प्रणवविभागः—वेदस्वरूपत्वं लिङ्गे च प्रतिष्ठा (The Division of Oṃ, Its Vedic Forms, and Its Placement in the Liṅga)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । अथाविरभवत्तत्र सनादं शब्दलक्षणम् । ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ब्रह्मणः प्रतिपादकम्

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ— ତାପରେ ସେଠାରେ ନାଦସ୍ୱରୂପ ପବିତ୍ର ଶବ୍ଦ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ସେହି ‘ଓଁ’ ଏକାକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ପରବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ।

Verse 2

तदप्यविदितं तावद्ब्रह्मणा विष्णुना तथा । रजसा तमसा चित्तं तयोर्यस्मात्तिरस्कृतम्

ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ—ଦୁହେଁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅବିଦିତ ରହିଲା; କାରଣ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ତାଙ୍କ ଚିତ୍ତକୁ ଆବୃତ କରିଥିଲା।

Verse 3

तदा विभक्तमभवच्चतुर्धैकं तदक्षरम् । अ उ मेति त्रिमात्राभिः परस्ताच्चार्धमात्रया

ତେବେ ସେ ଏକ ଅକ୍ଷର ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା—‘ଅ, ଉ, ମ’ ତିନି ମାତ୍ରାରେ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅର୍ଧମାତ୍ରାରେ, ଯାହା ନାଦାତୀତ ନିରବତାରେ ପରମ ପତି ଶିବଙ୍କୁ ସୂଚାଏ।

Verse 4

तत्राकारः श्रितो भागे ज्वलल्लिंगस्य दक्षिणे । उकारश्चोत्तरे तद्वन्मकारस्तस्य मध्यतः

ସେଠାରେ ଜ୍ୱଳମାନ ଲିଙ୍ଗର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ‘ଅ’କାର ସ୍ଥିତ; ସେହିପରି ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ‘ଉ’କାର, ଏବଂ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ‘ମ’କାର ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 5

अर्धमात्रात्मको नादः श्रूयते लिंगमूर्धनि । विभक्ते ऽपि तदा तस्मिन्प्रणवे परमाक्षरे

ଲିଙ୍ଗର ମୂର୍ଧ୍ନିରେ ଅର୍ଧମାତ୍ରା-ସ୍ୱରୂପ ନାଦ ଶୁଣାଯାଏ। ପରମାକ୍ଷର ପ୍ରଣବ (ଓଁ) କୁ ଭାଗଭାଗ କରି ବିଶ୍ଳେଷଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ନାଦ ତାହାର ପରତତ୍ତ୍ୱ ସାର ଭାବେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ।

Verse 6

विभावार्थं च तौ देवौ न किंचिदवजग्मतुः । वेदात्मना तदाव्यक्तः प्रणवो विकृतिं गतः

ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ସେ ଦୁଇ ଦେବତା ମଧ୍ୟ କିଛିମାତ୍ର ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ବେଦସ୍ୱରୂପ ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରଣବ ବିକୃତି ଗ୍ରହଣ କରି ବ୍ୟକ୍ତ ହେଲା, ତାଙ୍କର ବୋଧ ପାଇଁ।

Verse 7

तत्राकारो ऋगभवदुकारो यजुरव्ययः । मकारस्साम संजातो नादस्त्वाथर्वणी श्रुतिः

ସେଠାରେ ‘ଅ’କାର ଋଗ୍ବେଦ ହେଲା; ‘ଉ’କାର ଅବ୍ୟୟ ଯଜୁର୍ବେଦ ହେଲା। ‘ମ’କାର ସାମବେଦ ଭାବେ ଜନ୍ମିଲା; ନାଦ ନିଜେ ଅଥର୍ବଣୀ ଶ୍ରୁତି ହେଲା।

Verse 8

ऋगयं स्थापयामास समासात्त्वर्थमात्मनः । रजोगुणेषु ब्रह्माणं मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि

ସେ ନିଜ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଅର୍ଥକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ପ୍ରକାଶ କରିବା ପାଇଁ ଋଗ୍ବେଦକୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଏବଂ ରଜୋଗୁଣରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିୟୋଜନ କଲେ—ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, କ୍ରିୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥମ।

Verse 9

सृष्टिं लोकेषु पृथिवीं तत्त्वेष्वात्मानमव्ययम् । कलाध्वनि निवृत्तिं च सद्यं ब्रह्मसु पञ्चसु

ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସୃଷ୍ଟିରୂପ; ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀ; ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସେ ଅବ୍ୟୟ ଆତ୍ମା। କଳା-ଅଧ୍ୱ ପଥରେ ସେଇ ନିବୃତ୍ତି; ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମରେ ସେ ସଦ୍ୟଃ ସନ୍ନିହିତ॥

Verse 10

लिंगभागेष्वधोभागं बीजाख्यं कारणत्रये । चतुःषष्टिगुणैश्वर्यं बौद्धं यदणिमादिषु

ଲିଙ୍ଗର ବିଭାଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧୋଭାଗ ‘ବୀଜ’ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏବଂ ତାହା କାରଣତ୍ରୟ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଣିମା ଆଦି ସିଦ୍ଧିସହ ଚତୁଃଷଷ୍ଟି ଗୁଣ-ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ ‘ବୌଦ୍ଧ’ (ଅନ୍ତର୍ବୋଧ-ଶକ୍ତି) ଭାବେ ବୁଝିବା ଯୋଗ୍ୟ॥

Verse 11

तदित्थमर्थैर्दशभिर्व्याप्तं विश्वमृचा जगत् । अथोपस्थापयामास स्वार्थं दशविधं यजुः

ଏହିପରି ଦଶାର୍ଥରେ ଋଚା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଓ ଚରାଚର ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଲା। ପରେ ଯଜୁଃ ନିଜ ଦଶବିଧ ଅଭିପ୍ରାୟକୁ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କଲା—ଯଜ୍ଞ, କର୍ମ ଓ ଉପାସନାର ପଥ ସ୍ଥାପନ କରି॥

Verse 12

सत्त्वं गुणेषु विष्णुं च मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि । स्थितिं लोकेष्वंतरिक्षं विद्यां तत्त्वेषु च त्रिषु

ଗୁଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସତ୍ତ୍ୱ; ପାଳନଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ବିଷ୍ଣୁ; ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଆଦ୍ୟ; କ୍ରିୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେଇ କ୍ରିୟାଶକ୍ତି। ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ‘ସ୍ଥିତି’, ଅଞ୍ଚଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ; ଏବଂ ତ୍ରିତତ୍ତ୍ୱରେ ସେ ବିଦ୍ୟା—ଯାହା ଜୀବକୁ ଶିବାଭିମୁଖ କରେ॥

Verse 13

कलाध्वसु प्रतिष्ठां च वामं ब्रह्मसु पञ्चसु । मध्यं तु लिंगभागेषु योनिं च त्रिषु हेतुषु

କଲାଧ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ଶକ୍ତିକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମରେ ବାମ-ଭାବକୁ; ଲିଙ୍ଗର ବିଭାଗମାନେ ମଧ୍ୟକୁ; ଏବଂ ତ୍ରିହେତୁରେ ଯୋନି—ଜନନମୂଳ—କୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 14

प्राकृतं च यथैश्वर्यं तस्माद्विश्वं यजुर्मयम् । ततोपस्थापयामास सामार्थं दशधात्मनः

ନିଜ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଅନୁସାରେ ସେ ପ୍ରାକୃତ (ଭୌତିକ) କ୍ରମକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ସେଠାରୁ ଯଜୁର୍ମୟ ଯଜ୍ଞତତ୍ତ୍ୱରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ପରେ ଦଶଧାତ୍ମକ ଜଗତର କାର୍ଯ୍ୟସାମର୍ଥ୍ୟ ସେ ସ୍ଥିର କଲେ।

Verse 15

तमोगुणेष्वथो रुद्रं मूर्तिष्वाद्यं क्रियासु च । संहृतिं त्रिषु लोकेषु तत्त्वेषु शिवमुत्तमम्

ତମୋଗୁଣ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସେ ରୁଦ୍ର ଭାବେ ପରିଚିତ; ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଆଦ୍ୟ; କ୍ରିୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସଂହାରଶକ୍ତି। ତ୍ରିଲୋକରେ ସେ ସଂହୃତିସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱମଧ୍ୟରେ ସେ ପରମ ଶିବ—ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭୁ।

Verse 16

विद्याकलास्वघोरं च तथा ब्रह्मसु पञ्चसु । लिंगभागेषु पीठोर्ध्वं बीजिनं कारणत्रये

ବିଦ୍ୟା ଓ କଳାମାନଙ୍କରେ ସେ ଅଘୋର; ଏବଂ ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ। ଲିଙ୍ଗର ଅଂଶମାନଙ୍କରେ ପୀଠର ଉପରେ ସେ ବୀଜିନ (ବୀଜଧାରୀ) ରୂପେ ଧ୍ୟାନଯୋଗ୍ୟ; ଏବଂ କାରଣତ୍ରୟରେ ସେ ଅଧିପତି।

Verse 17

पौरुषं च तथैश्वर्यमित्थं साम्ना ततं जगत् । अथाथर्वाह नैर्गुण्यमर्थं प्रथममात्मनः

ଏହିପରି ପବିତ୍ର ସାମନ୍‌ ଦ୍ୱାରା ଏ ସମଗ୍ର ଜଗତ ବ୍ୟାପ୍ତ—ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପୌରୁଷ (ବ୍ୟକ୍ତ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ) ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ୟ (ସାର୍ବଭୌମ ଶକ୍ତି) ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ। ତାପରେ ଅଥର୍ବା ପ୍ରଥମେ ଆତ୍ମାର ନିର୍ଗୁଣ ସତ୍ୟାର୍ଥକୁ ଘୋଷଣା କଲେ।

Verse 18

ततो महेश्वरं साक्षान्मूर्तिष्वपि सदाशिवम् । क्रियासु निष्क्रियस्यापि शिवस्य परमात्मनः

ତାପରେ ସେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନୁଭବ କରେ—ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ରୂପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ବିରାଜିତ ସଦାଶିବଙ୍କୁ—କ୍ରିୟାରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କୁ।

Verse 19

भूतानुग्रहणं चैव मुच्यंते येन जंतवः । लोकेष्वपि यतो वाचो निवृत्ता मनसा सह

ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଭୂତ-ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁଗ୍ରହରେ ଜୀବମାନେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ବାଣୀ ମନ ସହିତ ଫେରିଯାଏ, ତାଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 20

तदूर्ध्वमुन्मना लोकात्सोमलोकमलौकिकम् । सोमस्सहोमया यत्र नित्यं निवसतीश्वरः

ଉନ୍ମନା-ଲୋକର ଉପରେ ଅଲୌକିକ ସୋମ-ଲୋକ ଅଛି; ସେଠାରେ ସୋମ ହୋମା ସହ ନିତ୍ୟ ବସନ୍ତି, ସେଠାରେ ଈଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ସଦା ବିରାଜନ୍ତି।

Verse 21

तदूर्ध्वमुन्मना लोकाद्यं प्राप्तो न निवर्तते । शांतिं च शांत्यतीतां च व्यापिकां चै कलास्वपि

ଉନ୍ମନା-ଲୋକର ଉପରେ ଉଠି ଯେ ତାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସେ ପୁଣି ଫେରେ ନାହିଁ; ସେଠାରେ ସେ ଶାନ୍ତି ଓ ଶାନ୍ତି-ଅତୀତ ଶାନ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରେ—ଯାହା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳାରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପ୍ତ।

Verse 22

तत्पूरुषं तथेशानं ब्रह्म ब्रह्मसु पञ्चसु । मूर्धानमपि लिंगस्य नादभागेष्वनुत्तमम्

ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତତ୍ପୁରୁଷ ଓ ଈଶାନ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମ; ସେମାନେ ଲିଙ୍ଗର ପରମ ‘ମୁଣ୍ଡ’ ବୋଲି ପ୍ରଖ୍ୟାତ—ନାଦ-ଭାଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।

Verse 23

यत्रावाह्य समाराध्यः केवलो निष्कलः शिवः । तत्तेष्वपि तदा बिंदोर्नादाच्छक्तेस्ततः परात्

ଯେଉଁଠାରେ ଏକମାତ୍ର ନିଷ୍କଳ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ଆରାଧନା କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ସେ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ବିନ୍ଦୁଠାରୁ ପରେ, ନାଦଠାରୁ ପରେ ଏବଂ ଶକ୍ତିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରତର ଭାବେ ଅନୁଭୂତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 24

तत्त्वादपि परं तत्त्वमतत्त्वं परमार्थतः । कारणेषु त्रयातीतान्मायाविक्षोभकारणात्

ପରମାର୍ଥରେ ସେ ତତ୍ତ୍ୱଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ ଥିବା ପରତତ୍ତ୍ୱ—‘ଅତତ୍ତ୍ୱ’ ସ୍ୱରୂପ; ସେ ତ୍ରିବିଧ କାରଣତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ମାୟାକୁ ବିକ୍ଷୋଭିତ କରାଇ ପ୍ରକଟିକରଣ ଆରମ୍ଭ କରାଉଥିବା ମୂଳ କାରଣ ଅଟନ୍ତି।

Verse 25

अनंताच्छुद्धविद्यायाः परस्ताच्च महेश्वरात् । सर्वविद्येश्वराधीशान्न पराच्च सदाशिवात्

ଅନନ୍ତଠାରୁ ପରେ, ଶୁଦ୍ଧବିଦ୍ୟାଠାରୁ ପରେ ଏବଂ ମହେଶ୍ୱରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ—ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅଧୀଶ୍ୱର ସଦାଶିବଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କେହି ନାହାନ୍ତି।

Verse 26

सर्वमंत्रतनोर्देवाच्छक्तित्रयसमन्वितात् । पञ्चवक्त्राद्दशभुजात्साक्षात्सकलनिष्कलात्

ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରମୟ ତନୁଧାରୀ ସେ ଦେବ, ତ୍ରିଶକ୍ତିସମନ୍ୱିତ; ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର, ଦଶଭୁଜ—ସାକ୍ଷାତ୍ ସକଳ ଓ ନିଷ୍କଳ ଦୁହେଁ ଶିବ ହିଁ ସେ।

Verse 27

तस्मादपि पराद्बिंदोरर्धेदोश्च ततः परात् । ततः परान्निशाधीशान्नादाख्याच्च ततः परात्

ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ ବିନ୍ଦୁ; ଅର୍ଧମାତ୍ରାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ ଅଛି ସେ ପରତତ୍ତ୍ୱ। ନିଶାଧୀଶ (ଚନ୍ଦ୍ର) ଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ନାଦତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ନାଦଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ ପରମ ଶିବ—ଅତୀତ ପତି—ଶବ୍ଦ ଓ ପ୍ରତୀକର ସମସ୍ତ ସ୍ତରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।

Verse 28

ततः परात्सुषुम्नेशाद्ब्रह्मरंध्रेश्वरादपि । ततः परस्माच्छक्तेश्च परस्ताच्छिवतत्त्वतः

ସୁଷୁମ୍ନାର ଈଶ୍ୱରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ, ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ରର ଅଧୀଶ୍ୱରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ; ତାହାଠାରୁ ପରେ ଶକ୍ତି, ଏବଂ ଶକ୍ତିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ ପରମ ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି।

Verse 29

परमं कारणं साक्षात्स्वयं निष्कारणं शिवम् । कारणानां च धातारं ध्यातारां ध्येयमव्ययम्

ଶିବ ସାକ୍ଷାତ୍ ପରମ କାରଣ, ତଥାପି ସେ ସ୍ୱୟଂ ନିଷ୍କାରଣ। ସେ ସମସ୍ତ କାରଣଙ୍କ ଧାତା, ଧ୍ୟାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅବ୍ୟୟ ଧ୍ୟେୟ।

Verse 30

परमाकाशमध्यस्थं परमात्मोपरि स्थितं । सर्वैश्वर्येण संपन्नं सर्वेश्वरमनीश्वरम्

ସେ ପରମ ଆକାଶର ମଧ୍ୟରେ ବିରାଜିତ, ପରମାତ୍ମାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ ସ୍ଥିତ। ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ସେ ସର୍ବେଶ୍ୱର—କିନ୍ତୁ କାହାର ଅଧୀନ ନୁହେଁ।

Verse 31

ऐश्वर्याच्चापि मायेयादशुद्धान्मानुषादिकात् । अपराच्च परात्त्याज्यादधिशुद्धाध्वगोचरात्

ମାୟାଜନିତ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ-କ୍ଷେତ୍ରସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମାନବାଦି ଅଶୁଚି ଅବସ୍ଥାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଅଧିଶୁଦ୍ଧାଧ୍ୱର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ପରମକୁ ପାଇବାକୁ ନିମ୍ନ ଓ ଉଚ୍ଚ—ଦୁହିଁ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 32

तत्पराच्छुद्धविद्याद्यादुन्मनांतात्परात्परात् । परमं परमैश्वर्यमुन्मनाद्यमनादि च

ତାହାର ପରେ ଶୁଦ୍ଧ ବିଦ୍ୟା ଅଛି; ତାହାରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ ଉନ୍ମନା—ମନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଅବସ୍ଥା—ପରାତ୍ପର। ସେଇ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପରମୈଶ୍ୱର୍ୟ; ଉନ୍ମନାଦି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ଅନାଦି।

Verse 33

अपारमपराधीनं निरस्तातिशयं स्थिरम् । इत्थमर्थैर्दशविधैरियमाथर्वणी श्रुतिः

ଏହି ଆଥର୍ବଣୀ ଶ୍ରୁତି ଦଶବିଧ ଅର୍ଥଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ ଅପାର, ପରାଧୀନତା-ରହିତ, ଅତିଶୟ-ରହିତ (ଅନୁତ୍ତର), ଏବଂ ନିତ୍ୟ ସ୍ଥିର ବୋଲି ଘୋଷଣା କରେ—ସେ ପତି, ଅଚଳ ପ୍ରଭୁ, ଯିଏ ବଦ୍ଧ ଜୀବକୁ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 34

यस्माद्गरीयसी तस्माद्विश्वं व्याप्तमथर्वणात् । ऋग्वेदः पुनराहेदं जाग्रद्रूपं मयोच्यते

ଯେହେତୁ ଏହା ସର୍ବାଧିକ ଗୁରୁ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ତେଣୁ ଅଥର୍ବବେଦ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପିଛି। ପୁନଃ ଋଗ୍ବେଦ କହେ—ଏହାକୁ ମୁଁ ଜାଗ୍ରତ୍-ରୂପ ବୋଲି କହୁଛି।

Verse 35

येनाहमात्मतत्त्वस्य नित्यमस्म्यभिधायकः । यजुर्वेदो ऽवदत्तद्वत्स्वप्नावस्था मयोच्यते

ଯେ ଅନ୍ତଃତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ସତ୍ୟକୁ ନିତ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରେ, ସେହିପରି ଯଜୁର୍ବେଦକୁ ମୁଁ ସ୍ୱପ୍ନ-ଅବସ୍ଥାର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଛି।

Verse 36

भोग्यात्मना परिणता विद्यावेद्या यतो मयि । साम चाह सुषुप्त्याख्यमेवं सर्वं मयोच्यते

ଭୋଗ୍ୟ-ରୂପକୁ ପରିଣତ ହେଉଥିବା ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି, ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବାରୁ ‘ବେଦ୍ୟ’ ହୁଏ। ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ସୁଷୁପ୍ତି’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଏଭଳି ସବୁକିଛି ମୁଁ ଘୋଷଣା କରେ।

Verse 37

ममार्थेन शिवेनेदं तामसेनाभिधीयते । अथर्वाह तुरायाख्यं तुरीयातीतमेव च

ମୋର ଅଭିପ୍ରାୟ ଅନୁସାରେ ତାମସ-ସ୍ୱରୂପ ଶିବ ନିଜେ ଏହି ଉପଦେଶ କହନ୍ତି। ଏହା ‘ଅଥର୍ବାହ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ‘ତୁରା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ତୁରୀୟକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ‘ତୁରୀୟାତୀତ’।

Verse 38

मयाभिधीयते तस्मादध्वातीतपदोस्म्यहम् । अध्वात्मकं तु त्रितयं शिवविद्यात्मसंज्ञितम्

ଏହିହେତୁ ମୁଁ କହୁଛି—ମୁଁ ଅଧ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ପଦରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏବଂ ଅଧ୍ୱସ୍ୱରୂପ ଯେ ତ୍ରିତୟ, ତାହା ‘ଶିବବିଦ୍ୟା’ର ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ସଂଜ୍ଞିତ।

Verse 39

तत्त्रैगुण्यं त्रयीसाध्यं संशोध्यं च पदैषिणा । अध्वातीतं तुरीयाख्यं निर्वाणं परमं पदम्

ପରମ ପଦକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ସାଧକ ତ୍ରିଗୁଣମୟ ଏବଂ ବେଦତ୍ରୟଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞେୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଶୋଧନ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଅଧ୍ୱକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ‘ତୁରୀୟ’ ନାମକ ଅବସ୍ଥା—ପରମ ନିର୍ବାଣପଦ—କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 40

तदतीतं च नैर्गुण्यादध्वनोस्य विशोधकम् । द्वयोः प्रमापको नादो नदांतश्च मदात्मकः

ସେହି ସମଗ୍ର ପଥକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ ତାହା ନିର୍ଗୁଣ ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଏହି ପ୍ରକଟିକରଣର ଅଧ୍ୱକୁ ଶୋଧନ କରେ। ନାଦ ହେଉଛି ଉଭୟ (ବ୍ୟକ୍ତ-ଅବ୍ୟକ୍ତ)ର ପ୍ରମାପକ-ନିୟାମକ; ଏବଂ ନାଦାନ୍ତ ‘ଅହଂ’—ଅନ୍ତଃସ୍ୱବୋଧ—ସ୍ୱରୂପ।

Verse 41

तस्मान्ममार्थस्वातंत्र्यात्प्रधानः परमेश्वरः । यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्रधान्ययोगतः

ଏହେତୁ ଅର୍ଥ ବିଷୟରେ ମୋର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ—ପରମେଶ୍ୱର—ହିଁ ପ୍ରଧାନ କାରଣ। ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେ ସବୁ ଗୁଣମାନଙ୍କର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସଂଯୋଗ ଅନୁସାରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 42

समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते । सवार्थवाचकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम्

ସେମାନେ ପ୍ରଣବ (ଓଁ)ର ଅର୍ଥକୁ ସମସ୍ତ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ବ୍ୟସ୍ତ (ବିଭକ୍ତ) ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି। ତେଣୁ ସର୍ବାର୍ଥବାଚକ ଥିବାରୁ ଏହି ଅକ୍ଷର ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ ଅଟେ।

Verse 43

तेनोमिति जगत्कृत्स्नं कुरुते प्रथमं शिवः । शिवो हि प्रणवो ह्येष प्रणवो हि शिवः स्मृतः

ତାପରେ ‘ଓଁ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଶିବ ପ୍ରଥମେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। କାରଣ ଶିବ ହିଁ ଏହି ପ୍ରଣବ, ଏବଂ ପ୍ରଣବକୁ ଶିବସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

Verse 44

वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यंतं विद्यते यतः । चिंतया रहितो रुद्रो वाचोयन्मनसा सह

ବାଚ୍ୟ (ଅର୍ଥ) ଓ ବାଚକ (ଶବ୍ଦ) ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ ସର୍ବଥା ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଚିନ୍ତାରହିତ ରୁଦ୍ର ମନ ସହିତ ବାଣୀକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।

Verse 45

अप्राप्य तन्निवर्तंते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः । एकाक्षरादकाराख्यादात्मा ब्रह्माभिधीयते

ସେହି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପହଞ୍ଚି ପାରିନଥିବାରୁ ବାଣୀ ପଛକୁ ଫେରେ; ତଥାପି ସେ ଏକାକ୍ଷରରେ ସୂଚିତ। ‘ଅ’ ନାମକ ସେହି ଏକାକ୍ଷରରୁ ଆତ୍ମାକୁ ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 46

एकाक्षरादुकाराख्याद्द्विधा विष्णुरुदीर्यते । एकाक्षरान्मकाराख्याच्छिवो रुद्र उदाहृतः

‘ଉ’ ନାମକ ଏକାକ୍ଷରରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦ୍ୱିବିଧ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରାଯାଏ। ‘ମ’ ନାମକ ଏକାକ୍ଷରରୁ ଶିବଙ୍କୁ ରୁଦ୍ର ଭାବେ ଉଦାହୃତ କରାଯାଏ।

Verse 47

दक्षिणांगान्महेशस्य जातो ब्रह्मात्मसंज्ञिकः । वामांगादभवद्विष्णुस्ततो विद्येति संज्ञितः

ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ଅଙ୍ଗରୁ ‘ବ୍ରହ୍ମ-ତତ୍ତ୍ୱ’ ନାମରେ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାଙ୍କ ବାମ ଅଙ୍ଗରୁ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ତେଣୁ ସେ ‘ବିଦ୍ୟା’ ବୋଲି ସଂଜ୍ଞିତ ହେଲେ।

Verse 48

हृदयान्नीलरुद्रो भूच्छिवस्य शिवसंज्ञिकः । सृष्टेः प्रवर्तको ब्रह्मा स्थितेर्विष्णुर्विमोहकः

ଶିବଙ୍କ ହୃଦୟରୁ ନୀଳରୁଦ୍ର ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଯିଏ ‘ଶିବ’ ନାମରେ ହିଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ବ୍ରହ୍ମା, ଏବଂ ସ୍ଥିତିର ଅଧିଷ୍ଠାତା ବିଷ୍ଣୁ—ଯିଏ ମୋହ ଜନ୍ମାଏ।

Verse 49

संहारस्य तथा रुद्रस्तयोर्नित्यं नियामकः । तस्मात्त्रयस्ते कथ्यंते जगतः कारणानि च

ସଂହାରର କର୍ତ୍ତା ରୁଦ୍ର; ସୃଷ୍ଟି ଓ ସ୍ଥିତି—ଏହି ଦୁଇ ଶକ୍ତିର ମଧ୍ୟ ସେ ନିତ୍ୟ ନିୟାମକ। ତେଣୁ ସେଇ ତିନିଜଣଙ୍କୁ ଜଗତର କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 50

कारणत्रयहेतुश्च शिवः परमकारणम् । अर्थमेतमविज्ञाय रजसा बद्धवैरयोः

ତିନି କାରଣର ମଧ୍ୟ ହେତୁ ଶିବ; ସେଇ ପରମ କାରଣ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ନ ଜାଣି ରଜୋଗୁଣରେ ବନ୍ଧା ପ୍ରାଣୀମାନେ ପରସ୍ପର ବୈରକୁ ପଡ଼ନ୍ତି।

Verse 51

युवयोः प्रतिबोधाय मध्ये लिंगमुपस्थितम् । एवमोमिति मां प्राहुर्यदिहोक्तमथर्वणा

ତୁମ ଦୁହଙ୍କୁ ବୋଧ ଦେବା ପାଇଁ ତୁମ ମଧ୍ୟରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ‘ଏବଂ—ଓଁ’ ବୋଲି ସେମାନେ ମୋତେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ—ଯେପରି ଏଠାରେ ଅଥର୍ବଣ କହିଛନ୍ତି।

Verse 52

ऋचो यजूंषि सामानि शाखाश्चान्याः सहस्रशः । वेदेष्वेवं स्वयं वक्त्रैर्व्यक्तमित्यवदत्स्वपि

ଋକ୍ ମନ୍ତ୍ର, ଯଜୁଃ ସୂତ୍ର, ସାମ ଗାନ ଏବଂ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଅନ୍ୟ ବେଦଶାଖା—ଏସବୁ ବେଦମାନଙ୍କରେ ଏଭଳି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଯେନେ ନିଜ ନିଜ ମୁଖରୁ ସ୍ୱୟଂ କହିଥିଲେ।

Verse 53

स्वप्नानुभूतमिव तत्ताभ्यां नाध्यवसीयते । तयोस्तत्र प्रबोधाय तमोपनयनाय च

ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ୱପ୍ନାନୁଭୂତି ପରି ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେଠାରେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରବୋଧ ପାଇଁ ଏବଂ ତମ (ଅଜ୍ଞାନ) ଅପନୟନ ପାଇଁ ଏହି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ।

Verse 54

लिंगेपि मुद्रितं सर्वं यथा वेदैरुदाहृतम् । तद्दृष्ट्वा मुद्रितं लिंगे प्रसादाल्लिंगिनस्तदा

ବେଦରେ ଯେପରି ଉଦ୍ଘୋଷିତ, ସେପରି ଲିଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କିଛି ମୁଦ୍ରିତ ଥିଲା। ଲିଙ୍ଗରେ ତାହା ମୁଦ୍ରିତ ଦେଖି ସେ ସମୟରେ ଲିଙ୍ଗଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରସାଦ (କୃପା) ପାଇଲେ।

Verse 55

प्रशांतमनसौ देवौ प्रबुद्धौ संबभूवतुः । उत्पत्तिं विलयं चैव यथात्म्यं च षडध्वनाम्

ମନ ପ୍ରଶାନ୍ତ ହେବା ପରେ ସେଇ ଦୁଇ ଦେବ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ। ଷଡଧ୍ୱମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଲୟ ଓ ଯଥାର୍ଥ ସ୍ୱରୂପ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝିଲେ।

Verse 56

ततः परतरं धाम धामवंतं च पूरुषम् । निरुत्तरतरं ब्रह्म निष्कलं शिवमीश्वरम्

ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ ପରମ ଧାମ ଅଛି, ଏବଂ ସେଇ ଧାମର ଦୀପ୍ତି ଧାରଣ କରୁଥିବା ପୁରୁଷ—ଇଶ୍ୱର ଶିବ। ସେ ଅନୁତ୍ତର ବ୍ରହ୍ମ, ନିଷ୍କଳ, ଅବିଭାଜ୍ୟ।

Verse 57

पशुपाशमयस्यास्य प्रपञ्चस्य सदा पतिम् । अकुतोभयमत्यंतमवृद्धिक्षयमव्ययम्

ପଶୁ ଓ ପାଶରେ ଗଠିତ ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚର ପତି ଶିବଙ୍କୁ ମୁଁ ସଦା ପ୍ରଣାମ କରେ। ସେ ସର୍ବଥା ନିର୍ଭୟ, ବୃଦ୍ଧି-କ୍ଷୟାତୀତ ଓ ଅବ୍ୟୟ।

Verse 58

वाह्यमाभ्यंतरं व्याप्तं वाह्याभ्यंतरवर्जितम् । निरस्तातिशयं शश्वद्विश्वलोकविलक्षणम्

ସେ ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର—ଉଭୟକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି, ତଥାପି ‘ବାହ୍ୟ-ଅନ୍ତର’ ଭେଦରୁ ମୁକ୍ତ। ସେ ସଦା ଅତିଶୟ-ରହିତ, ଶାଶ୍ୱତ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱଲୋକ-ବ୍ୟବସ୍ଥାଠାରୁ ବିଲକ୍ଷଣ।

Verse 59

अलक्षणमनिर्देश्यमवाङ्मनसगोचरम् । प्रकाशैकरसं शांतं प्रसन्नं सततोदितम्

ସେ ଲକ୍ଷଣ-ରହିତ, ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଓ ବାକ୍‌-ମନର ଅଗୋଚର। ସେ ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରକାଶ-ଚେତନାର ଏକରସ—ସଦା ଶାନ୍ତ, ପ୍ରସନ୍ନ, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ-ପ୍ରକାଶିତ।

Verse 60

सर्वकल्याणनिलयं शक्त्या तादृशयान्वितम् । ज्ञात्वा देवं विरूपाक्षं ब्रह्मनारायणौ तदा

ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ନାରାୟଣ—ସର୍ବକଲ୍ୟାଣର ନିଲୟ ଏବଂ ଏପରି ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିସହ ଯୁକ୍ତ ବିରୂପାକ୍ଷ ଦେବଙ୍କୁ ଜାଣି—ତାଙ୍କ ପରମ ଦେବତ୍ୱକୁ ଅବଗତ ହେଲେ।

Verse 61

रचयित्वांजलिं मूर्ध्नि भीतौ तौ वाचमूचतुः । ब्रह्मोवाच । अज्ञो वाहमभिज्ञो वा त्वयादौ देव निर्मितः

ସେ ଦୁଇଜଣ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ମୁଣ୍ଡରେ ଅଞ୍ଜଳି ଧରି କହିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ମୁଁ ଅଜ୍ଞ ହେଉ କି ଜ୍ଞ, ହେ ଦେବ! ଆଦିରେ ମୋତେ ଆପଣେଇ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।”

Verse 62

ईदृशीं भ्रांतिमापन्न इति को ऽत्रापराध्यति । आस्तां ममेदमज्ञानं त्वयि सन्निहते प्रभो

ଏପରି ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ପଡ଼ିଲେ ଏଠାରେ ଦୋଷୀ କିଏ? ହେ ପ୍ରଭୋ! ଆପଣ ସାକ୍ଷାତ୍ ସନ୍ନିହିତ—ମୋର ଏହି ଅଜ୍ଞାନକୁ ଦୂର କରି କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।

Verse 63

निर्भयः को ऽभिभाषेत कृत्यं स्वस्य परस्य वा । आवयोर्देवदेवस्य विवादो ऽपि हि शोभनः

ନିର୍ଭୟ ହୋଇ କିଏ ନିଜର କିମ୍ବା ପରର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କଥା କହିବ? ତଥାପି ଦେବଦେବ ମହାଦେବଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆମ ଦୁହଙ୍କ ବିବାଦ ମଧ୍ୟ ଶୋଭନ, କାରଣ ଏହା ଯଥୋଚିତ ଧର୍ମନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ।

Verse 64

पादप्रणामफलदो नाथस्य भवतो यतः । विष्णुरुवाच । स्तोतुं देव न वागस्ति महिम्नः सदृशी तव

ଯେହেতୁ ଆପଣ, ହେ ନାଥ, ଆପଣଙ୍କ ପାଦପ୍ରଣାମର ଫଳ ଦାନ କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ହେ ଦେବ, ଆପଣଙ୍କ ମହିମାକୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ବାଣୀ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ; ଆପଣଙ୍କ ମହିମା ସମ କିଛି ନାହିଁ।

Verse 65

प्रभोरग्रे विधेयानां तूष्णींभावो व्यतिक्रमः । किमत्र संघटेत्कृत्यमित्येवावसरोचितम्

ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆଜ୍ଞାବଦ୍ଧମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନୀରବତା ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ। ଏଠାରେ ଏହି ସମୟରେ ଯଥୋଚିତ ଏତିକି—“କେଉଁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ?”

Verse 66

अजानन्नपि यत्किंचित्प्रलप्य त्वां नतो ऽस्म्यहम् । कारणत्वं त्वया दत्तं विस्मृतं तव मायया

ଅଜାଣତେ ମୁଁ ଯାହା କିଛି କହିଦେଇଥିଲି, ଏବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି। ଆପଣ ଦେଇଥିବା ‘କାରଣତ୍ୱ’ ପଦକୁ ଆପଣଙ୍କ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ ମୁଁ ଭୁଲିଗଲି।

Verse 67

मोहितो ऽहंकृतश्चापि पुनरेवास्मि शासितः । विज्ञापितैः किं बहुभिर्भीतोस्मि भृशमीश्वर

ମୋହିତ ଓ ଅହଂକାରାବୃତ ହୋଇ ମୁଁ ପୁଣି ଶାସିତ ହେଉଛି। ଅନେକ ନିବେଦନରେ କି ଲାଭ? ହେ ଈଶ୍ୱର, ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୀତ।

Verse 68

यतो ऽहमपरिच्छेद्यं त्वां परिच्छेत्तुमुद्यतः । त्वामुशंति महादेवं भीतानामार्तिनाशनम्

ମୁଁ ସତ୍ୟରେ ଅପରିମେୟ ତୁମକୁ ମାପି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲି; ତେଣୁ ଲୋକେ ତୁମକୁ ମହାଦେବ, ଭୀତମାନଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତି-ଦୁଃଖନାଶକ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।

Verse 69

अतो व्यतिक्रमं मे ऽद्य क्षंतुमर्हसि शंकर । इति विज्ञापितस्ताभ्यामीश्वराभ्यां महेश्वरः

ଏହେତୁ, ହେ ଶଙ୍କର, ଆଜି ମୋର ଏହି ଅତିକ୍ରମକୁ କ୍ଷମା କରିବା ଆପଣଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ—ଏଭଳି କହି ସେଇ ଦୁଇ ଈଶ୍ୱର ନିବେଦନ କଲେ; ତେଣୁ ମହେଶ୍ୱର ଅବଗତ ହେଲେ।

Verse 70

प्रीतो ऽनुगृह्य तौ देवौ स्मितपूर्वमभाषत । ईश्वर उवाच । वत्सवत्स विधे विष्णो मायया मम मोहितौ

ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରଭୁ ସେଇ ଦୁଇ ଦେବଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରି, ସ୍ମିତପୂର୍ବକ କହିଲେ—ଇଶ୍ୱର କହିଲେ: ହେ ବତ୍ସମାନେ! ହେ ବିଧେ (ବ୍ରହ୍ମା) ଓ ହେ ବିଷ୍ଣୋ! ତୁମେ ଦୁହେଁ ମୋର ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇଛ।

Verse 71

युवां प्रभुत्वे ऽहंकृत्य बुद्धवैरो परस्परम् । विवादं युद्धपर्यंतं कृत्वा नोपरतौ किल

ପ୍ରଭୁତ୍ୱର ଅହଂକାରରୁ ତୁମେ ଦୁହେଁ ପରସ୍ପର ମନେ ବୈରଭାବ ଧାରଣ କଲ; ବିବାଦକୁ ଯୁଦ୍ଧର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇ ଯାଇ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟକୁହିଲେ ତୁମେ ଅବରତ ହେଲ ନାହିଁ।

Verse 72

ततश्च्छिन्ना प्रजासृष्टिर्जगत्कारणभूतयोः । अज्ञानमानप्रभवाद्वैमत्याद्युवयोरपि

ତାପରେ, ଜଗତର କାରଣତତ୍ତ୍ୱ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ଦୁହଙ୍କର ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି ବିଘ୍ନିତ ହେଲା; କାରଣ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ମାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପରସ୍ପର ବୈମତ୍ୟ ଆଦି ଦୋଷ ତୁମ ଦୁହଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଦେଲା।

Verse 73

तन्निवर्तयितुं युष्मद्दर्पमोहौ मयैव तु । एवं निवारितावद्यलिंगाविर्भावलीलया

ତୁମମାନଙ୍କ ଦର୍ପ ଓ ମୋହ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ଏକାଇ କରିଛି; ତେଣୁ ଆଜି ମୋର ଲିଙ୍ଗ-ଆବିର୍ଭାବ-ଲୀଳାଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଉଭୟ ନିବାରିତ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଲ।

Verse 74

तस्माद्भूयो विवादं च व्रीडां चोत्सृज्य कृत्स्नशः । यथास्वं कर्म कुर्यातां भवंतौ वीतमत्सरौ

ଏହେତୁ ଆଉ କୌଣସି ବିବାଦ ଓ ସମସ୍ତ ଲଜ୍ଜାକୁ ସମୂଳେ ତ୍ୟାଗ କର; ଇର୍ଷ୍ୟାରହିତ ହୋଇ ତୁମେ ଉଭୟ ନିଜ-ନିଜ ଯଥୋଚିତ କର୍ମ ଯଥାବିଧି କର।

Verse 75

पुरा ममाज्ञया सार्धं समस्तज्ञानसंहिताः । युवाभ्यां हि मया दत्ता कारणत्वप्रसिद्धये

ପୂର୍ବେ ମୋର ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ମୁଁ ତୁମେ ଉଭୟଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ସଂହିତାମାନ ଦେଇଥିଲି, ଯେପରି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ତୁମର କାରଣତ୍ୱ (ଉପକରଣତ୍ୱ) ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

Verse 76

मंत्ररत्नं च सूत्राख्यं पञ्चाक्षरमयं परम् । मयोपदिष्टं सर्वं तद्युवयोरद्य विस्मृतम्

‘ସୂତ୍ର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପଞ୍ଚାକ୍ଷରମୟ ସେ ପରମ ମନ୍ତ୍ରରତ୍ନ—ମୁଁ ନିଜେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶ କରିଥିଲି—ସେ ସବୁ ଆଜି ତୁମେ ଉଭୟ ଭୁଲିଗଲ।

Verse 77

ददामि च पुनः सर्वं यथापूर्वं ममाज्ञया । यतो विना युवां तेन न क्षमौ सृष्टिरक्षणे

ମୋର ଆଜ୍ଞାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସମସ୍ତକୁ ପୁନଃ ପୂର୍ବବତ୍ ଦେଉଛି; କାରଣ ତୁମେ ଉଭୟ ବିନା ସେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପାଳନ ଓ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।

Verse 78

एवमुक्त्वा महादेवो नारायणपितामहौ । मंत्रराजं ददौ ताभ्यां ज्ञानसंहितया सह

ଏପରି କହି ମହାଦେବ ନାରାୟଣ ଓ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନସଂହିତା ସହିତ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ରାଜା—ମନ୍ତ୍ରରାଜ—ଦାନ କଲେ।

Verse 79

तौ लब्ध्वा महतीं दिव्यामाज्ञां माहेश्वरीं पराम् । महार्थं मंत्ररत्नं च तथैव सकलाः कलाः

ସେମାନେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ମହାନ, ଦିବ୍ୟ ଓ ପରମ ଆଜ୍ଞା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ସହିତ ଗଭୀରାର୍ଥ ମନ୍ତ୍ରରତ୍ନ ଓ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର କଳାମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲାଭ କଲେ।

Verse 80

दंडवत्प्रणतिं कृत्वा देवदेवस्य पादयोः । अतिष्ठतां वीतभयावानंदास्तिमितौ तदा

ଦେବଦେବ ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କ ପାଦଦ୍ୱୟରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେ ଦୁଇଜଣ ତେବେ ସେଠାରେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ—ମନ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ଥିର ଓ ଲୀନ ହେଲା।

Verse 81

एतस्मिन्नंतरे चित्रमिंद्रजालवदैश्वरम् । लिंगं क्वापि तिरोभूतं न ताभ्यामुपलभ्यते

ଏହି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ, ଇନ୍ଦ୍ରଜାଳ ସଦୃଶ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟଶକ୍ତିରେ ଲିଙ୍ଗ କେଉଁଠି ତିରୋଭୂତ ହୋଇଗଲା; ସେ ଦୁଇଜଣ ତାହାକୁ ଆଉ ଉପଲବ୍ଧି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 82

ततो विलप्य हाहेति सद्यःप्रणयभंगतः । किमसत्यमिदं वृत्तमिति चोक्त्वा परस्परम्

ତାପରେ ସ୍ନେହବନ୍ଧନ ହଠାତ୍ ଭଙ୍ଗ ହେବାରୁ ସେମାନେ ‘ହାହା’ ବୋଲି ବିଳାପ କଲେ ଏବଂ ପରସ୍ପର କହିଲେ—“ଏହି ଘଟଣା ଅସତ୍ୟ କିପରି ହେବ? ଏହା କ’ଣ ଘଟିଲା?”

Verse 83

अचिंत्यवैभवं शंभोर्विचिंत्य च गतव्यथौ । अभ्युपेत्य परां मैत्रीमालिंग्य च परस्परम्

ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ବୈଭବକୁ ଚିନ୍ତନ କରି ସେ ଦୁଇଜଣେ ବ୍ୟଥାମୁକ୍ତ ହେଲେ। ପରମ ମୈତ୍ରୀ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ପରସ୍ପରକୁ ସ୍ନେହରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।

Verse 84

जगद्व्यापारमुद्दिश्य जग्मतुर्देवपुंगवौ । ततः प्रभृति शक्राद्याः सर्व एव सुरासुराः

ଜଗତର କ୍ଷେମ ଓ ଶାସନ-ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଦେବମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ ଦୁଇଜଣ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ତାହାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ସମସ୍ତେ—ଦେବ ଓ ଅସୁର—ମଧ୍ୟ ତଦନୁସାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ।

Verse 85

ऋषयश्च नरा नागा नार्यश्चापि विधानतः । लिंगप्रतिष्ठा कुर्वंति लिंगे तं पूजयंति च

ଋଷି, ମନୁଷ୍ୟ, ନାଗ ଏବଂ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଧି-ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି ଏବଂ ସେହି ଲିଙ୍ଗରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।