शक्तितत्त्ववर्णनम् / Exposition of the Principle of Śakti

Verse 1

उपमन्युरुवाच । शक्तिस्स्वाभविकी तस्य विद्या विश्वविलक्षणा । एकानेकस्य रूपेण भाति भानोरिव प्रभा

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ସ୍ୱାଭାବିକ; ତାଙ୍କର ବିଦ୍ୟା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱଠାରୁ ବିଲକ୍ଷଣ। ସେଇ ଏକ ଅନେକ ରୂପରେ ଭାସେ—ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭା ପରି।

Verse 2

अनंताः शक्तयो यस्या इच्छाज्ञानक्रियादयः । मायाद्याश्चाभवन्वह्नोर्विस्फुलिंगा यथा तथा

ଯାହାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା-ଜ୍ଞାନ-କ୍ରିୟା ଆଦି ଶକ୍ତି ଅନନ୍ତ; ସେଠାରୁ ମାୟା ଆଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ବାହାରେ।

Verse 3

सदाशिवेश्वराद्या हि विद्या ऽविद्येश्वरादयः । अभवन्पुरुषाश्चास्याः प्रकृतिश्च परात्परा

ସେହି ପରମତତ୍ତ୍ୱରୁ ସଦାଶିବ ଆଦି ବିଦ୍ୟା-ଇଶ୍ୱରମାନେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ; ତଦ୍ରୂପ ଅବିଦ୍ୟା-ଇଶ୍ୱରମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହିଠାରୁ ପୁରୁଷ (ଜୀବ) ଓ ପରାତ୍ପରା ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା।

Verse 4

महदादिविशेषांतास्त्वजाद्याश्चापि मूर्तयः । यच्चान्यदस्ति तत्सर्वं तस्याः कार्यं न संशयः

ମହତ୍ ଠାରୁ ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏବଂ ତ୍ୱକ୍ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦେହରୂପ—ଅନ୍ୟ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେ ସବୁ ତାହାର (ତାଙ୍କର) କାର୍ଯ୍ୟ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 5

सा शक्तिस्सर्वगा सूक्ष्मा प्रबोधानंदरूपिणी । शक्तिमानुच्यते देवश्शिवश्शीतांशुभूषणः

ସେଇ ଶକ୍ତି ସର୍ବଗା, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଏବଂ ପ୍ରବୋଧ-ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପିଣୀ। ଶୀତାଂଶୁ (ଚନ୍ଦ୍ର) ଭୂଷଣଧାରୀ ଦେବ ଶିବ ତାହାର ଧାରକ—‘ଶକ୍ତିମାନ’—ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 6

वेद्यश्शिवश्शिवा विद्या प्रज्ञा चैव श्रुतिः स्मृतिः । धृतिरेषा स्थितिर्निष्ठा ज्ञानेच्छाकर्मशक्तयः

ଜ୍ଞେୟ ହେଉଛନ୍ତି ଶିବ; ତାଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ବିଦ୍ୟା ‘ଶିବା’। ପ୍ରଜ୍ଞା, ଶ୍ରୁତି (ବେଦ), ସ୍ମୃତି, ଧୃତି, ସ୍ଥିତି, ନିଷ୍ଠା ଏବଂ ଜ୍ଞାନ-ଇଚ୍ଛା-କର୍ମଶକ୍ତି—ଏ ସବୁ ତାହାର (ଶିବ) ସ୍ୱରୂପ ହିଁ।

Verse 7

आज्ञा चैव परं ब्रह्म द्वे विद्ये च परापरे । शुद्धविद्या शुद्धकला सर्वं शक्तिकृतं यतः

‘ଆଜ୍ଞା’ ନିଶ୍ଚୟ ହିଁ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ। ବିଦ୍ୟା ଦୁଇ—ପରା ଓ ଅପରା। ଶୁଦ୍ଧବିଦ୍ୟା ଓ ଶୁଦ୍ଧକଳା (ଶୁଦ୍ଧ ଶକ୍ତି) ଏମିତି; କାରଣ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ହିଁ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 8

माया च प्रकृतिर्जीवो विकारो विकृतिस्तथा । असच्च सच्च यत्किंचित्तया सर्वमिदं ततम्

ମାୟା, ପ୍ରକୃତି, ଜୀବ, ବିକାର ଓ ବିକୃତି—ଅସତ୍ କିମ୍ବା ସତ୍ ବୋଲି ଯାହା କିଛି କୁହାଯାଏ—ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ସେଇ ଶକ୍ତିରେ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ।

Verse 9

सा देवी मायया सर्वं ब्रह्मांडं सचराचरम् । मोहयत्यप्रयत्नेन मोचयत्यपि लीलया

ସେଇ ଦେବୀ ନିଜ ମାୟାଦ୍ୱାରା ଚରାଚର ସହିତ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଅପ୍ରୟାସରେ ମୋହିତ କରନ୍ତି, ଏବଂ କେବଳ ଲୀଳାରେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 10

अनया सह सर्वेशः सप्तविंशप्रकारया । विश्वं व्याप्य स्थितस्तस्मान्मुक्तिरत्र प्रवर्तते

ଏହି ଶକ୍ତି ସହ ସର୍ବେଶ୍ୱର ସତାଇଶ ପ୍ରକାରରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଏଠାରେ (ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଓ ଉପାସନାରେ) ମୁକ୍ତି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 11

मुमुक्षवः पुरा केचिन्मुनयो ब्रह्मवादिनः । संशयाविष्टमनसो विस्मृशंति यथातथम्

ପୂର୍ବକାଳରେ କେତେକ ମୁମୁକ୍ଷୁ ମୁନି—ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ—ସନ୍ଦେହରେ ଆବିଷ୍ଟ ମନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ; ମନ ଜଟିଳ ହେବାରୁ ସେମାନେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କଥା କହି ଆଉ ପୁନଃବିଚାର କଲେ।

Verse 12

किं कारणं कुतो जाता जीवामः केन वा वयम् । कुत्रास्माकं संप्रतिष्ठा केन वाधिष्ठिता वयम्

ଆମର କାରଣ କ’ଣ, ଏବଂ ଆମେ କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମିଲୁ? କାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଜୀବିତ? ଆମର ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କେଉଁଠି, ଏବଂ କାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଓ ଶାସିତ?

Verse 13

केन वर्तामहे शश्वत्सुखेष्वन्येषु चानिशम् । अविलंघ्या च विश्वस्य व्यवस्था केन वा कृता

ଆମେ ସଦା ଶାଶ୍ୱତ ସୁଖ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନୁଭବରେ କାହା ଦ୍ୱାରା ନିରନ୍ତର ଅବସ୍ଥିତ? ଏହି ବିଶ୍ୱର ଅଲଂଘ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କିଏ ସ୍ଥାପନ କଲେ?

Verse 14

कालस्य भावो नियतिर्यदृच्छा नात्र युज्यते । भूतानि योनिः पुरुषो योगी चैषां परो ऽथ वा

ଏଠାରେ କେବଳ ‘କାଳର ପ୍ରଭାବ’, ନିୟତି କିମ୍ବା ଯଦୃଚ୍ଛା—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପରମ କାରଣ ବୋଲି ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ। ଭୂତ, ଯୋନିରୂପ ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ଅତୀତ କୁହାଯାଉଥିବା ଯୋଗୀ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତିମ ନୁହେଁ—ପରମାର୍ଥରେ ପର ଶିବ ହିଁ ପରତତ୍ତ୍ୱ।

Verse 15

अचेतनत्वात्कालादेश्चेतनत्वेपि चात्मनः । सुखदुःखानि भूतत्वादनीशत्वाद्विचार्यते

ଆତ୍ମା ଚେତନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କାଳ ଆଦି ଅଚେତନ ତତ୍ତ୍ୱଙ୍କ ସଂସର୍ଗରୁ ଏବଂ ଭୂତଦେହଧାରୀ ହୋଇ ସ୍ୱାଧୀନ ନ ଥିବାରୁ, ସୁଖ-ଦୁଃଖର ଅନୁଭବ ହୁଏ ବୋଲି ବିଚାର କରାଯାଏ।

Verse 16

तद्ध्यानयोगानुगतां प्रपश्यञ्छक्तिमैश्वरीम् । पाशविच्छेदिकां साक्षान्निगूढां स्वगुणैर्भृशम्

ସେହି ଧ୍ୟାନଯୋଗର ଅନୁଶୀଳନରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେ ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟୀ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଯିଏ ସାକ୍ଷାତ୍ ପାଶଛେଦିନୀ, ତଥାପି ନିଜ ଗୁଣଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁଢ଼।

Verse 17

तया विच्छिन्नपाशास्ते सर्वकारणकारणम् । शक्तिमंतं महादेवमपश्यन्दिव्यचक्षुषा

ତାଙ୍କ (ଦେବୀଙ୍କ) ଦ୍ୱାରା ଯାହାଙ୍କର ପାଶ ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ସେମାନେ ଦିବ୍ୟଚକ୍ଷୁରେ ସର୍ବକାରଣ-କାରଣ, ଶକ୍ତିମାନ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ।

Verse 18

यः कारणान्यशेषाणि कालात्मसहितानि च । अप्रमेयो ऽनया शक्त्या सकलं यो ऽधितिष्ठति

ଯିଏ କାଳତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ସମସ୍ତ କାରଣକୁ ଅବଶେଷ ବିନା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେଇ ଅପ୍ରମେୟ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି ପାଳନ ଓ ଶାସନ କରନ୍ତି।

Verse 19

ततः प्रसादयोगेन योगेन परमेण च । दृष्टेन भक्तियोगेन दिव्यः गतिमवाप्नुयुः

ତାପରେ ଶିବପ୍ରସାଦ-ଯୋଗରେ, ପରମ ଯୋଗରେ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭକ୍ତିଯୋଗ ମାର୍ଗରେ ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ଗତି—ଶିବଙ୍କ ପରମ ପଦ—ଲାଭ କରନ୍ତି।

Verse 20

तस्मात्सह तथा शक्त्या हृदि पश्यंति ये शिवम् । तेषां शाश्वतिकी शांतिर्नैतरेषामिति श्रुतिः

ଏହେତୁ ଯେମାନେ ଶକ୍ତି ସହିତ ହୃଦୟରେ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଶାଶ୍ୱତ ଶାନ୍ତି ମିଳେ; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନୁହେଁ—ଏହିପରି ଶ୍ରୁତି କହେ।

Verse 21

न हि शक्तिमतश्शक्त्या विप्रयोगो ऽस्ति जातुचित् । तस्माच्छक्तेः शक्तिमतस्तादात्म्यान्निर्वृतिर्द्वयोः

ଶକ୍ତିମାନ (ଶିବ) ଓ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି (ଶକ୍ତି) ମଧ୍ୟରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ବିଚ୍ଛେଦ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଶକ୍ତି-ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ତାଦାତ୍ମ୍ୟରୁ ଉଭୟଙ୍କ ନିର୍ବୃତି ଓ ମୋକ୍ଷ ସେଇ ଅଭେଦରେ ସିଦ୍ଧ।

Verse 22

क्रमो विवक्षितो नूनं विमुक्तौ ज्ञानकर्मणोः । प्रसादे सति सा मूर्तिर्यस्मात्करतले स्थिता

ମୋକ୍ଷ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମର ଏକ କ୍ରମ ନିଶ୍ଚୟ ଅଭିପ୍ରେତ। କାରଣ ପ୍ରସାଦ ଥିଲେ ସେଇ ଦିବ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତି କରତଳରେ ଥିବା ପରି—ସୁଲଭ ଓ ଦୃଢ଼ ଭାବେ—ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 23

देवो वा दानवो वापि पशुर्वा विहगो ऽपि वा । कीरो वाथ कृमिर्वापि मुच्यते तत्प्रसादतः

ସେ ଦେବ ହେଉ କି ଦାନବ, ପଶୁ ହେଉ କି ପକ୍ଷୀ; ଟିଆ ହେଉ କି କୃମି—ତାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମାତ୍ର ମୁକ୍ତି ପାଏ।

Verse 24

गर्भस्थो जायमानो वा बालो वा तरुणोपि वा । वृद्धो वा म्रियमाणो वा स्वर्गस्थो वाथ नारकी

ସେ ଗର୍ଭସ୍ଥ ହେଉ କି ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା, ଶିଶୁ ହେଉ କି ଯୁବକ; ବୃଦ୍ଧ ହେଉ କି ମୃତ୍ୟୁସନ୍ନ—ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥ ହେଉ କି ନରକସ୍ଥ—(ଶିବଙ୍କ ଉଦ୍ଧାରକ କୃପାର ଅଧୀନରେ ଅଛି)।

Verse 25

पतितो वापि धर्मात्मा पंडितो मूढ एव वा । प्रसादे तत्क्षणादेव मुच्यते नात्र संशयः

ସେ ପତିତ ହେଉ କି ଧର୍ମାତ୍ମା, ପଣ୍ଡିତ ହେଉ କି ମୂଢ—ତାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ସେଇ କ୍ଷଣେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 26

अयोग्यानां च कारुण्याद्भक्तानां परमेश्वरः । प्रसीदति न संदेहो विगृह्य विविधान्मलान्

ଅଯୋଗ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ କାରୁଣ୍ୟରୁ ପରମେଶ୍ୱର ନିଜ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ଏବଂ ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ମଳ-ଦୋଷକୁ ଧରି ଅପସାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 27

प्रसदादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः । अवस्थाभेदमुत्प्रेक्ष्य विद्वांस्तत्र न मुह्यति

ସେଇ ଭକ୍ତି କେବଳ (ଇଶ୍ୱରୀୟ) ପ୍ରସାଦରୁ ଜନ୍ମେ, ଏବଂ ପ୍ରସାଦ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହାକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅବସ୍ଥାଭେଦ ଭାବେ ଜାଣି ବିଦ୍ୱାନ୍ ଏଥିରେ ମୋହିତ ହୁଏନି।

Verse 28

प्रसादपूर्विका येयं भुक्तिमुक्तिविधायिनी । नैव सा शक्यते प्राप्तुं नरैरेकेन जन्मना

ଏହି ସିଦ୍ଧି ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପାପୂର୍ବକ ଲଭ୍ୟ; ଏହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ଜନ୍ମରେ ଏହା ପାଇପାରେ ନାହିଁ।

Verse 29

अनेकजन्मसिद्धानां श्रौतस्मार्तानुवर्तिनाम् । विरक्तानां प्रबुद्धानां प्रसीदति महेश्वरः

ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ସିଦ୍ଧିଲାଭ କରିଥିବା, ଶ୍ରୌତ-ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଆଚାର ଅନୁସରଣକାରୀ, ବିରକ୍ତ ଓ ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 30

प्रसन्ने सति देवेश पशौ तस्मिन्प्रवर्तते । अस्ति नाथो ममेत्यल्पा भक्तिर्बुद्धिपुरस्सरा

ହେ ଦେବେଶ! ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ସେହି ପଶୁ-ବନ୍ଧ ଜୀବରେ ମଧ୍ୟ ‘ମୋର ଏକ ନାଥ ଅଛନ୍ତି’ ବୋଲି ଜାଗୃତି ହୁଏ; ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ ଅଳ୍ପ ଭକ୍ତି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

Verse 31

तपसा विविधैश्शैवैर्धर्मैस्संयुज्यते नरः । तत्र योगे तदभ्यासस्ततो भक्तिः परा भवेत्

ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଶୈବ ଧର୍ମ ଓ ନିୟମରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ। ସେଠାରୁ ଯୋଗ ଓ ତାହାର ଅଭ୍ୟାସ ହୁଏ; ଏବଂ ସେଇ ଅଭ୍ୟାସରୁ ପରା-ଭକ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଏ।

Verse 32

परया च तया भक्त्या प्रसादो लभ्यते परः । प्रसादात्सर्वपाशेभ्यो मुक्तिर्मुक्तस्य निर्वृतिः

ସେହି ପରମ ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ପରାତ୍ପର ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ସେହି ପ୍ରସାଦରୁ ସମସ୍ତ ପାଶରୁ ମୁକ୍ତି ହୁଏ, ଏବଂ ମୁକ୍ତଙ୍କୁ ପରମ ନିର୍ବୃତି ଓ ଶାନ୍ତି ମିଳେ।

Verse 33

अल्पभावो ऽपि यो मर्त्यस्सो ऽपि जन्मत्रयात्परम् । नयोनियंत्रपीडायै भवेन्नैवात्र संशयः

ଅଳ୍ପ ଭାବ ଥିବା ମର୍ତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତିନି ଜନ୍ମ ଅତିକ୍ରମ କଲେ ପୁନଃ ଯୋନି-ଯନ୍ତ୍ରଣାର ପୀଡାକୁ ଭୋଗେ ନାହିଁ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 34

सांगा ऽनंगा च या सेवा सा भक्तिरिति कथ्यते । सा पुनर्भिद्यते त्रेधा मनोवाक्कायसाधनैः

ଶିବସେବା—ବାହ୍ୟ ଅଙ୍ଗସହିତ (ସାଙ୍ଗା) ହେଉ କି ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ନିରାକାର (ନିରଙ୍ଗା) ହେଉ—ତାହାକୁ ଭକ୍ତି କୁହାଯାଏ। ସେଇ ଭକ୍ତି ମନ, ବାକ୍, କାୟ—ଏ ତିନି ସାଧନରେ ପୁନଃ ତ୍ରିଧା ଭେଦିତ।

Verse 35

शिवरूपादिचिंता या सा सेवा मानसी स्मृता । जपादिर्वाचिकी सेवा कर्मपूजादि कायिकी

ଶିବଙ୍କ ରୂପ ଆଦିର ଚିନ୍ତନ—ଏହାକୁ ମାନସୀ ସେବା କୁହାଯାଏ। ଜପ ଆଦି ବାଚିକୀ ସେବା; କର୍ମ, ପୂଜା-ଉପଚାର ଆଦି କାୟିକୀ ସେବା।

Verse 36

सेयं त्रिसाधना सेवा शिवधर्मश्च कथ्यते । स तु पञ्चविधः प्रोक्तः शिवेन परमात्मना

ଏହି ତିନି ସାଧନାଦ୍ୱାରା ସମ୍ପନ୍ନ ସେବାକୁ ‘ଶିବଧର୍ମ’ କୁହାଯାଏ। ସେଇ ଶିବଧର୍ମକୁ ପରମାତ୍ମା ଶିବ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

Verse 37

तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं चेति समासतः । कर्मलिङ्गार्चनाद्यं च तपश्चान्द्रायणादिकम्

ସାରାଂଶରେ ସାଧନା—ତପ, କର୍ମ, ଜପ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନ। କର୍ମରେ ଶିବଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନ ଆଦି; ତପରେ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଆଦି ବ୍ରତ-ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ।

Verse 38

जपस्त्रिधा शिवाभ्यासश्चिन्ता ध्यानं शिवस्य तु । शिवागमोक्तं यज्ज्ञानं तदत्र ज्ञानमुच्यते

ଜପ ତ୍ରିବିଧ; ଏବଂ ଶିବାଭ୍ୟାସ, ଶିବଚିନ୍ତା, ଶିବଧ୍ୟାନ—ତଥା ଶିବାଗମରେ ଉକ୍ତ ଯେ ଜ୍ଞାନ, ସେଇ ଏଠାରେ ‘ଜ୍ଞାନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 39

श्रीकंठेन शिवेनोक्तं शिवायै च शिवागमः । शिवाश्रितानां कारुण्याच्छ्रेयसामेकसाधनम्

ଏହି ଶିବାଗମ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ଶିବ ଶିବା (ପାର୍ବତୀ)ଙ୍କୁ କହିଥିଲେ। ଶିବାଶ୍ରିତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କାରୁଣ୍ୟରୁ ଏହା ପରମ ଶ୍ରେୟର ଏକମାତ୍ର ସାଧନ।

Verse 40

तस्माद्विवर्धयेद्भक्तिं शिवे परमकारणे । त्यजेच्च विषयासंगं श्रेयो ऽर्थी मतिमान्नरः

ଏହେତୁ ପରମ ଶ୍ରେୟ ଚାହୁଁଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣ ଶିବରେ ଭକ୍ତିକୁ ନିରନ୍ତର ବଢ଼ାଉ ଏବଂ ବିଷୟାସଙ୍ଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁ।