पाशुपतज्ञानप्रश्नः — Inquiry into Pāśupata Knowledge (Paśu–Pāśa–Paśupati)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । किं तत्पाशुपतं ज्ञानं कथं पशुपतिश्शिवः । कथं धौम्याग्रजः पृष्टः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ସେ ପାଶୁପତ ଜ୍ଞାନ କ’ଣ? ଶିବ କିପରି ପଶୁପତି? ଏବଂ ଅକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମା କୃଷ୍ଣ ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ଅଗ୍ରଜଙ୍କୁ ଏ ବିଷୟରେ କିପରି ପଚାରିଲେ?

Verse 2

एतत्सर्वं समाचक्ष्व वायो शंकरविग्रह । तत्समो न हि वक्तास्ति त्रैलोक्येष्वपरः प्रभुः

ହେ ବାୟୁ, ଶଙ୍କର-ବିଗ୍ରହ, ଏ ସବୁକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର। ତ୍ରିଲୋକରେ ତୁମ ସମାନ ବକ୍ତା କେହି ନାହିଁ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟ ତୁଳ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 3

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां महर्षीणां प्रभंजनः । संस्मृत्य शिवमीशानं प्रवक्तुमुपचक्रमे

ସୂତ କହିଲେ—ସେହି ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ପ୍ରଭଞ୍ଜନ ଈଶାନ, ପରମେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 4

वायुरुवाच । पुरा साक्षान्महेशेन श्रीकंठाख्येन मन्दरे । देव्यै देवेन कथितं ज्ञानं पाशुपतं परम्

ବାୟୁ କହିଲେ—ପୂର୍ବେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସାକ୍ଷାତ୍ ମହେଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପରମ ପାଶୁପତ ଜ୍ଞାନ କଥନ କରିଥିଲେ।

Verse 5

तदेव पृष्टं कृष्णेन विष्णुना विश्वयोनिना । पशुत्वं च सुरादीनां पतित्वं च शिवस्य च

ସେଇ କଥାକୁ ବିଶ୍ୱଯୋନି କୃଷ୍ଣରୂପ ବିଷ୍ଣୁ ପଚାରିଥିଲେ—ଦେବତାଦିଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପଶୁତ୍ୱ (ବନ୍ଧନ) କିପରି, ଏବଂ ଶିବଙ୍କର ପତିତ୍ୱ (ପ୍ରଭୁତ୍ୱ) କିପରି।

Verse 6

यथोपदिष्टं कृष्णाय मुनिना ह्युपमन्युना । तथा समासतो वक्ष्ये तच्छृणुध्वमतंद्रिताः

ମୁନି ଉପମନ୍ୟୁ ଯେପରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ସେପରି ମୁଁ ଏବେ ସଂକ୍ଷେପରେ କହୁଛି। ଅଲସତା ବିନା ସାବଧାନରେ ଶୁଣ।

Verse 7

पुरोपमन्युमासीनं विष्णुःकृष्णवपुर्धरः । प्रणिपत्य यथान्यायमिदं वचनमब्रवीत्

ତାପରେ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ବିଷ୍ଣୁ, ସମ୍ମୁଖରେ ଆସୀନ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଯଥାବିଧି ପ୍ରଣାମ କରି ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 8

श्रीकृष्ण उवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि देव्यै देवेन भाषितम् । दिव्यं पाशुपतं ज्ञानं विभूतिं वास्य कृत्स्नशः

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ହେ ଭଗବନ୍, ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେବ ଯେ ଦିବ୍ୟ ପାଶୁପତ ଜ୍ଞାନ କହିଥିଲେ, ଏବଂ ତାହାର ସମସ୍ତ ବିଭୂତିର ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 9

कथं पशुपतिर्देवः पशवः के प्रकीर्तिताः । कैः पाशैस्ते निबध्यंते विमुच्यंते च ते कथम्

ଦେବଙ୍କୁ କିପରି ‘ପଶୁପତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ? ‘ପଶୁ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଜୀବାତ୍ମା କେମାନେ? ସେମାନେ କେଉଁ ପାଶରେ ବନ୍ଧିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସେହି ବନ୍ଧନରୁ କିପରି ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି?

Verse 10

इति संचोदितः श्रीमानुपमन्युर्महात्मना । प्रणम्य देवं देवीं च प्राह पुष्टो यथा तथा

ଏପରି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଉପମନ୍ୟୁ ଦେବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଉତ୍ସାହ-ବଳ ପାଇ, ଯେପରି ପ୍ରେରିତ ହୋଇଥିଲେ ସେପରି କହିଲେ।

Verse 11

उपमन्युरुवाच । ब्रह्माद्याः स्थावरांताश्च देवदेवस्य शूलिनः । पशवः परिकीर्त्यंते संसारवशवर्तिनः

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମାଦିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସ୍ଥାବର (ଅଚଳ) ପ୍ରାଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦେବଦେବ ଶୂଳିନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ, ସଂସାରବଶବର୍ତ୍ତୀ ସମସ୍ତେ ‘ପଶୁ’ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 12

तेषां पतित्वाद्देवेशः शिवः पशुपतिः स्मृतः । मलमायादिभिः पाशैः स बध्नाति पशून्पतिः

ସେମାନଙ୍କର ପତି ଥିବାରୁ ଦେବେଶ ଶିବ ‘ପଶୁପତି’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସେଇ ପତି ମଳ, ମାୟା ଆଦି ପାଶରେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ବନ୍ଧନ କରନ୍ତି।

Verse 13

स एव मोचकस्तेषां भक्त्या सम्यगुपासितः । चतुर्विंशतितत्त्वानि मायाकर्मगुणा अमी

ଭକ୍ତିରେ ସମ୍ୟକ୍ ଉପାସିତ ହେଲେ ସେଇ ତାଙ୍କର ମୋଚକ। ଏହି—ଚତୁର୍ବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ମାୟା, କର୍ମ, ଗୁଣ—(ଜୀବର) ପାଶ ଅଟେ।

Verse 14

विषया इति कथ्यन्ते पाशा जीवनिबन्धनाः । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यंतान् पशून्बद्ध्वा महेश्वरः

ବିଷୟମାନଙ୍କୁ ‘ପାଶ’ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ସେମାନେ ଜୀବକୁ ସଂସାର-ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧନ୍ତି; ଏହିପରି ମହେଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମାରୁ ତୃଣ-ସ୍ତମ୍ଭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ‘ପଶୁ’ ଭାବେ ବାନ୍ଧି ରଖନ୍ତି।

Verse 15

पाशैरेतैः पतिर्देवः कार्यं कारयति स्वकम् । तस्याज्ञया महेशस्य प्रकृतिः पुरुषोचिताम्

ଏହି ପାଶମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବ-ପତି ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସଂପାଦନ କରାନ୍ତି; ମହେଶଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପ୍ରକୃତି ପୁରୁଷୋଚିତ ଭାବେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇ ଅନୁଭବକୁ ଗଢ଼େ।

Verse 16

बुद्धिं प्रसूते सा बुद्धिरहंकारमहंकृतिः । इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रापञ्चकं तथा

ତାହାରୁ ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେଇ ବୁଦ୍ଧିରୁ ‘ମୁଁ’ ଭାବକୁ ଗଢ଼ୁଥିବା ଅହଂକାର ଜନ୍ମେ। ସେଠାରୁ ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ମିଶି ଏକାଦଶ, ଏବଂ ପଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରା ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 17

शासनाद्देवदेवस्य शिवस्य शिवदायिनः । तन्मात्राण्यपि तस्यैव शासनेन महीयसा

ଦେବଦେବ ଶିବ, ଶିବଦାୟକ; ତାଙ୍କର ମହାଶାସନ ଆଜ୍ଞାରେ ତନ୍ମାତ୍ରାମାନେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ତାଙ୍କର ମହା ଆଦେଶରେ ଧାରିତ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 18

महाभूतान्यशेषाणि भावयंत्यनुपूर्वशः । ब्रह्मादीनां तृणान्तानां देहिनां देहसंगतिम्

ଅଶେଷ ମହାଭୂତମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ଦେହ-ସଂଗତି ଘଟାନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ତୃଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ।

Verse 19

महाभूतान्यशेषाणि जनयंति शिवाज्ञया । अध्यवस्यति वै बुद्धिरहंकारोभिमन्यते

ଶିବାଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତ ମହାଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ବୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ କରେ, ଅହଂକାର ‘ମୁଁ’ ବୋଲି ନିଜର କରି ନେଉଛି।

Verse 20

चित्तं चेतयते चापि मनः संकल्पयत्यपि । श्रोत्रादीनि च गृह्णन्ति शब्दादीन्विषयान् पृथक्

ଚିତ୍ତ ଚେତନାକୁ ଧାରଣ କରେ, ମନ ସଙ୍କଳ୍ପ-ବିକଳ୍ପ କରେ। ଶ୍ରୋତ୍ର ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଶବ୍ଦ ଆଦି ବିଷୟକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

Verse 21

स्वानेव नान्यान्देवस्य दिव्येनाज्ञाबलेन वै । वागादीन्यपि यान्यासंस्तानि कर्मेन्द्रियाणि च

ଦେବଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଆଜ୍ଞାବଳରେ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ କ୍ଷେତ୍ରରେ ହିଁ ରହିଲେ, ଅନ୍ୟତ୍ର ନୁହେଁ। ଏହିପରି ବାକ୍ ଆଦି ଯାହା ଥିଲା, ସେସବୁ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ହେଲା।

Verse 22

यथा स्वं कर्म कुर्वन्ति नान्यत्किंचिच्छिवाज्ञया । शब्दादयोपि गृह्यंते क्रियन्ते वचनादयः

ଯେପରି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଶିବାଜ୍ଞା ବିନା ନିଜ ନିଜ ନିୟତ କର୍ମ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ଶବ୍ଦାଦି ଗ୍ରହଣ ଓ ବାକ୍ୟାଦି କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ନିୟୋଗଶକ୍ତିରେ ହିଁ ହୁଏ।

Verse 23

अविलंघ्या हि सर्वेषामाज्ञा शंभोर्गरीयसी । अवकाशमशेषाणां भूतानां संप्रयच्छति

ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅଲଂଘ୍ୟ ଓ ସର୍ବାଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱମୟ; ସେଇ ଆଜ୍ଞା ନିଃଶେଷ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ଅବକାଶ ଓ ନିୟତ ସ୍ଥାନ ଦାନ କରେ।

Verse 24

आकाशः परमेशस्य शासनादेव सर्वगः । प्राणाद्यैश्च तथा नामभेदैरंतर्बहिर्जगत्

ପରମେଶ୍ୱର (ଶିବ)ଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମାତ୍ର ଆକାଶ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ; ଏବଂ ପ୍ରାଣ ଆଦି ନାମଭେଦ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଜଗତର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ କ୍ରିୟା କରେ।

Verse 25

बिभर्ति सर्वं शर्वस्य शासनेन प्रभञ्जनः । हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि

ଶର୍ବ (ଭଗବାନ ଶିବ)ଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପ୍ରଭଞ୍ଜନ—ବାୟୁ—ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ ଓ ପୋଷଣ କରେ। ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହବ୍ୟ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ କବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବହନ କରେ।

Verse 26

पाकाद्यं च करोत्यग्निः परमेश्वरशासनात् । संजीवनाद्यं सर्वस्य कुर्वत्यापस्तदाज्ञया

ପରମେଶ୍ୱର (ଶିବ)ଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଗ୍ନି ପାକ ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଏବଂ ସେଇ ଆଜ୍ଞାରେ ଜଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସଂଜୀବନ ଓ ପୋଷଣ ଆଦି କରେ।

Verse 27

विश्वम्भरा जगन्नित्यं धत्ते विश्वेश्वराज्ञया । देवान्पात्यसुरान् हंति त्रिलोकमभिरक्षति

ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବିଶ୍ୱଧାରିଣୀ ଦିବ୍ୟଶକ୍ତି ନିତ୍ୟ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି ଏବଂ ତ୍ରିଲୋକକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି।

Verse 28

आज्ञया तस्य देवेन्द्रः सर्वैर्देवैरलंघ्यया । आधिपत्यमपां नित्यं कुरुते वरुणस्सदा

ତାଙ୍କ ଶିବଙ୍କ—ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅଲଂଘ୍ୟ—ଆଜ୍ଞାରେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ବରୁଣ ସଦା ଜଳମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିତ୍ୟ ଆଧିପତ୍ୟ କରନ୍ତି।

Verse 29

पाशैर्बध्नाति च यथा दंड्यांस्तस्यैव शासनात् । ददाति नित्यं यक्षेन्द्रो द्रविणं द्रविणेश्वरः

ଯେପରି ତାଙ୍କର ନିଜ ଶାସନରେ ଦଣ୍ଡ୍ୟ ଲୋକମାନେ ପାଶରେ ବନ୍ଧାଯାନ୍ତି, ସେପରି ଧନେଶ୍ୱର ଯକ୍ଷେନ୍ଦ୍ର କୁବେର ମଧ୍ୟ ସେଇ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ନିତ୍ୟ ଧନ ଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 30

पुण्यानुरूपं भूतेभ्यः पुरुषस्यानुशासनात् । करोति संपदः शश्वज्ज्ञानं चापि सुमेधसाम्

ପରମ ପୁରୁଷ (ପତି)ଙ୍କ ଅନୁଶାସନରେ ଜୀବମାନେ ନିଜ ପୁଣ୍ୟାନୁସାରେ ଫଳ ପାଆନ୍ତି; ଏବଂ ସୁମେଧାମାନଙ୍କୁ ସେ ନିରନ୍ତର ସମ୍ପଦ ଓ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନ ଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 31

निग्रहं चाप्यसाधूनामीशानश्शिवशासनात् । धत्ते तु धरणीं मूर्ध्ना शेषः शिवनियोगतः

ଶିବଙ୍କ ଶାସନରେ ଈଶାନ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ନିଗ୍ରହ କରନ୍ତି; ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ନିଯୋଗରେ ଶେଷ ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 32

यामाहुस्तामसीं रौद्रीं मूर्तिमंतकरीं हरेः । सृजत्यशेषमीशस्य शासनाच्चतुराननः

ଯାହାକୁ ସେମାନେ ହରିଙ୍କ ତାମସୀ, ରୌଦ୍ରୀ, ମୂର୍ତ୍ତିମନ୍ତକାରିଣୀ ଶକ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି—ଈଶଙ୍କ ଶାସନରେ ଚତୁରାନନ ବ୍ରହ୍ମା ସେଇ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅବଶିଷ୍ଟ ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟିକୁ ସୃଜନ କରନ୍ତି।

Verse 33

अन्याभिर्मूर्तिभिः स्वाभिः पाति चांते निहन्ति च । विष्णुः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात्

ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ଅନ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଳନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶେଷରେ ସଂହାର ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କାଳକାଳ (ଶିବ)ଙ୍କ ଶାସନରେ ହିଁ ସେ ବିଶ୍ୱକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି।

Verse 34

सृजते त्रसते चापि स्वकाभिस्तनुभिस्त्रिभिः । हरत्यंते जगत्सर्वं हरस्तस्यैव शासनात्

ନିଜର ତ୍ରିବିଧ ତନୁ-ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଗତିଶୀଳ କରନ୍ତି; ଶେଷେ କେବଳ ନିଜ ଆଜ୍ଞାରେ ହର (ଶିବ) ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ସଂହାର କରନ୍ତି।

Verse 35

सृजत्यपि च विश्वात्मा त्रिधा भिन्नस्तु रक्षति । कालः करोति सकलं कालस्संहरति प्रजाः

ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ତ୍ରିରୂପେ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦିଶି ନିଶ୍ଚୟ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; କାଳ ସବୁ କାମ କରେ, କାଳ ହିଁ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଲୟ କରେ।

Verse 36

कालः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात् । त्रिभिरंशैर्जगद्बिभ्रत्तेजोभिर्वृष्टिमादिशन्

କାଳର ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ କାଳ ବିଶ୍ୱକୁ ପାଳନ କରେ; ନିଜ ତେଜୋମୟ ତ୍ରିଅଂଶରେ ଜଗତକୁ ଧାରି ବର୍ଷାକୁ ଆଦେଶ କରେ।

Verse 37

दिवि वर्षत्यसौ भानुर्देवदेवस्य शासनात् । पुष्णात्योषधिजातानि भूतान्याह्लादयत्यपि

ଦେବଦେବ ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିବ୍ୟାକାଶରେ ବର୍ଷା କରାନ୍ତି; ଔଷଧିଜାତିକୁ ପୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି ଓ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରନ୍ତି।

Verse 38

देवैश्च पीयते चंद्रश्चन्द्रभूषणशासनात् । आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ मरुतस्तथा

ଚନ୍ଦ୍ରଭୂଷଣ ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦେବମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ‘ପାନ’ କରନ୍ତି; ଏହିପରି ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ଓ ମରୁତ—ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ନିୟମରେ ଧୃତ ଓ ପୋଷିତ।

Verse 39

खेचरा ऋषयस्सिद्धा भोगिनो मनुजा मृगाः । पशवः पक्षिणश्चैव कीटाद्याः स्थावराणि च

ଆକାଶଚାରୀ, ଋଷି ଓ ସିଦ୍ଧ; ଭୋଗୀ ନାଗ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ମୃଗ; ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀ; ଏବଂ କୀଟାଦି ଓ ସ୍ଥାବର—ଏ ସମସ୍ତ (ଜୀବବର୍ଗ) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

Verse 40

नद्यस्समुद्रा गिरयः काननानि सरांसि च । वेदाः सांगाश्च शास्त्राणि मंत्रस्तोममखादयः

ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, କାନନ ଓ ସରୋବର; ଏବଂ ସାଙ୍ଗ ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର, ମନ୍ତ୍ରସ୍ତୋମ ଓ ଯଜ୍ଞାଦି—(ସବୁ ତାଙ୍କ ନିୟମରେ ଅଧୀନ)।

Verse 41

कालाग्न्यादिशिवांतानि भुवनानि सहाधिपैः । ब्रह्मांडान्यप्यसंख्यानि तेषामावरणानि च

କାଳାଗ୍ନି ଆଦିରୁ ଶିବାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୁବନଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ନିଜ ଅଧିପତି ସହିତ ଅଛି। ଅସଂଖ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଆବରଣମାନେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ ଅଛନ୍ତି।

Verse 42

वर्तमानान्यतीतानि भविष्यन्त्यपि कृत्स्नशः । दिशश्च विदिशश्चैव कालभेदाः कलादयः

ବର୍ତ୍ତମାନ, ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ସମସ୍ତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ଜ୍ଞାତ; ଦିଗ ଓ ବିଦିଗ, କାଳଭେଦ ଏବଂ କଳାଦି ପ୍ରମାଣମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ପ୍ରକାଶିତ।

Verse 43

यच्च किंचिज्जगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयते ऽपि वा । तत्सर्वं शंकरस्याज्ञा बलेन समधिष्ठितम्

ଏହି ଜଗତରେ ଯାହା କିଛି ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଏ—ସେ ସମସ୍ତ ଶଂକରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାଶକ୍ତିର ବଳରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ।

Verse 44

आज्ञाबलात्तस्य धरा स्थितेह धराधरा वारिधराः समुद्राः । ज्योतिर्गणाः शक्रमुखाश्च देवाः स्थिरं चिरं वा चिदचिद्यदस्ति

ସେହି ସର୍ବାଧିପତି ପତିଙ୍କ ଆଜ୍ଞାବଳରେ ଏହି ଧରା ଅବସ୍ଥିତ; ପର୍ବତ, ଜଳବାହକ ମେଘ ଓ ସମୁଦ୍ର ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଅଚଳ। ଜ୍ୟୋତିର୍ଗଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରମୁଖ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର। ଯାହା କିଛି ଚେତନ କିମ୍ବା ଅଚେତନ ଅଛି, ସେ ସବୁ ଦୀର୍ଘକାଳ ତାଙ୍କ ଆଧାରେ ଅଡିଗ ରହେ।

Verse 45

उपमन्युरुवाच । अत्याश्चर्यमिदं कृष्ण शंभोरमितकर्मणः । आज्ञाकृतं शृणुष्वैतच्छ्रुतं श्रुतिमुखे मया

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ହେ କୃଷ୍ଣ! ଅମିତ କର୍ମବାନ୍ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ହୋଇଥିବା ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣ; ମୁଁ ଏହାକୁ ଶ୍ରୁତିର ମୁଖରୁ ଶୁଣିଛି।

Verse 46

पुरा किल सुराः सेंद्रा विवदंतः परस्परम् । असुरान्समरे जित्वा जेताहमहमित्युत

ପୁରାତନ କାଳରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଦେବମାନେ ପରସ୍ପରେ ବିବାଦ କଲେ। ସମରରେ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ଜିତି ପ୍ରତ୍ୟେକେ କହିଲେ—“ଜେତା ମୁଁ, ମୁଁ ହିଁ!”

Verse 47

तदा महेश्वरस्तेषां मध्यतो वरवेषधृक् । स्वलक्षणैर्विहीनांगः स्वयं यक्ष इवाभवत्

ତେବେ ମହେଶ୍ୱର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବେଶ ଧାରଣ କରି ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ନିଜ ଲକ୍ଷଣଚିହ୍ନ ହୀନ ଦେହରେ ସେ ମନେ ହେଲେ ସ୍ୱୟଂ ଯକ୍ଷ।

Verse 48

स तानाह सुरानेकं तृणमादाय भूतले । य एतद्विकृतं कर्तुं क्षमते स तु दैत्यजित्

ସେ ଭୂମିରୁ ଗୋଟିଏ ତୃଣ ଉଠାଇ ଦେବମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଯେ ଏହାକୁ ବିକୃତ କରି ଅନ୍ୟଥା କରିପାରେ, ସେଇ ଦୈତ୍ୟଜିତ।”

Verse 49

यक्षस्य वचनं श्रुत्वा वज्रपाणिः शचीपतिः । किंचित्क्रुद्धो विहस्यैनं तृणमादातुमुद्यतः

ଯକ୍ଷର ବଚନ ଶୁଣି ବଜ୍ରପାଣି, ଶଚୀପତି ଇନ୍ଦ୍ର କିଛି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; ତଥାପି ଉପହାସର ହାସି ହସି ସେଇ ତୃଣକୁ ଉଠାଇବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।

Verse 50

न तत्तृणमुपदातुं मनसापि च शक्यते । यथा तथापि तच्छेत्तुं वज्रं वज्रधरो ऽसृजत्

ସେଇ ତୃଣକୁ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଉଠାଇବା ସମ୍ଭବ ହେଲା ନାହିଁ। ତଥାପି ତାହାକୁ କାଟିବା ପାଇଁ ବଜ୍ରଧର ଇନ୍ଦ୍ର ବଜ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କଲେ।

Verse 51

तद्वज्रं निजवज्रेण संसृष्टमिव सर्वतः । तृणेनाभिहतं तेन तिर्यगग्रं पपात ह

ସେଇ ବଜ୍ର ମନେ ହେଲା ସର୍ବତଃ ନିଜ ବଜ୍ରଶକ୍ତି ସହ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଛି; କିନ୍ତୁ ସେ ତୃଣଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରିବାମାତ୍ରେ ତାହାର ଅଗ୍ର ତିର୍ୟକ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲା।

Verse 52

ततश्चान्ये सुसंरब्धा लोकपाला महाबलाः । ससृजुस्तृणमुद्दिश्य स्वायुधानि सहस्रशः

ତାପରେ ଅନ୍ୟ ମହାବଳୀ ଲୋକପାଳମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସେଇ ତୃଣକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ନିଜ-ନିଜ ଆୟୁଧ ସହସ୍ରଶଃ ନିକ୍ଷେପ କଲେ।

Verse 53

प्रजज्ज्वाल महावह्निः प्रचंडः पवनो ववौ । प्रवृद्धो ऽपांपतिर्यद्वत्प्रलये समुपस्थिते

ମହା ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେଲା, ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପବନ ବହିଲା। ଜଳର ଅଧିପତି ଉଠି ଫୁଲିଲେ—ପ୍ରଳୟ ସମୀପେ ଆସିଲେ ଯେପରି।

Verse 54

एवं देवैस्समारब्धं तृणमुद्दिश्य यत्नतः । व्यर्थमासीदहो कृष्ण यक्षस्यात्मबलेन वै

ଏହିପରି ଦେବମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯତ୍ନରେ ତୃଣକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଯାହା କଲେ, ତାହା ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା—ହେ କୃଷ୍ଣ—ଯକ୍ଷର ନିଜ ଆତ୍ମବଳ ହେତୁ।

Verse 55

तदाह यक्षं देवेंद्रः को भवानित्यमर्षितः । ततस्स पश्यतामेव तेषामंतरधादथ

ତେବେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ସେ ଯକ୍ଷକୁ କହିଲେ, “ତୁମେ କିଏ, ସଦା କ୍ରୋଧିତ?” ତାପରେ ସେମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ହିଁ ସେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଗଲା।

Verse 56

तदंतरे हैमवती देवी दिव्यविभूषणा । आविरासीन्नभोरंगे शोभमाना शुचिस्मिता

ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ ହୈମବତୀ ଦେବୀ (ପାର୍ବତୀ) ଆକାଶ-ବିସ୍ତାରରେ ଆବିର୍ଭୂତ ହେଲେ—ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଦୀପ୍ତ, ଶୁଚି ଓ ଶାନ୍ତ ସ୍ମିତରେ ଶୋଭିତ।

Verse 57

तां दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा देवाः शक्रपुरोगमाः । प्रणम्य यक्षं पप्रच्छुः को ऽसौ यक्षो विलक्षणः

ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ଦେଖି ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଅଗ୍ରଗାମୀ ଦେବମାନେ ବିସ୍ମୟାବିଷ୍ଟ ହେଲେ। ଯକ୍ଷଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଲେ—“ଏହି ବିଲକ୍ଷଣ ଯକ୍ଷ କିଏ?”

Verse 58

सा ऽब्रवीत्सस्मितं देवी स युष्माकमगोचरः । तेनेदं भ्रम्यते चक्रं संसाराख्यं चराचरम्

ଦେବୀ ସ୍ମିତ ସହ କହିଲେ—“ସେ ତୁମମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅଗୋଚର। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚରାଚର ସହିତ ‘ସଂସାର’ ନାମକ ଏହି ଭ୍ରମଣଶୀଳ ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ।”

Verse 59

तेनादौ क्रियते विश्वं तेन संह्रियते पुनः । न तन्नियन्ता कश्चित्स्यात्तेन सर्वं नियम्यते

ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଦିରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ସଂହୃତ ହୁଏ। ତାଙ୍କ ଉପରେ କେହି ନିୟନ୍ତା ନାହିଁ; ବରଂ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ନିୟମିତ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ।

Verse 60

इत्युक्त्वा सा महादेवी तत्रैवांतरधत्त वै । देवाश्च विस्मिताः सर्वे तां प्रणम्य दिवं ययुः

ଏହିପରି କହି ସେ ମହାଦେବୀ ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।