योगाचार्यरूपेण शर्वावताराः (Śarva’s manifestations as Yoga-Teachers)

Verse 1

कृष्ण उवाच । युगावर्तेषु सर्वेषु योगाचार्यच्छलेन तु । अवतारान्हि शर्वस्य शिष्यांश्च भगवन्वद

କୃଷ୍ଣ କହିଲେ—“ହେ ଭଗବନ୍! ସମସ୍ତ ଯୁଗାବର୍ତ୍ତରେ ଯୋଗାଚାର୍ଯ୍ୟର ଛଦ୍ମରେ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା ଶର୍ବ (ଶିବ)ଙ୍କ ଅବତାରମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ।”

Verse 2

उपमन्युरुवाच । श्वेतः सुतारो मदनः सुहोत्रः कङ्क एव च । लौगाक्षिश्च महामायो जैगीषव्यस्तथैव च

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—“ଶ୍ୱେତ, ସୁତାର, ମଦନ, ସୁହୋତ୍ର ଏବଂ କଙ୍କ; ଏହିପରି ଲୌଗାକ୍ଷି, ମହାମାୟ ଓ ଜୈଗୀଷବ୍ୟ ମଧ୍ୟ (ଏଠାରେ) ଉଲ୍ଲେଖିତ।”

Verse 3

दधिवाहश्च ऋषभो मुनिरुग्रो ऽत्रिरेव च । सुपालको गौतमश्च तथा वेदशिरा मुनिः

ଦଧିବାହ, ଋଷଭ, ମୁନି ଉଗ୍ର ଓ ଅତ୍ରି; ଏହିପରି ସୁପାଲକ, ଗୌତମ ଏବଂ ବେଦଶିରା ମୁନି—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ନାମିତ।

Verse 4

गोकर्णश्च गुहावासी शिखण्डी चापरः स्मृतः । जटामाली चाट्टहासो दारुको लांगुली तथा

ଗୋକର୍ଣ୍ଣ, ଗୁହାବାସୀ, ଶିଖଣ୍ଡୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଜଟାମାଳୀ, ଅଟ୍ଟହାସ, ଦାରୁକ ଓ ଲାଙ୍ଗୁଳୀ—ଏହିମାନେ ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମ ଭାବେ କଥିତ।

Verse 5

महाकालश्च शूली च डंडी मुण्डीश एव च । सविष्णुस्सोमशर्मा च लकुलीश्वर एव च

ସେ ମହାକାଳ, ସେ ଶୂଳଧାରୀ, ସେ ଦଣ୍ଡଧାରୀ, ସେ ମୁଣ୍ଡୀଶ; ସେ ସବିଷ୍ଣୁ, ସୋମଶର୍ମା ଏବଂ ଲକୁଳୀଶ୍ୱର ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 6

एते वाराह कल्पे ऽस्मिन्सप्तमस्यांतरो मनोः । अष्टाविंशतिसंख्याता योगाचार्या युगक्रमात्

ଏହି ୱାରାହ କଳ୍ପରେ, ସପ୍ତମ ମନୁଙ୍କ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ, ଯୁଗକ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଅଷ୍ଟାବିଂଶତି ସଂଖ୍ୟକ ଯୋଗାଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ କ୍ରମେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 7

शिष्याः प्रत्येकमेतेषां चत्वारश्शांतचेतसः । श्वेतादयश्च रुष्यांतांस्तान्ब्रवीमि यथाक्रमम्

ଏମାନଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କର ଚାରିଜଣ କରି ଶାନ୍ତଚିତ୍ତ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ। ଶ୍ୱେତ ଆଦି ପୂଜ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଏବେ ଯଥାକ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି।

Verse 8

श्वेतश्श्वेतशिखश्चैव श्वेताश्वः श्वेतलोहितः । दुन्दुभिश्शतरूपश्च ऋचीकः केतुमांस्तथा

(ସେମାନେ) ଶ୍ୱେତ, ଶ୍ୱେତଶିଖ, ଶ୍ୱେତାଶ୍ୱ, ଶ୍ୱେତଲୋହିତ; ଏବଂ ଦୁନ୍ଦୁଭି, ଶତରୂପ, ଋଚୀକ, କେତୁମାନ।

Verse 9

विकोशश्च विकेशश्च विपाशः पाशनाशनः । सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्गमो दुरतिक्रमः

ସେ ବିକୋଶ ଓ ବିକେଶ; ସେ ବିପାଶ—ପାଶ (ବନ୍ଧନ) ନାଶକ। ସେ ସୁମୁଖ ମଧ୍ୟ, ଦୁର୍ମୁଖ ମଧ୍ୟ; ସେ ଦୁର୍ଗମ ଓ ଦୁରତିକ୍ରମ—ପଶୁର ପାଶ ଛେଦକ ପରମ ପତି ଶିବ।

Verse 10

सनत्कुमारस्सनकः सनंदश्च सनातनः । सुधामा विरजाश्चैव शंखश्चांडज एव च

ସନତ୍କୁମାର, ସନକ, ସନନ୍ଦ ଓ ସନାତନ; ଏବଂ ସୁଧାମା, ବିରଜା, ଶଙ୍ଖ, ଆଣ୍ଡଜ—ଏହି ପୂଜ୍ୟ ଋଷିମାନେ (ଉଲ୍ଲେଖିତ/ଉପସ୍ଥିତ) ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।

Verse 11

सारस्वतश्च मेघश्च मेघवाहस्सुवाहकः । कपिलश्चासुरिः पञ्चशिखो बाष्कल एव च

ସେମାନେ—ସାରସ୍ୱତ, ମେଘ, ମେଘବାହ, ସୁବାହକ; ଏବଂ କପିଲ, ଆସୁରି, ପଞ୍ଚଶିଖ ଓ ବାଷ୍କଲ ମଧ୍ୟ।

Verse 12

पराशराश्च गर्गश्च भार्गवश्चांगिरास्तथा । बलबन्धुर्निरामित्राः केतुशृंगस्तपोधनः

ପରାଶର ଓ ଗର୍ଗ, ଭାର୍ଗବ ଏବଂ ଅଙ୍ଗିରା; ବଲବନ୍ଧୁ, ନିରାମିତ୍ର ଓ କେତୁଶୃଙ୍ଗ—ତପସ୍ୟାର ଧନରେ ସମୃଦ୍ଧ ସେହି ତପୋଧନମାନେ।

Verse 13

लंबोदरश्च लंबश्च लम्बात्मा लंबकेशकः । सर्वज्ञस्समबुद्धिश्च साध्यसिद्धिस्तथैव च

ସେ ଲମ୍ବୋଦର, ଉନ୍ନତ, ବିଶାଳ-ସ୍ୱରୂପ ଓ ଦୀର୍ଘକେଶଧାରୀ। ସେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ସମବୁଦ୍ଧି, ଏବଂ ସାଧ୍ୟ (ପ୍ରାପ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ) ଓ ସିଦ୍ଧି (ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା) ଉଭୟ।

Verse 14

सुधामा कश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजास्तथा । अत्रिरुग्रो गुरुश्रेष्ठः श्रवनोथ श्रविष्टकः

ସୁଧାମା, କଶ୍ୟପ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ବିରଜା; ଅତ୍ରି, ଉଗ୍ର, ଗୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଶ୍ରବଣ ଓ ଶ୍ରବିଷ୍ଠକ—ଏହି ପୂଜ୍ୟ ନାମଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ କ୍ରମେ କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 15

कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः । काश्यपो ह्युशनाश्चैव च्यवनश्च बृहस्पतिः

କୁଣି, କୁଣିବାହୁ, କୁଶରୀର ଓ କୁନେତ୍ରକ; ଏବଂ କାଶ୍ୟପ, ଉଶନା (ଶୁକ୍ର), ଚ୍ୟବନ ଓ ବୃହସ୍ପତି—ଏହି ମହର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 16

उतथ्यो वामदेवश्च महाकालो महा ऽनिलः । वाचःश्रवाः सुवीरश्च श्यावकश्च यतीश्वरः

ସେ ଉତଥ୍ୟ ଓ ବାମଦେବ, ମହାକାଳ ଓ ମହାଅନିଲ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତଥା ବାଚଃଶ୍ରବା, ସୁବୀର, ଶ୍ୟାବକ ଏବଂ ଯତୀଶ୍ୱର—ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ଅଧିପତି—ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା।

Verse 17

हिरण्यनाभः कौशल्यो लोकाक्षिः कुथुमिस्तथा । सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव कुबन्धः कुशकन्धरः

ହିରଣ୍ୟନାଭ, କୌଶଲ୍ୟ, ଲୋକାକ୍ଷି ଓ କୁଥୁମି; ତଥା ସୁମନ୍ତୁ ଓ ଜୈମିନି, ଏବଂ କୁବନ୍ଧ ଓ କୁଶକନ୍ଧର—ଏହି ମୁନିମାନେ ଏଠାରେ ଗଣିତ।

Verse 18

प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान्गौतमस्तथा । भल्लवी मधुपिंगश्च श्वेतकेतुस्तथैव च

ପ୍ଲକ୍ଷ, ଦାର୍ଭାୟଣି, କେତୁମାନ ଓ ଗୌତମ; ତଥା ଭଲ୍ଲବୀ, ମଧୁପିଙ୍ଗ ଏବଂ ଶ୍ୱେତକେତୁ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ପୂଜ୍ୟ ମୁନି ଭାବେ ଗଣିତ।

Verse 19

उशिजो बृहदश्वश्च देवलः कविरेव च । शालिहोत्रः सुवेषश्च युवनाश्वः शरद्वसुः

ଉଶିଜ, ବୃହଦଶ୍ୱ, ଦେବଲ ଓ କବି; ଶାଲିହୋତ୍ର, ସୁବେଷ, ଯୁବନାଶ୍ୱ ଓ ଶରଦ୍ୱସୁ—ଏହି ପୂଜ୍ୟ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପବିତ୍ର ଶୈବ ଉପଦେଶ ସହ ସଂପୃକ୍ତ ଭାବେ ଗଣିତ।

Verse 20

अक्षपादः कणादश्च उलूको वत्स एव च । कुलिकश्चैव गर्गश्च मित्रको रुष्य एव च

ଅକ୍ଷପାଦ ଓ କଣାଦ, ଉଲୂକ ଓ ବତ୍ସ; ତଥା କୁଲିକ ଓ ଗର୍ଗ, ଏବଂ ମିତ୍ରକ ଓ ଋଷ୍ୟ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପବିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଗଣିତ।

Verse 21

एते शिष्या महेशस्य योगाचार्यस्वरूपिणः । संख्या च शतमेतेषां सह द्वादशसंख्यया

ଏମାନେ ମହେଶ୍ୱର (ଶିବ)ଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ଯୋଗାଚାର୍ଯ୍ୟସ୍ୱରୂପ। ଏମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଶତ; ଦ୍ୱାଦଶ ଯୋଗେ ମୋଟ ଶତଦ୍ୱାଦଶ ହୁଏ।

Verse 22

सर्वे पाशुपताः सिद्धा भस्मोद्धूलितविग्रहाः । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञा वेदवेदांगपारगाः

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପାଶୁପତ ସିଦ୍ଧ; ଦେହ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମରେ ଧୂଳିଧୂସର। ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ-ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଏବଂ ବେଦ-ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।

Verse 23

शिवाश्रमरतास्सर्वे शिवज्ञानपरायणाः । सर्वे संगविनिर्मुक्ताः शिवैकासक्तचेतसः

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଶିବାଶ୍ରମ ଆଚରଣରେ ରତ, ଶିବଜ୍ଞାନରେ ପରାୟଣ। ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗ-ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଚିତ୍ତ କେବଳ ଶିବରେ ଏକାସକ୍ତ ଥିଲା।

Verse 24

सर्वद्वंद्वसहा धीराः सर्वभूतहिते रताः । ऋजवो मृदवः स्वस्था जितक्रोधा जितेंद्रियाः

ସେମାନେ ଧୀର, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସହନଶୀଳ ଏବଂ ସର୍ବଭୂତହିତେ ରତ। ସେମାନେ ଋଜୁ, ମୃଦୁ, ସ୍ୱସ୍ଥ; କ୍ରୋଧଜିତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜିତ ଥିଲେ।

Verse 25

रुद्राक्षमालाभरणास्त्रिपुंड्रांकितमस्तकाः । शिखाजटास्सर्वजटा अजटा मुंडशीर्षकाः

ସେମାନେ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷମାଳାରେ ଭୂଷିତ ଏବଂ ମସ୍ତକରେ ଭସ୍ମର ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଅଙ୍କିତ ଥିଲା। କେହି ଶିଖାସହ ଜଟାଧାରୀ, କେହି ସର୍ବଜଟାଧାରୀ, କେହି ଅଜଟା, ଆଉ କେହି ମୁଣ୍ଡିତ-ଶୀର୍ଷ ଥିଲେ।

Verse 26

फलमूलाशनप्रायाः प्राणायामपरायणाः । शिवाभिमानसंपन्नाः शिवध्यानैकतत्पराः

ସେମାନେ ପ୍ରାୟଃ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ, ପ୍ରାଣାୟାମରେ ପରାୟଣ ଥିଲେ। ‘ମୁଁ ଶିବଙ୍କର’ ଏହି ଶିବାଭିମାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, କେବଳ ଶିବଧ୍ୟାନରେ ଏକାଗ୍ର ଥିଲେ।

Verse 27

समुन्मथितसंसारविषवृक्षांकुरोद्गमाः । प्रयातुमेव सन्नद्धाः परं शिवपुरं प्रति

ସଂସାରରୂପ ବିଷବୃକ୍ଷର ଅଙ୍କୁରମାନଙ୍କୁ ସମୂଳେ ଉପାଡ଼ି ଫେଲି, ସେମାନେ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ନଦ୍ଧ ହେଲେ—ପରମ ଶିବପୁର ପ୍ରତି ଅଗ୍ରସର ହେବାକୁ।

Verse 28

सदेशिकानिमान्मत्वा नित्यं यश्शिवमर्चयेत् । स याति शिवसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा

ଏହାକୁ ସଦ୍‌ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ବୋଲି ମନେ କରି ଯେ ନିତ୍ୟ ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେ, ସେ ଶିବସାୟୁଜ୍ୟ ପାଏ; ଏଥିରେ ଆଉ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ।