

सम्यक्कृताधिकारः स्यात्पूजादिषु नरो यतः । संस्कारः कथ्यते तेन षडध्वपरिशोधनम्

ଏହି ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ପୂଜା ଆଦି କର୍ମରେ ସମ୍ୟକ୍ ଅଧିକାରୀ ହୁଏ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଷଡଧ୍ୱ-ପରିଶୋଧନ—ଛଅ ଅଧ୍ୱର ଶୋଧନ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 5

दीयते येन विज्ञानं क्षीयते पाशबंधनम् । तस्मात्संस्कार एवायं दीक्षेत्यपि च कथ्यते

ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିଜ୍ଞାନ ଦିଆଯାଏ ଏବଂ ପାଶବନ୍ଧନ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ସେହିପରି ଏହି ପବିତ୍ର ସଂସ୍କାରକୁ ‘ଦୀକ୍ଷା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 6

शांभवी चैव शाक्ती च मांत्री चैव शिवागमे । दीक्षोपदिश्यते त्रेधा शिवेन परमात्मना

ଶିବାଗମରେ ପରମାତ୍ମା ଶିବ ଦ୍ୱାରା ଦୀକ୍ଷା ତ୍ରିବିଧ ଭାବେ ଉପଦେଶିତ—ଶାମ୍ଭବୀ, ଶାକ୍ତୀ ଓ ମାଂତ୍ରୀ (ମନ୍ତ୍ରାଶ୍ରିତ) ଦୀକ୍ଷା।

Verse 7

गुरोरालोकमात्रेण स्पर्शात्संभाषणादपि । सद्यस्संज्ञा भवेज्जंतोः पाशोपक्षयकारिणी

ଗୁରୁଙ୍କ କେବଳ ଦୃଷ୍ଟିମାତ୍ରେ—କିମ୍ବା ସ୍ପର୍ଶ ଅଥବା ସମ୍ଭାଷଣରେ ମଧ୍ୟ—ଦେହଧାରୀ ଜୀବରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସତ୍ୟଚେତନା ଜାଗେ, ଯାହା ପାଶକ୍ଷୟକାରିଣୀ।

Verse 8

सा दीक्षा शांभवी प्रोक्ता सा पुनर्भिद्यते द्विधा । तीव्रा तीव्रतरा चेति पाशो पक्षयभेदतः

ଏହି ଦୀକ୍ଷାକୁ ଶାମ୍ଭବୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପାଶ (ବନ୍ଧନ) ର କ୍ଷୟ‑ଭେଦ ଅନୁସାରେ ଏହା ପୁନଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—‘ତୀବ୍ରା’ ଓ ‘ତୀବ୍ରତରା’।

Verse 9

यया स्यान्निर्वृतिः सद्यस्सैव तीव्रतरा मता । तीव्रा तु जीवतोत्यंतं पुंसः पापविशोधिका

ଯାହାଦ୍ୱାରା ସତ୍ୱର ନିର୍ବୃତି/ମୋକ୍ଷଶାନ୍ତି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ, ସେହିଟି ‘ତୀବ୍ରତରା’ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ‘ତୀବ୍ରା’ ଦୀକ୍ଷା ତ ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ପୁରୁଷର ପାପକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୋଧନ କରେ।

Verse 10

शक्ती ज्ञानवती दीक्षा शिष्यदेहं प्रविश्य तु । गुरुणा योगमार्गेण क्रियते ज्ञानचक्षुषा

ଶକ୍ତିମୟ ଓ ଜ୍ଞାନଦାୟିନୀ ଦୀକ୍ଷା ଶିଷ୍ୟର ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ପରେ ଗୁରୁ ଯୋଗମାର୍ଗେ ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତି।

Verse 11

मांत्री क्रियावती दीक्षा कुंडमंडलपूर्विका । मंदमंदतरोद्देशात्कर्तव्या गुरुणा बहिः

ମନ୍ତ୍ରାଧାରିତ ଓ କ୍ରିୟାସହିତ ଦୀକ୍ଷାକୁ କୁଣ୍ଡ ଓ ମଣ୍ଡଳ ପୂର୍ବରୁ ସଜାଇ ପ୍ରଥମେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ। ମନ୍ଦ ଓ ଅତିମନ୍ଦ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁରୁ ବାହ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ ଏହା କରିବେ।

Verse 12

शक्तिपातानुसारेण शिष्यो ऽनुग्रहमर्हति । शैवधर्मानुसारस्य तन्मूलत्वात्समासतः

ଶକ୍ତିପାତର ଅନୁସାରେ ଶିଷ୍ୟ ଅନୁଗ୍ରହର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ସଂକ୍ଷେପରେ, ଶୈବଧର୍ମ ଅନୁସରଣକାରୀ ପାଇଁ ଏହାହିଁ ମୂଳ ଓ ଆଧାର।

Verse 13

यत्र शक्तिर्न पतिता तत्र शुद्धिर्न जायते । न विद्या न शिवाचारो न मुक्तिर्न च सिद्धयः

ଯେଉଁଠାରେ ଶକ୍ତି ପତିତ ହୋଇନାହିଁ, ସେଠାରେ ଶୁଦ୍ଧି ଜନ୍ମେନାହିଁ। ସେଠାରେ ନ ବିଦ୍ୟା, ନ ଶିବାଚାର; ନ ମୁକ୍ତି, ନ ସିଦ୍ଧି।

Verse 14

तस्माल्लिंगानि संवीक्ष्य शक्तिपातस्य भूयसः । ज्ञानेन क्रियया वाथ गुरुश्शिष्यं विशोधयेत्

ଏହେତୁ ଶକ୍ତିପାତର ଅତିଶୟ ସୂଚକ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ୟକ୍ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି, ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟକୁ ଜ୍ଞାନଦାନ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ବିଧିସମ୍ମତ କ୍ରିୟା‑ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ କରିବେ।

Verse 15

यो ऽन्यथा कुरुते मोहात्स विनश्यति दुर्मतिः । तस्मात्सर्वप्रकारेण गुरुः शिष्यं परीक्षयेत्

ମୋହବଶେ ଯେ ଗୁରୁଆଜ୍ଞା ଓ ବିଧିମାର୍ଗର ବିପରୀତ କରେ, ସେ ଦୁର୍ମତି ନଶ୍ୟତି। ତେଣୁ ଗୁରୁ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ଶିଷ୍ୟକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 16

लक्षणं शक्तिपातस्य प्रबोधानंदसंभवः । सा यस्मात्परमा शक्तिः प्रबोधानंदरूपिणी

ଶକ୍ତିପାତର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ପ୍ରବୋଧରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ଆନନ୍ଦର ଉଦୟ। କାରଣ ସେଇ ପରମ ଶକ୍ତି ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରବୋଧାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପିଣୀ।

Verse 17

आनंदबोधयोर्लिंगमंतःकरणविक्रियाः । यथा स्यात्कंपरोमांचस्वरनेत्रांगविक्रियाः

ଆନନ୍ଦ ଓ ବୋଧର ଲିଙ୍ଗ ହେଉଛି ଅନ୍ତଃକରଣର ବିକ୍ରିୟା; ଯଥା କମ୍ପ, ରୋମାଞ୍ଚ, ସ୍ୱରର ପରିବର୍ତ୍ତନ, ନେତ୍ରାଶ୍ରୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗବିକାର।

Verse 18

शिष्योपि लक्षणैरेभिः कुर्याद्गुरुपरीक्षणम् । तत्संपर्कैः शिवार्चादौ संगतैर्वाथ तद्गतैः

ଶିଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲକ୍ଷଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୁରୁଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବ। ଗୁରୁଙ୍କ ସଙ୍ଗ‑ସମ୍ପର୍କ ଦେଖିବ—ଯେମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ରହନ୍ତି, ଯେମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ଜଡିତ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଶିବାର୍ଚ୍ଚନାଦି ସାଧନାରେ ନିୟୁକ୍ତ।

Verse 19

शिष्यस्तु शिक्षणीयत्वाद्गुरोर्गौरवकारणात् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गुरोर्गौरवमाचरेत्

ଶିଷ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ; ଗୁରୁ ହିଁ ଗୌରବର କାରଣ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଗୌରବ‑ଶ୍ରଦ୍ଧା ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 20

यो गुरुस्स शिवः प्रोक्तो यः शिवः स गुरुः स्मृतः । गुरुर्वा शिव एवाथ विद्याकारेण संस्थितः

ଯେ ଗୁରୁ ବୋଲି ପ୍ରକାଶିତ, ସେଇ ଶିବ; ଯେ ଶିବ, ସେଇ ଗୁରୁ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ପ୍ରକୃତରେ ଗୁରୁ ସ୍ୱୟଂ ଶିବ, ବିଦ୍ୟା-ରୂପେ ସ୍ଥିତ।

Verse 21

यथा शिवस्तथा विद्या यथा विद्या तथा गुरुः । शिवविद्या गुरूणां च पूजया सदृशं फलम्

ଯେପରି ଶିବ, ସେପରି ବିଦ୍ୟା; ଯେପରି ବିଦ୍ୟା, ସେପରି ଗୁରୁ। ଶିବ-ବିଦ୍ୟା ଓ ଗୁରୁପୂଜାର ଫଳ ସମାନ।

Verse 22

सर्वदेवात्मकश्चासौ सर्वमंत्रमयो गुरुः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यस्याज्ञां शिरसा वहेत्

ସେଇ ଗୁରୁ ସର୍ବଦେବାତ୍ମକ ଓ ସର୍ବମନ୍ତ୍ରମୟ। ତେଣୁ ସର୍ବ ପ୍ରୟାସରେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 23

श्रेयो ऽर्थी यदि गुर्वाज्ञां मनसापि न लंघयेत् । गुर्वाज्ञापालको यस्माज्ज्ञानसंपत्तिमश्नुते

ଯଦି କେହି ପରମ ଶ୍ରେୟ ଚାହେ, ତେବେ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁଆଜ୍ଞା ଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। କାରଣ ଗୁରୁଆଜ୍ଞାପାଳକ ଜ୍ଞାନ-ସମ୍ପଦ ପାଏ।

Verse 24

गच्छंस्तिष्ठन्स्वपन्भुंजन्नान्यत्कर्म समाचरेत् । समक्षं यदि कुर्वीत सर्वं चानुज्ञया गुरोः

ଚାଲୁଥିବା, ଦାଁଡାଇଥିବା, ଶୋଇଥିବା କିମ୍ବା ଭୋଜନ କରୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଅନ୍ୟ କାମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଗୁରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କିଛି କରିବାକୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସବୁ କାମ ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁଜ୍ଞାରେ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 25

गुरोर्गृहे समक्षं वा न यथेष्टासनो भवेत् । गुरुर्देवो यतः साक्षात्तद्गृहं देवमन्दिरम्

ଗୁରୁଙ୍କ ଘରେ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ସମ୍ମୁଖରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଆସନ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଗୁରୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେବ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଗୃହ ଦେବମନ୍ଦିର ସମାନ।

Verse 26

पापिनां च यथा संगात्तत्पापात्पतितो भवेत् । यथेह वह्निसंपर्कान्मलं त्यजति कांचनम्

ପାପୀମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରୁ ଯେପରି ମଣିଷ ସେହି ପାପରେ ପତିତ ହୁଏ, ସେପରି ଏଠାରେ ଅଗ୍ନି-ସମ୍ପର୍କରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନିଜ ମଳିନତା ତ୍ୟାଗ କରେ।

Verse 27

तथैव गुरुसंपर्कात्पापं त्यजति मानवः । यथा वह्निसमीपस्थो घृतकुम्भो विलीयते

ସେହିପରି ଗୁରୁ-ସମ୍ପର୍କରେ ମଣିଷ ପାପ ତ୍ୟାଗ କରେ—ଯେପରି ଅଗ୍ନି ସମୀପରେ ରଖା ଘିଅର କୁମ୍ଭ ଗଳିଯାଏ।

Verse 28

तथा पापं विलीयेत ह्याचार्यस्य समीपतः । यथा प्रज्वलितो वह्निः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत्

ସେହିପରି ସତ୍ୟ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସମୀପରେ ରହିଲେ ପାପ ଗଳିଯାଏ—ଯେପରି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି ଶୁଷ୍କ ଓ ଆର୍ଦ୍ର ଉଭୟକୁ ଦହିଦିଏ।

Verse 29

तथायमपि संतुष्टो गुरुः पापं क्षणाद्दहेत् । मनसा कर्मणा वाचा गुरोः क्रोधं न कारयेत्

ସେହିପରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଗୁରୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ପାପକୁ ଦହିଦେଇପାରନ୍ତି। ତେଣୁ ମନ, କର୍ମ ଓ ବାଣୀରେ ଗୁରୁଙ୍କ କ୍ରୋଧ କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 30

तस्य क्रोधेन दह्यंते ह्यायुःश्रीज्ञानसत्क्रियाः । तत्क्रोधकारिणो ये स्युस्तेषां यज्ञाश्च निष्फलाः

ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଆୟୁ, ଶ୍ରୀ, ଜ୍ଞାନ ଓ ସତ୍କ୍ରିୟା ନିଶ୍ଚୟ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଏ। ଯେମାନେ ସେଇ କ୍ରୋଧର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ।

Verse 31

यमश्च नियमाश्चैव नात्र कार्या विचारणा । गुरोर्विरुद्धं यद्वाक्यं न वदेज्जातुचिन्नरः

ଯମ ଓ ନିୟମ ବିଷୟରେ ଏଠାରେ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ—ସେଗୁଡିକ ଅବଶ୍ୟ ପାଳନୀୟ। କିନ୍ତୁ ଗୁରୁଙ୍କ ବିରୋଧରେ କୌଣସି କଥା ମନୁଷ୍ୟ କେବେ ମଧ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 32

वदेद्यदि महामोहाद्रौरवं नरकं व्रजेत् । मनसा कर्मणा वाचा गुरुमुद्दिश्य यत्नतः

ମହାମୋହରେ ଯଦି କେହି (ଗୁରୁଙ୍କ ବିରୋଧରେ) କହିଦିଏ, ସେ ରୌରବ ନରକକୁ ଯାଏ। ତେଣୁ ମନ, କର୍ମ ଓ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ସେବା କରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 33

श्रेयोर्थी चेन्नरो धीमान्न मिथ्याचारमाचरेत् । गुरोर्हितं प्रियं कुर्यादादिष्टो वा न वा सदा

ପରମ ଶ୍ରେୟ ଚାହୁଁଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନୁଷ୍ୟ ମିଥ୍ୟା କିମ୍ବା କପଟ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଆଦେଶ ମିଳୁ କି ନମିଳୁ, ସେ ସଦା ଗୁରୁଙ୍କ ହିତ ଓ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁ।

Verse 34

असमक्षं समक्षं वा तस्य कार्यं समाचरेत् । इत्थमाचारवान्भक्तो नित्यमुद्युक्तमानसः

ସେ ସମ୍ମୁଖରେ ଥାଉ କି ନ ଥାଉ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ତାହା ବିଧିପୂର୍ବକ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ସଦାଚାରୀ ଭକ୍ତର ମନ ସଦା ଉଦ୍ୟତ ରହେ।

Verse 35

गुरुप्रियकरः शिष्यः शैवधर्मांस्ततो ऽर्हति । गुरुश्चेद्गुणवान्प्राज्ञः परमानंदभासकः

ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରିୟକର ଆଚରଣ କରୁଥିବା ଶିଷ୍ୟ ଶୈବଧର୍ମର ଅନୁଶାସନ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ଗୁରୁ ଯଦି ଗୁଣବାନ, ପ୍ରାଜ୍ଞ ଓ ପରମାନନ୍ଦ-ପ୍ରକାଶକ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ସେଇ ଉପଦେଶ ନିଶ୍ଚୟ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।

Verse 36

तत्त्वविच्छिवसंसक्तो मुक्तिदो न तु चापरः । संवित्संजननं तत्त्वं परमानंदसंभवम्

ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ଯିଏ ଶିବରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆସକ୍ତ, ସେଇ ମୁକ୍ତିଦାତା—ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ। ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱ ହିଁ ଶୁଦ୍ଧ ସଂବିତ୍‌କୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ; ତାହା ପରମାନନ୍ଦର ମୂଳରୂପେ ଉଦ୍ଭବିତ।

Verse 37

तत्तत्त्वं विदितं येन स एवानंददर्शकः । न पुनर्नाममात्रेण संविदारहितस्तु यः

ଯେ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯଥାର୍ଥରେ ଜାଣିଛି, ସେଇ ଆନନ୍ଦଦର୍ଶକ; କେବଳ ନାମମାତ୍ରରେ ନୁହେଁ—ଯେ ସଂବିତ୍‌ରହିତ, ସେ ତେଣୁ ନୁହେଁ।

Verse 38

अन्योन्यं तारयेन्नौका किं शिला तारयेच्छिलाम् । एतस्या नाममात्रेण मुक्तिर्वै नाममात्रिका

ନୌକା ଅନ୍ୟକୁ ପାର କରାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଶିଳା କିପରି ଶିଳାକୁ ପାର କରାଇବ? ତଥାପି, ତାଙ୍କର ନାମମାତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣରେ ମୁକ୍ତି ହୁଏ—ନାମମାତ୍ରିକ ମୁକ୍ତି।

Verse 39

यैः पुनर्विदितं तत्त्वं ते मुक्ता मोचयन्त्यपि । तत्त्वहीने कुतो बोधः कुतो ह्यात्मपरिग्रहः

ଯେମାନେ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେଇ ମୁକ୍ତଜନ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ଦେଇପାରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ତତ୍ତ୍ୱହୀନଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ବୋଧ କେଉଁଠୁ, ଆତ୍ମାର ଅନ୍ତର୍ଗ୍ରହଣ କେଉଁଠୁ?

Verse 40

परिग्रहविनिर्मुक्तः पशुरित्यभिधीयते । पशुभिः प्रेरितश्चापि पशुत्वं नातिवर्तते

ପରିଗ୍ରହ ଓ ଆସକ୍ତି-ଗ୍ରହଣରୁ ମୁକ୍ତ ଯେ, ସେ ‘ପଶୁ’ (ବଦ୍ଧ ଜୀବ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଚାଲିଲେ ସେ ପଶୁତ୍ୱ—ବନ୍ଧନ—ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 41

तस्मात्तत्त्वविदेवेह मुक्तो मोचक इष्यते । सर्वलक्षणसंयुक्तः सर्वशास्त्रविदप्ययम्

ଏହିହେତୁ ଏହି ଲୋକରେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞକୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇପାରୁଥିବା ମୋଚକ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ସେ ସମସ୍ତ ସାଧନ-ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାତା ମଧ୍ୟ।

Verse 42

सर्वोपायविधिज्ञो ऽपि तत्त्वहीनस्तु निष्फलः । यस्यानुभवपर्यंता बुद्धिस्तत्त्वे प्रवर्तते

ସମସ୍ତ ଉପାୟ ଓ ବିଧି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ତତ୍ତ୍ୱହୀନ, ସେ ନିଷ୍ଫଳ। ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ଅନୁଭବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ, ସେଇ ନିଜେ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 43

तस्यावलोकनाद्यैश्च परानन्दो ऽभिजायते । तस्माद्यस्यैव संपर्कात्प्रबोधानंदसंभवः

ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଦର୍ଶନ କରିବାରୁ ଏବଂ ଏପରି ପବିତ୍ର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରୁ ପରମାନନ୍ଦ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ତେଣୁ ତାଙ୍କ ସହିତ ମାତ୍ର ସମ୍ପର୍କରୁ ପ୍ରବୋଧାନନ୍ଦ—ଆତ୍ମପ୍ରକାଶର ସୁଖ—ଜନ୍ମେ।

Verse 44

गुरुं तमेव वृणुयान्नापरं मतिमान्नरः । स शिष्यैर्विनयाचारचतुरैरुचितो गुरुः

ବିବେକୀ ମନୁଷ୍ୟ ସେଇ ଗୁରୁଙ୍କୁ ମାତ୍ର ବରଣ କରୁ, ଅନ୍ୟକୁ ନୁହେଁ। ଏପରି ଗୁରୁ ବିନୟ ଓ ନିୟମିତ ଆଚରଣରେ ନିପୁଣ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଥୋଚିତ ସେବିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 45

यावद्विज्ञायते तावत्सेवनीयो मुमुक्षुभिः । ज्ञाते तस्मिन्स्थिरा भक्तिर्यावत्तत्त्वं समाश्रयेत्

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ହୁଏନି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁମୁକ୍ଷୁ ଶିବସେବାରେ ନିରତ ରହିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଦୃଢ଼ ଆଶ୍ରୟ ହେଉଅବଧି ସ୍ଥିର ଭକ୍ତି ଅବିଚଳ ରହେ।

Verse 46

न तु तत्त्वं त्यजेज्जातु नोपेक्षेत कथंचन । यत्रानंदः प्रबोधो वा नाल्पमप्युपलभ्यते

ତତ୍ତ୍ୱକୁ କେବେ ବି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବିଶେଷକରି ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ପ୍ରବୋଧର ଲେଶମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 47

गुरोर्भ्रात्ःंस्तथा पुत्रान्बोधकान्प्रेरकानपि । तत्रादावुपसंगम्य ब्राह्मणं वेदपारगम्

ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁଙ୍କ ଭ୍ରାତାମାନେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ, ଏବଂ ବୋଧ ଦେଇ ପ୍ରେରଣା କରୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ସମୀପ କରି ଯଥାଯଥ ଭେଟ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏବଂ ଆରମ୍ଭରେ ସେଠାରେ ବେଦପାରଗ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଯିବା ଉଚିତ୍।

Verse 48

गुरुमाराधयेत्प्राज्ञं शुभगं प्रियदर्शनम् । सर्वाभयप्रदातारं करुणाक्रांतमानसम्

ପ୍ରାଜ୍ଞ, ଶୁଭମୟ ଓ ପ୍ରିୟଦର୍ଶନ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ୍—ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଅଭୟ ଦାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ମନ କରୁଣାରେ ପ୍ରବାହିତ।

Verse 49

तोषयेत्तं प्रयत्नेन मनसा कर्मणा गिरा । तावदाराधयेच्छिष्यः प्रसन्नोसौ भवेद्यथा

ମନ, କର୍ମ ଓ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ। ଗୁରୁ/ଇଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିଷ୍ୟ ସେବା ଓ ଆରାଧନା ଜାରି ରଖୁ।

Verse 50

तस्मिन्प्रसन्ने शिष्यस्य सद्यः पापक्षयो भवेत् । तस्माद्धनानि रत्नानि क्षेत्राणि च गृहाणि च

ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଶିଷ୍ୟର ପାପ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ତେଣୁ ଭକ୍ତିସେବାରେ ଧନ, ରତ୍ନ, କ୍ଷେତ୍ର-ଭୂମି ଓ ଗୃହ ଆଦି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 51

भूषणानि च वासांसि यानशय्यासनानि च । एतानि गुरवे दद्याद्भक्त्या वित्तानुसारतः

ଭୂଷଣ, ବସ୍ତ୍ର, ଯାନ, ଶୟ୍ୟା ଓ ଆସନ—ଏସବୁକୁ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟାନୁସାରେ ଭକ୍ତିସହିତ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 52

वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत्परमां गतिम् । स एव जनको माता भर्ता बन्धुर्धनं सुखम्

ଯଦି ପରମ ଗତି (ମୋକ୍ଷ) ଇଚ୍ଛା କର, ଧନ ବିଷୟରେ କପଟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସେଇ ପରମପତି ଶିବ ହିଁ ପିତା, ମାତା, ଭର୍ତ୍ତା, ବନ୍ଧୁ, ଧନ ଓ ସୁଖ।

Verse 53

सखा मित्रं च यत्तस्मात्सर्वं तस्मै निवेदयेत् । निवेद्य पश्चात्स्वात्मानं सान्वयं सपरिग्रहम्

ସେହିଁ ସତ୍ୟ ସଖା ଓ ମିତ୍ର; ତେଣୁ ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ। ସବୁ ଅର୍ପଣ କରି ପରେ, ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ—ପରିବାର-ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ସମସ୍ତ ପରିଗ୍ରହ ସହ—ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦେ ଶରଣ ଦେବା।

Verse 54

समर्प्य सोदकं तस्मै नित्यं तद्वशगो भवेत् । यदा शिवाय स्वात्मानं दत्तवान् देशिकात्मने

ସେଇ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଜଳସହିତ ଅର୍ଘ୍ୟ ସମର୍ପଣ କରି ନିତ୍ୟ ତାଙ୍କ ନିୟମ-ଶାସନ ଅଧୀନରେ ରହିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଯେତେବେଳେ ଦେଶିକରୂପ ଶିବଙ୍କୁ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦାନ କରାଯାଏ।

Verse 55

तदा शैवो भवेद्देही न ततो ऽस्ति पुनर्भवः । गुरुश्च स्वाश्रितं शिष्यं वर्षमेकं परीक्षयेत्

ତେବେ ଦେହଧାରୀ ଜୀବ ସତ୍ୟ ଶୈବ ହୁଏ; ସେହି ଅବସ୍ଥାରୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏବଂ ଗୁରୁ ନିଜ ଆଶ୍ରିତ ଶିଷ୍ୟକୁ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରୀକ୍ଷା କରିବେ।

Verse 56

ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं द्विवर्षं च त्रिवर्षकम् । प्राणद्रव्यप्रदानाद्यैरादेशैश्च समासमैः

ଗୁରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ—ଏବଂ ଦୁଇ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିବା ଓ ତିନି ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିବାକୁ ମଧ୍ୟ—ପ୍ରାଣଧାରଣ ଦ୍ରବ୍ୟଦାନ ଆଦି ପରି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଆଦେଶରେ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 57

उत्तमांश्चाधमे कृत्वा नीचानुत्तमकर्मणि । आक्रुष्टास्ताडिता वापि ये विषादं न यान्त्यपि

ଯେମାନେ ବିପରୀତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଉତ୍ତମକୁ ଅଧମ କରନ୍ତି ଓ ନୀଚକୁ ଉତ୍ତମ କର୍ମର ଯୋଗ୍ୟ ଭାବନ୍ତି; ଏବଂ ଗାଳି ଓ ମାଡ଼ ସହିଲେ ମଧ୍ୟ ବିଷାଦକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ—ସେମାନେ ଚିତ୍ତରେ ଅଚଳ।

Verse 58

ते योग्याः संयताः शुद्धाः शिवसंस्कारकर्मणि । अहिंसका दयावंतो नित्यमुद्युक्तचेतसः

ସେମାନେ ହିଁ ଯୋଗ୍ୟ—ସଂଯତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ—ଶିବସଂସ୍କାରକର୍ମରେ; ଅହିଂସକ, ଦୟାଳୁ, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଉଦ୍ୟୁକ୍ତଚିତ୍ତ।

Verse 59

अमानिनो बुद्धिमंतस्त्यक्तस्पर्धाः प्रियंवदाः । ऋजवो मृदवः स्वच्छा विनीताः स्थिरचेतसः

ଅହଂକାରହୀନ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସ୍ପର୍ଧା ତ୍ୟାଗୀ, ପ୍ରିୟବାଦୀ; ଋଜୁ, ମୃଦୁ, ସ୍ୱଚ୍ଛ, ବିନୀତ ଓ ସ୍ଥିରଚିତ୍ତ—ଏମାନେ ଶୈବପଥର ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 60

शौचाचारसमायुक्ताः शिवभक्ता द्विजातयः । एवं वृत्तसमोपेता वाङ्मनःकायकर्मभिः

ଶୌଚ ଓ ସଦାଚାରରେ ଯୁକ୍ତ ଶିବଭକ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ—ବାକ୍, ମନ ଓ ଶରୀରର କର୍ମରେ ନିୟମ ରଖି, ଏପରି ଶିଷ୍ଟ ଜୀବନବୃତ୍ତିରେ ସ୍ଥିର ରୁହନ୍ତୁ।

Verse 61

शोध्या बोध्या यथान्यायमिति शास्त्रेषु निश्चयः । नाधिकारः स्वतो नार्याः शिवसंस्कारकर्मणि

ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିଶ୍ଚୟ—ନ୍ୟାୟବିଧି ଅନୁସାରେ ଶୋଧନ ଓ ବୋଧନ କରାଯିବ। ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କର ସ୍ୱତଃ ଶିବସଂସ୍କାରକର୍ମରେ ଅଧିକାର ନାହିଁ।

Verse 62

नियोगाद्भर्तुरस्त्येव भक्तियुक्ता यदीश्वरे । तथैव भर्तृहीनाया पुत्रादेरभ्यनुज्ञया

ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ନିୟୋଗରେ ଈଶ୍ୱରେ ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ଏବଂ ଭର୍ତ୍ତାହୀନା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ପୁତ୍ରାଦି ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି।

Verse 63

अधिकारो भवत्येव कन्यायाः पितुराज्ञया । शूद्राणां मर्त्यजातीनां पतितानां विशेषतः

କନ୍ୟାର ଅଧିକାର ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମାତ୍ର ହୁଏ—ବିଶେଷତଃ ଶୂଦ୍ର, ମର୍ତ୍ୟଜାତି ଏବଂ ଅତିବିଶେଷରେ ପତିତମାନଙ୍କ ପାଇଁ।

Verse 64

तथा संकरजातीनां नाध्वशुद्धिर्विधीयते । तैप्यकृत्रिमभावश्चेच्छिवे परमकारणे

ଏହିପରି ସଙ୍କରଜାତିରେ ଜନ୍ମିତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଧ୍ୱଶୁଦ୍ଧି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଥରେ କଠୋର ନିୟମ ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କରେ ଯଦି ପରମକାରଣ ଶିବ ପ୍ରତି ଅକୃତ୍ରିମ ସହଜ ଭକ୍ତି ଥାଏ, ତେବେ ଶୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 65

पादोदकप्रदानाद्यैः कुर्युः पापविशोधनम् । अत्रानुलोमजाता ये युक्ता एव द्विजातिषु

ପାଦୋଦକ ପ୍ରଦାନ ଆଦି କର୍ମଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପାପବିଶୋଧନ କରିବେ। ଏଠାରେ ଅନୁଲୋମଜାତ ଯେମାନେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 66

तेषामध्वविशुद्ध्यादि कुर्यान्मातृकुलोचितम् । या तु कन्या स्वपित्राद्यैश्शिवधर्मे नियोजिता

ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଧ୍ୱବିଶୁଦ୍ଧି ଆଦି କ୍ରିୟା ମାତୃକୁଳୋଚିତ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଯେ କନ୍ୟା ନିଜ ପିତା ଆଦି ଅଭିଭାବକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିବଧର୍ମରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ନିଯୁକ୍ତ—

Verse 67

सा भक्ताय प्रदातव्या नापराय विरोधिने । दत्ता चेत्प्रतिकूलाय प्रमादाद्बोधयेत्पतिम्

ତାକୁ କେବଳ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ, ବିରୋଧୀ ଅନ୍ୟକୁ ନୁହେଁ। ଯଦି ଅସାବଧାନତାରେ ପ୍ରତିକୂଳକୁ ଦିଆଯାଇଥାଏ, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ପତିଙ୍କୁ (ଶିବଙ୍କୁ) ଜଣାଇବା ଉଚିତ।

Verse 68

अशक्ता तं परित्यज्य मनसा धर्ममाचरेत् । यथा मुनिवरं त्यक्त्वा पतिमत्रिं पतिव्रता

ଯଦି କେହି ସେହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ କର୍ମରେ ପାଳନ କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହୁଏ, ତେବେ ତାହାକୁ ଛାଡ଼ି ମନରେ ଅତି କମେ ଧର୍ମାଚରଣ କରୁ; ଯେପରି ପତିବ୍ରତା ସ୍ତ୍ରୀ ମୁନିବରଙ୍କୁ ଆସକ୍ତିର ବିଷୟରୂପେ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱାମୀ ଅତ୍ରି ମୁନିଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ରହିଲା।

Verse 69

कृतकृत्या ऽभवत्पूर्वं तपसाराध्य शङ्करम् । यथा नारायणं देवं तपसाराध्य पांडवान्

ପୂର୍ବେ ସେ ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି କୃତକୃତ୍ୟା ହେଲା—ଯେପରି ଦେବ ନାରାୟଣ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିଥିଲେ।

Verse 70

पतींल्लब्धवती धर्मे गुरुभिर्न नियोजिता । अस्वातन्त्र्यकृतो दोषो नेहास्ति परमार्थतः

ଧର୍ମାନୁସାରେ ପତିକୁ ପାଇଛି, ଗୁରୁ କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧମାନେ ବାଧ୍ୟ କରିନାହାନ୍ତି; ତେଣୁ ପରମାର୍ଥତଃ ଏଠାରେ ଅସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟଜନିତ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ।

Verse 71

शिवधर्मे नियुक्तायाश्शिवशासनगौरवात् । बहुनात्र किमुक्तेन यो ऽपि को ऽपि शिवाश्रयः

ଶିବଶାସନର ଗୌରବରୁ ସେ ଶିବଧର୍ମପଥରେ ନିଯୁକ୍ତ। ଏଠାରେ ଅଧିକ କ’ଣ କହିବା? ଯେ କେହି ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି, ସେ ତାଙ୍କ ପଥରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

Verse 72

संस्कार्यो गुर्वधीनश्चेत्संस्क्रिया न प्रभिद्यते । गुरोरालोकनादेव स्पर्शात्संभाषणादपि

ଦୀକ୍ଷାଯୋଗ୍ୟ ଶିଷ୍ୟ ଯଦି ଗୁରୁଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରହେ, ତେବେ ସଂସ୍କାର-କ୍ରିୟା ଭଙ୍ଗ ହୁଏ ନାହିଁ। ଗୁରୁଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ, ସ୍ପର୍ଶରେ ଓ ସମ୍ଭାଷଣରେ ମଧ୍ୟ ସେ କ୍ରିୟା ସ୍ଥିର ହୋଇ ନିର୍ବିଘ୍ନେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତେ।

Verse 73

यस्य संजायते प्रज्ञा तस्य नास्ति पराजयः । मनसा यस्तु संस्कारः क्रियते योगवर्त्मना

ଯାହାର ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ପ୍ରଜ୍ଞା ଉଦୟ ହୁଏ, ତାହାର ପରାଜୟ ନାହିଁ। ଯୋଗପଥରେ ମନ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଉଥିବା ଅନ୍ତଃସଂସ୍କାର ହିଁ ଆଚରଣର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପବିତ୍ର ସଂସ୍କାର ହୁଏ।

Verse 74

स वक्ष्यते समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः

ସେ ଉପଦେଶ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯିବ; କାରଣ ତାହାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।