विभूतिविस्तरप्रश्नः / Inquiry into the Expansion of Śiva’s Vibhūti
ଅଧ୍ୟାୟ ୧ ଶିବସ୍ତୁତିରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ଗୌରୀଙ୍କ ସ୍ତନସ୍ପର୍ଶିତ କେଶରଚିହ୍ନ ଶିବଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଅଙ୍କିତ ବୋଲି ଦିବ୍ୟ ପ୍ରତିମା ଭକ୍ତି ଓ ତତ୍ତ୍ୱକେନ୍ଦ୍ରିତତାକୁ ସ୍ଥାପିତ କରେ। ସୂତ କହନ୍ତି, ଉପମନ୍ୟୁ ଶିବାନୁଗ୍ରହ ପାଇବା ପରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନବ୍ରତ ସମାପ୍ତ କରି ବାୟୁଦେବ ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ଋଷିସଭାକୁ ଆସନ୍ତି। ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମାପ୍ତ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସଭାମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଆସନରେ ବସାନ୍ତି। ଲୋକପୂଜ୍ୟ ବାୟୁ ସୁଖରେ ବସି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମହିମା ସ୍ମରଣ କରି, ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ଅଜେୟ ମହାଦେବଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ କହନ୍ତି—ଚରାଚର ସମଗ୍ର ଜଗତ ହିଁ ଶିବଙ୍କ ବିଭୂତି। ଏହି ମଙ୍ଗଳବାଣୀ ଶୁଣି ଶୁଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ‘ବିଭୂତିବିସ୍ତାର’କୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ତପସ୍ୟା, ପାଶୁପତ ବ୍ରତସିଦ୍ଧି ଓ ବାସୁଦେବ କୃଷ୍ଣାଦି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ଏଭଳି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ କଥାଭୂମିକାରୁ ଶିବପ୍ରକଟିକରଣ ଓ ସାଧନମାର୍ଗର ସୁସଂଗଠିତ ବର୍ଣ୍ଣନା ପାଇଁ ସେତୁ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
ॐ । नमस्समस्तसंसारचक्रभ्रमणहेतवे । गौरीकुचतटद्वन्द्वकुंकुमांकितवक्षसे
ଓଁ। ସମସ୍ତ ସଂସାରଚକ୍ରର ଭ୍ରମଣର ହେତୁ ଭଗବାନ୍ ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଗୌରୀଙ୍କ ସ୍ତନତଟଦ୍ୱୟର କୁଙ୍କୁମରେ ଅଙ୍କିତ ବିଶାଳ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଯାହାଙ୍କର।
Verse 2
सूत उवाच । उक्त्वा भगवतो लब्धप्रसादादुपमन्युना । नियमादुत्थितो वायुर्मध्ये प्राप्ते दिवाकरे
ସୂତ କହିଲେ—ଉପମନ୍ୟୁ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ଲାଭ କରି ଏପରି କହି ସାରିଲେ, ନିୟମାନୁସାରେ ଉଠିଥିବା ବାୟୁଦେବ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ପହଞ୍ଚିବା ସମୟରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 3
ऋषयश्चापि ते सर्वे नैमिषारण्यवासिनः । अथायमर्थः प्रष्टव्य इति कृत्वा विनिश्चयम्
ନୈମିଷାରଣ୍ୟବାସୀ ସେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ—“ଏହି ଅର୍ଥ ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ ପଚାରିବା ଉଚିତ” ବୋଲି ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି, ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।
Verse 4
कृत्वा यथा स्वकं कृत्यं प्रत्यहं ते यथा पुरा । भगवंतमुपायांतं समीक्ष्य समुपाविशन्
ସେମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ପୂର୍ବବତ୍ ନିଜ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ପରେ ଭକ୍ତିସହିତ ବସିଲେ।
Verse 5
अथासौ नियमस्यांते भगवानम्बरोद्भवः । मध्ये मुनिसभायास्तु भेजे कॢप्तं वरासनम्
ତାପରେ ନିୟମର ଶେଷରେ, ଆକାଶୋଦ୍ଭବ ସେ ଭଗବାନ, ମୁନିସଭାର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ ହେଲେ।
Verse 6
सुखासनोपविष्टश्च वायुर्लोकनमस्कृतः । श्रीमद्विभूतिमीशस्य हृदि कृत्वेदमब्रवीत्
ସୁଖାସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ, ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନମସ୍କୃତ ବାୟୁ, ଈଶଙ୍କ ଶ୍ରୀମୟ ବିଭୂତିକୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରି, ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 7
तं प्रपद्ये महादेवं सर्वज्ञमपराजितम् । विभूतिस्सकलं यस्य चराचरमिदं जगत्
ମୁଁ ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ଅପରାଜିତ ସେଇ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛି; ଯାହାଙ୍କର ବିଭୂତି ହେଉଛି ଏହି ସମଗ୍ର ଚରାଚର ଜଗତ।
Verse 8
इत्याकर्ण्य शुभां वाणीमृषयः क्षीणकल्मषाः । विभूतिविस्तरं श्रोतुमूचुस्ते परमं वचः
ଏପରି ଶୁଭ ବାଣୀ ଶୁଣି, ଯାହାଙ୍କର କଲ୍ମଷ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିଲା ସେଇ ଋଷିମାନେ ବିଭୂତିର ବିସ୍ତାର ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ପରମ ବଚନ କହିଲେ।
Verse 9
ऋषय ऊचुः । उक्तं भगवता वृत्तमुपमन्योर्महात्मनः । क्षीरार्थेनापि तपसा यत्प्राप्तं परमेश्वरात्
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ଆପଣ ମହାତ୍ମା ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହିଛନ୍ତି; କ୍ଷୀରାର୍ଥେ କରାଯାଇଥିବା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସେ ପରମେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କଠାରୁ ପରମ ବର ପାଇଥିଲେ।
Verse 10
दृष्टो ऽसौ वासुदेवेन कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा । धौम्याग्रजस्ततस्तेन कृत्वा पाशुपतं व्रतम्
ଅକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମା ବାସୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ। ତାପରେ ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି (ତଦନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ)।
Verse 11
प्राप्तं च परमं ज्ञानमिति प्रागेव शुश्रुम । कथं स लब्धवान् कृष्णो ज्ञानं पाशुपतं परम्
ଆମେ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛୁ ଯେ ସେ ପରମ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ତେବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କିପରି ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପାଶୁପତ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ?
Verse 12
वायुरुवाच । स्वेच्छया ह्यवतीर्णोपि वासुदेवस्सनातनः । निंदयन्निव मानुष्यं देहशुद्धिं चकार सः
ବାୟୁ କହିଲେ—ସନାତନ ବାସୁଦେବ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମାନବ ଅବସ୍ଥାକୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା ପରି ଆଚରଣ କରି ଦେହଶୁଦ୍ଧି କଲେ।
Verse 13
पुत्रार्थं हि तपस्तप्तुं गतस्तस्य महामुनेः । आश्रमं मुनिभिर्दृष्टं दृष्टवांस्तत्र वै मुनिम्
ପୁତ୍ରାର୍ଥେ ତପ କରିବାକୁ ସେ ସେଇ ମହାମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲା। ଋଷିମାନେ ଆଶ୍ରମକୁ ଦେଖି, ସେଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁନିଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ।
Verse 14
भस्मावदातसर्वांगं त्रिपुंड्रांकितमस्तकम् । रुद्राक्षमालाभरणं जटामंडलमंडितम्
ତାଙ୍କ ସମଗ୍ର ଦେହ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା; ମସ୍ତକରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଅଙ୍କିତ ଥିଲା। ରୁଦ୍ରାକ୍ଷମାଳା ଆଭୂଷଣ ଥିଲା, ଏବଂ ଜଟାମଣ୍ଡଳରେ ସେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ।
Verse 15
तच्छिष्यभूतैर्मुनिभिश्शास्त्रैर्वेदमिवावृतम् । शिवध्यानरतं शांतमुपमन्युं महाद्युतिम्
ଶିଷ୍ୟରୂପ ମୁନିମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରମାନେ ଯେପରି ବେଦକୁ ଆବୃତ କରନ୍ତି, ସେପରି ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ମହାଦ୍ୟୁତିମାନ ଉପମନ୍ୟୁ ସେଠାରେ ଶାନ୍ତ, ପ୍ରଶାନ୍ତ, ଏବଂ ଶିବଧ୍ୟାନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୀନ ଥିଲେ।
Verse 16
नमश्चकार तं दृष्ट्वा हृष्टसर्वतनूरुहः । बहुमानेन कृष्णो ऽसौ त्रिः कृत्वा तु प्रदक्षिणाम्
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସମଗ୍ର ଶରୀର ହର୍ଷରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲା; ସେ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ ମହାମାନରେ ତିନିଥର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ।
Verse 17
नष्टमासीन्मलं सर्वं मायाजं कार्ममेव च । तपःक्षीणमलं कृष्णमुपमन्युर्यथाविधिः
ତେବେ ସମସ୍ତ ମଳ ନଷ୍ଟ ହେଲା—ମାୟାଜନ୍ୟ ଓ କର୍ମଜନ୍ୟ ଉଭୟ। ତପସ୍ୟାରେ ସେ ‘କୃଷ୍ଣ’ (ବନ୍ଧନକାରୀ) କଳୁଷ କ୍ଷୀଣ ହେଲା, ଉପମନ୍ୟୁ ବିଧିଅନୁସାରେ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ।
Verse 18
भस्मनोद्धूल्य तं मन्त्रैरग्निरित्यादिभिः क्रमात् । अथ पाशुपतं साक्षाद्व्रतं द्वादशमासिकम्
ତାପରେ ‘ଅଗ୍ନି…’ ଆଦି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମେ ଜପ କରି ତାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମରେ ଉଦ୍ଧୂଳିତ କରାଗଲା। ତଦନନ୍ତରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ—ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ—ଆଚରଣୀୟ।
Verse 19
कारयित्वा मुनिस्तस्मै प्रददौ ज्ञानमुत्तमम् । तदाप्रभृति तं कृष्णं मुनयश्शंसितव्रताः
ବିଧିମତେ ସାଧନା କରାଇ ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କଲେ। ସେହି ଦିନଠାରୁ ପ୍ରଶଂସିତ ବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 20
दिव्याः पाशुपताः सर्वे परिवृत्योपतस्थिरे । ततो गुरुनियोगाद्वै कृष्णः परमशक्तिमान्
ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ପାଶୁପତ ଭକ୍ତମାନେ ଘେରି ଭକ୍ତିସହିତ ସେବାରେ ଉପସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ତାପରେ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ପରମଶକ୍ତିମାନ କୃଷ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ।
Verse 21
तपश्चकार पुत्रार्थं सांबमुद्दिश्य शंकरम् । तपसो तेन वर्षांते दृष्टो ऽसौ परमेश्वरः
ପୁତ୍ରଲାଭ ପାଇଁ ସେ ଅମ୍ବାସହିତ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ତପ କଲେ। ସେହି ତପର ଏକ ବର୍ଷ ଶେଷରେ ସେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଲେ।
Verse 22
श्रिया परमया युक्तस्सांबश्च सगणश्शिवः । वरार्थमाविर्भूतस्य हरस्य सुभगाकृतेः
ଅମ୍ବାସହିତ ଓ ଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ଶିବ ପରମ ଶ୍ରୀରେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ। ବରଦାନ ଦେବା ପାଇଁ ହର ସେହି ମଙ୍ଗଳମୟ ସୁନ୍ଦର ରୂପରେ ଆବିର୍ଭୂତ ହେଲେ।
Verse 23
स्तुतिं चकार नत्वासौ कृष्णः सम्यक्कृतांजलिः । सांबं समगणव्यग्रो लब्धवान्पुत्रमात्मनः
ସେ ପ୍ରଣାମ କରି, ଭକ୍ତିରେ ହାତ ଯୋଡ଼ି କୃଷ୍ଣ ସୁନ୍ଦର ସ୍ତୁତି କଲେ। ଏବଂ ସମବେତ ଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ର ସାମ୍ବକୁ ସେ ନିଜ ପୁତ୍ର ଭାବେ ପାଇଲେ।
Verse 24
तपसा तुष्टचित्तेन दत्तं विष्णोश्शिवेन वै । यस्मात्सांबो महादेवः प्रददौ पुत्रमात्मनः
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ତପରେ ଚିତ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶିବ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବର ଦେଲେ; କାରଣ ସେତେବେଳେ ସାମ୍ବ ମହାଦେବ ନିଜ ଅଂଶରୁ ପୁତ୍ର ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 25
तस्माज्जांबवतीसूनुं सांबं चक्रे स नामतः । तदेतत्कथितं सर्वं कृष्णस्यामितकर्मणः
ଏହିପରି ସେ ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ‘ସାମ୍ବ’ ନାମ ଦେଲେ। ଏଭଳି ଅମିତ କର୍ମବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସମସ୍ତ କଥା କହାଗଲା।
Verse 26
महर्षेर्ज्ञानलाभश्च पुत्रलाभश्च शंकरात् । य इदं कीर्तयेन्नित्यं शृणुयाच्छ्रावयेत्तथा
ଶଙ୍କରଙ୍କ କୃପାରୁ ମହର୍ଷି ଜ୍ଞାନଲାଭ ଓ ପୁତ୍ରଲାଭ—ଦୁହେଁ ପାଇଲେ। ଯେ ଏହାକୁ ନିତ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତନ କରେ, ଶୁଣେ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟକୁ ଶୁଣାଏ—ସେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପୁଣ୍ୟଫଳର ଭାଗୀ ହୁଏ।
Verse 27
स विष्णोर्ज्ञानमासाद्य तेनैव सह मोदते
ସେ ବିଷ୍ଣୁ-ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନ ପାଇ, କେବଳ ତାଙ୍କ ସହିତ ହିଁ ଆନନ୍ଦ କରେ।
Frequently Asked Questions
Vāyu, having completed his observance, arrives at the Naimiṣāraṇya sages’ assembly; the sages then formally request a detailed exposition of Śiva’s vibhūti, linked to Upamanyu’s Śiva-grace narrative.
It frames reality (carācaram) as Śiva’s manifestation, shifting devotion from a localized deity-image to a metaphysical vision in which knowledge and worship converge in recognizing Śiva as the ground and expression of all phenomena.
Śiva’s omniscience and invincibility, the cosmos as His vibhūti, and the efficacy of niyama/vrata (notably Pāśupata observance) as the disciplined pathway to receiving Śiva’s prasāda.