Maṇḍala–Pūjā–Homa Krama (Maṇḍala Worship and Homa Sequence for the Disciple)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । ततः स्नानादिकं सर्वं समाप्याचार्यचोदितः । गच्छेद्बद्धांजलिर्ध्यायञ्छिवमण्डलपार्श्वतः

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ତାପରେ ସ୍ନାନ ଆଦି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରି, ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ ଶିବମଣ୍ଡଳର ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଯିବ।

Verse 2

अथ पूजां विना सर्वं कृत्वा पूर्वदिने यथा । नेत्रबंधनपर्यंतं दर्शयेन्मण्डलं गुरुः

ତାପରେ ଔପଚାରିକ ପୂଜା ବିନା, ପୂର୍ବଦିନ ଯେପରି କରାଯାଇଥିଲା ସେପରି ସବୁ କରି, ଗୁରୁ ନେତ୍ରବନ୍ଧନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଣ୍ଡଳ ଦର୍ଶାଇବେ।

Verse 3

बद्धनेत्रेण शिष्येण पुष्पावकिरणे कृते । यत्रापतंति पुष्णाणि तस्य नामा ऽस्य संदिशेत्

ନେତ୍ରବନ୍ଧିତ ଶିଷ୍ୟ ପୁଷ୍ପ ଛିଟାଇଲେ, ପୁଷ୍ପ ଯେଉଁଠି ପଡ଼େ ସେଇ ସ୍ଥାନର ନାମ ତାକୁ ଜଣାଇଦେବା ଉଚିତ।

Verse 4

तं चोपनीय निर्माल्यमण्डले ऽस्मिन्यथा पुरा । पूजयेद्देवमीशानं जुहुयाच्च शिवानले

ତାହାକୁ ପୂର୍ବବତ୍ ଏହି ନିର୍ମାଲ୍ୟ-ମଣ୍ଡଳରେ ଆଣି, ଦେବ ଈଶାନ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଶିବାଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 5

शिष्येण यदि दुःस्वप्नो दृष्टस्तद्दोषशांतये । शतमर्धं तदर्धं वा जुहुयान्मूलविद्यया

ଶିଷ୍ୟ ଯଦି ଦୁଃସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଥାଏ, ତେବେ ସେଇ ଦୋଷ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ମୂଳବିଦ୍ୟା (ମୂଳମନ୍ତ୍ର) ଦ୍ୱାରା ଶତ, ପଞ୍ଚାଶ କିମ୍ବା ପଚିଶ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 6

ततः सूत्रं शिखाबद्धं लंबयित्वा यथा पुरा । आधारपूजाप्रभृति यन्निवृत्तिकलाश्रयम्

ତତଃ ପୂର୍ବବତ୍ ଶିଖାରେ ବାନ୍ଧା ସୂତ୍ରକୁ ତଳକୁ ଲମ୍ବାଇବ; ପରେ ଆଧାରପୂଜାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନିବୃତ୍ତି-କଳାଶ୍ରିତ ବିଧିକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବ, ଯାହା ଜୀବକୁ ଶିବୋନ୍ମୁଖ କରେ।

Verse 7

वागीश्वरीपूजनांतं कुर्याद्धोमपुरस्सरम् । अथ प्रणम्य वागीशं निवृत्तेर्व्यापिकां सतीम्

ହୋମପୂର୍ବକ ବାଗୀଶ୍ୱରୀଙ୍କ ପୂଜା ସମାପ୍ତ କରୁ। ତାପରେ ନିବୃତ୍ତିମାର୍ଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ସତୀଶକ୍ତିରୂପ ବାଗୀଶଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଭକ୍ତିରେ ଅଗ୍ରସର ହେଉ।

Verse 8

मण्डले देवमभ्यर्च्य हुत्वा चैवाहुतित्रयम् । प्रापयेच्च शिशोः प्राप्तिं युगपत्सर्वयोनिषु

ମଣ୍ଡଳରେ ଦେବଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟର୍ଚ୍ୟା କରି ଅଗ୍ନିରେ ତିନି ଆହୁତି ଦେଇ, ପରେ ସନ୍ତାନ-ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁ—ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ହେବ, ସେଠାରେ ଯୁଗପତ୍ ସନ୍ତତି ଲଭ୍ୟ ହେଉ।

Verse 9

सूत्रदेहे ऽथ शिष्यस्य ताडनप्रोक्षणादिकम् । कृत्वात्मानं समादाय द्वादशांते निवेद्य च

ତାପରେ ଶିଷ୍ୟର ସୂତ୍ରଦେହରେ ତାଡନ, ପ୍ରୋକ୍ଷଣ ଆଦି କ୍ରିୟା କରି, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଚେତନାକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ଦ୍ୱାଦଶାନ୍ତରେ ନିବେଦନ କରୁ—ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ସମର୍ପଣ କରୁ।

Verse 10

ततो ऽप्यादाय मूलेन मुद्रया शास्त्रदृष्टया । योजयेन्मनसाचार्यो युगपत्सर्वयोनिषु

ତାପରେ ପୁନଃ ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟ ମୁଦ୍ରା ସହିତ ମୂଳମନ୍ତ୍ରକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ମନସା ତାହାକୁ ଯୁଗପତ୍ ସମସ୍ତ ଯୋନିରେ ଯୋଜନ କରୁ—ସବୁ ସ୍ତରକୁ ଶିବାଜ୍ଞାରେ ନିୟମିତ କରୁ।

Verse 11

देवानां जातयश्चाष्टौ तिरश्चां पञ्च जातयः । जात्यैकया च मानुष्या योनयश्च चतुर्दश

ଦେବମାନଙ୍କର ଆଠ ଜାତି ଅଛି, ତିର୍ୟକ୍ (ପଶୁପକ୍ଷୀ ଆଦି)ର ପାଞ୍ଚ ଜାତି ଅଛି; ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ଜାତି—ଏହିପରି ଯୋନି (ଜନ୍ମ-ଉତ୍ସ) ସମୁଦାୟ ଚଉଦ।

Verse 12

तासु सर्वासु युगपत्प्रवेशाय शिशोर्धिया । वागीशान्यां यथान्यायं शिष्यात्मानं निवेशयेत्

ଶିଶୁର ବୁଦ୍ଧି ଯେପରି ସମସ୍ତରେ ଏକାସାଥି ପ୍ରବେଶ କରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧନ କରିପାରେ, ସେଥିପାଇଁ ଗୁରୁ ଯଥାବିଧି ଶିଷ୍ୟର ଅନ୍ତରାତ୍ମାକୁ ବାଗୀଶାନୀ (ବାଣୀ-ବିଦ୍ୟାର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ) ଦେବୀଙ୍କ ଅଧୀନରେ ନିବେଶ କରିବେ।

Verse 13

गर्भनिष्पत्तये देवं संपूज्य प्रणिपत्य च । हुत्वा चैव यथान्यायं निष्पन्नं तदनुस्मरेत्

ଗର୍ଭସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରି, ପ୍ରଣାମ କରି, ନିୟମାନୁସାରେ ହୋମ କରିବ; ତାପରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସେହି ସଂସ୍କାର ଓ ତାହାର ପବିତ୍ର ଫଳକୁ ଅନ୍ତରେ ସ୍ମରଣ-ଧ୍ୟାନ କରିବ।

Verse 14

निष्पन्नस्यैवमुत्पत्तिमनुवृत्तिं च कर्मणा । आर्जवं भोगनिष्पत्तिः कुर्यात्प्रीतिं परां तथा

ଏହିପରି କର୍ମଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ବସ୍ତୁର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ତାହାର ଅବିରତ ଅନୁବୃତ୍ତି—ଦୁହେଁ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଆର୍ଜବ ଓ ଭୋଗର ଯଥୋଚିତ ସିଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଏମିତି ପରମ ପ୍ରୀତି ଜନ୍ମାଏ, ଯାହା ଶିବକୃପାକୁ ନେଇଯାଏ।

Verse 15

निष्कृत्यर्थं च जात्यायुर्भोगसंस्कारसिद्धये । हुत्वाहुतित्रयं देवं प्रार्थयेद्देशिकोत्तमः

ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପାଇଁ ଏବଂ ଜନ୍ମ, ଆୟୁ ଓ ଭୋଗ-ସଂସ୍କାରର ସିଦ୍ଧି ନିମିତ୍ତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଶିକ ତିନି ଆହୁତି ଦେଇ ଦେବ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବେ।

Verse 16

भोक्तृत्वविषयासंगमलं तत्कायशोधनम् । कृत्वैवमेव शिष्यस्य छिंद्यात्पाशत्रयं ततः

ଭୋକ୍ତୃତ୍ୱର ଭାବ ଓ ବିଷୟାସଙ୍ଗରୁ ଜନିତ ମଳିନତା ଦୂର କରି ଏଭଳି ଶିଷ୍ୟର ଦେହକୁ ଶୋଧନ କରି, ତାପରେ ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟର ତିନି ପାଶ (ବନ୍ଧନ) କାଟି ଦେବେ।

Verse 17

निकृत्या परि बद्धस्य पाशस्यात्यंतभेदतः । कृत्वा शिष्यस्य चैतन्यं स्वच्छं मन्येत केवलम्

ଜୀବକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ବାନ୍ଧିଥିବା ପାଶବନ୍ଧନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଛେଦ କରି, ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟର ଚେତନାକୁ ନିର୍ମଳ ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛ କରି, ତାହାକୁ କେବଳ ସ୍ୱସ୍ୱରୂପ-ପ୍ରକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଜାଣିବେ।

Verse 18

हुत्वा पूर्णाहुतिं वह्नौ ब्रह्माणं पूजयेत्ततः । हुत्वाहुतित्रयं तस्मै शिवाज्ञामनुसंदिशेत्

ଅଗ୍ନିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଦେଇ ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ। ତାପରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତିନି ଆହୁତି ଦେଇ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଜଣାଇବ।

Verse 19

पितामह त्वया नास्य यातुः शैवं परं पदम् । प्रतिबन्धो विधातव्यः शैवाज्ञैषा गरीयसी

ହେ ପିତାମହ! ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଯାତୁ ହୋଇଯାଇଥିବା ଜଣେ ଶିବଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ନ କରୁ—ଏମିତି ପ୍ରତିବନ୍ଧ ବିଧାନ କର; କାରଣ ଏହା ଶୈବ ଆଜ୍ଞା, ସର୍ବାଧିକ ଗୁରୁତର।

Verse 20

इत्यादिश्य तमभ्यर्च्य विसृज च विधानतः । समभ्यर्च्य महादेवं जुहुयादाहुतित्रयम्

ଏଭଳି ଆଦେଶ ଦେଇ ଓ ବିଧିପୂର୍ବକ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି, ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରିବ। ପରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରି ଅଗ୍ନିରେ ତିନି ଆହୁତି ଦେବ।

Verse 21

निवृत्त्या शुद्धमुद्धृत्य शिष्यात्मानं यथा पुरा । निवेश्यात्मनि सूत्रे च वागीशं पूजयेत्ततः

ତାପରେ ନିବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବବତ୍ ଶିଷ୍ୟର ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି ଉଦ୍ଧୃତ କରି, ତାହାକୁ ଆତ୍ମାରେ ଓ ପବିତ୍ର ସୂତ୍ରରେ (ଯଜ୍ଞୋପବୀତରେ) ସ୍ଥାପନ କରି, ତଦନନ୍ତରେ ବାଗୀଶ (ବାଣୀର ଈଶ୍ୱର)ଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ।

Verse 22

हुत्वाहुतित्रयं तस्मै प्रणम्य च विसृज्य ताम् । कुर्यान्निवृत्तः संधानं प्रतिष्ठां कलया सह

ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତ୍ରିବିଧ ଆହୁତି ଦେଇ, ପ୍ରଣାମ କରି, ଆବାହିତ ସନ୍ନିଧିକୁ ବିସର୍ଜନ କରି— ପରେ ବାହ୍ୟକ୍ରିୟାରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ, କଳାସହିତ ସଂଧାନ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବ।

Verse 23

संधाने युगपत्पूजां कृत्वा हुत्वाहुतित्रयम् । शिष्यात्मनः प्रतिष्ठायां प्रवेशं त्वथ भावयेत्

ସଂଧାନ ସମୟରେ ଏକାସାଥି ପୂଜା କରି ତ୍ରିବିଧ ଆହୁତି ଦେଇ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ତାପରେ ଶିଷ୍ୟର ଆତ୍ମା ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶିବରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ହେଉଛି ବୋଲି ଭାବନା କରିବ।

Verse 24

ततः प्रतिष्ठामावाह्य कृत्वाशेषं पुरोदितम् । तद्व्याप्तिं व्यापिकां तस्य वागीशानीं च भावयेत्

ତତ୍ପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ଶକ୍ତିକୁ ଆବାହନ କରି ଏବଂ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ସମସ୍ତ ବିଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସେ ଦେବତା/ମଣ୍ଡଳ/ଲିଙ୍ଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ସର୍ବବ୍ୟାପିଣୀ ଶକ୍ତିକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ; ଏବଂ ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ବାଣୀର ଅଧିଶ୍ୱରୀ ବାଗୀଶାନୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭାବନା କରୁ।

Verse 25

पूर्णेदुमंडलप्रख्यां कृत्वा शेषं च पूर्ववत् । विष्णवे संविशेदाज्ञां शिवस्य परमात्मनः

ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳ ସଦୃଶ ତାହାକୁ ଗଢ଼ି, ଅବଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପୂର୍ବବତ୍ କରି, ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରୁ।

Verse 26

विष्णोर्विसर्जनाद्यं च कृत्वा शेषं च विद्यया । प्रतिष्ठामनुसंधाय तस्यां चापि यथा पुरा

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବିସର୍ଜନରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧି ପ୍ରଥମେ କରି, ପରେ ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶେଷ କ୍ରିୟାମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବ। ତଦନନ୍ତରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ଯଥାବିଧି ଅନୁସନ୍ଧାନ କରି, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବବତ୍ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ତାହା ସମ୍ପାଦନ କରିବ।

Verse 27

कृत्वानुचिन्त्य तद्व्याप्तिं वागीशां च यथाक्रमम् । दीप्ताग्नौ पूर्णहोमान्तं कृत्वा शेषं च पूर्ववत्

ବିଧି ସମ୍ପନ୍ନ କରି ତାଙ୍କ ସର୍ବବ୍ୟାପିତ୍ୱକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ; ପରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ବାଗୀଶୀ ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା କରିବ। ଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋମ ସମାପ୍ତ କରି, ଶେଷ କର୍ମ ପୂର୍ବବତ୍ କରିବ।

Verse 28

नीलरुद्रमुपस्थाप्य तस्मै पूजादिकं तथा । कृत्वा कर्म शिवाज्ञां च दद्यात्पूर्वोक्तवर्त्मना

ନୀଳରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସ୍ଥାପନ କରି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପୂଜା ଆଦି କର୍ମ କରିବ। ଶିବାଜ୍ଞାନୁସାରେ ବିହିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମାପ୍ତ କରି, ପୂର୍ବୋକ୍ତ ପଥରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦାନ/ଅର୍ପଣ ଦେବ।

Verse 29

तपस्तमपि चोद्वास्य कृत्वा तस्याथ शांतये । विद्याकलां समाधाय तद्व्याप्तिं चावलोकयेत्

ତପସ୍‌ଜନିତ ସେଇ ତେଜକୁ ମଧ୍ୟ ନିବାରଣ କରି, ତାହାର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଏକାଗ୍ର ସମାଧିରେ ବିଦ୍ୟାକଳାକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ତାହାର ସର୍ବବ୍ୟାପିତ୍ୱକୁ ଅବଲୋକନ/ଧ୍ୟାନ କରିବ।

Verse 30

स्वात्मनो व्यापिकां तद्वद्वागीशीं च यथा पुरा । बालार्कसदृशाकारां भासयंतीं दिशो दश

ପୂର୍ବବତ୍ ସେ ବାଗୀଶୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ସମାନ ସର୍ବବ୍ୟାପିନୀ ଭାବେ ଦେଖିଲା—ବାଳସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ ଆକାରରେ, ଦଶ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା।

Verse 31

ततः शेषं यथापूर्वं कृत्वा देवं महेश्वरम् । आवाह्याराध्य हुत्वास्मै शिवाज्ञां मनसा दिशेत्

ତାପରେ ଶେଷ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ପୂର୍ବବତ୍ ସମାପ୍ତ କରି, ଦେବ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି ଆରାଧନା କରିବା ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ହୋମାହୁତି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ତଦନନ୍ତରେ ମନସା ଶିବାଜ୍ଞାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 32

महेश्वरं तथोत्सृज्य कृत्वान्यां च कलामिमाम् । शांत्यतीतां कलां नीत्वा तद्व्याप्तिमवलोकयेत्

ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିଷୟରୂପେ ଧରିବା ଭାବନାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏହି ଅନ୍ୟ ଧ୍ୟାନ-କଳାକୁ ଗଢ଼। ପରେ ‘ଶାନ୍ତି’ ସ୍ତରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅତୀତ-କଳାରେ ଚେତନାକୁ ନେଇ, ତାହାର ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବ୍ୟାପ୍ତି ଦର୍ଶନ କର।

Verse 33

स्वात्मनो व्यापिकां तद्वद्वागीशां च विचिंतयेत् । नभोमंडलसंकाशां पूर्णांतं चापि पूर्ववत्

ସେହିପରି ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ସର୍ବବ୍ୟାପିନୀ ଶକ୍ତିକୁ ଧ୍ୟାନ କର; ଏବଂ ପବିତ୍ର ବାଣୀର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ ବାଗୀଶାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତନ କର। ତାଙ୍କୁ ଆକାଶମଣ୍ଡଳ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ, ଏବଂ ଆଦିରୁ ଅନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣ-ବ୍ୟାପିନୀ ଭାବେ—ପୂର୍ବବତ୍—ଭାବନା କର।

Verse 34

कृत्वा शेषविधानेन समभ्यर्च्य सदाशिवम् । तस्मै समादिशेदाज्ञां शंभोरमितकर्मणः

ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବିଧିଅନୁସାରେ ଅବଶିଷ୍ଟ କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରି; ପରେ ଅମିତ କର୍ମର ପ୍ରଭୁ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା (ନିର୍ଦ୍ଦେଶ) ତାଙ୍କୁ ଜଣାଇବ।

Verse 35

तत्रापि च यथापूर्वं शिवं शिरसि पूर्ववत् । समभ्यर्च्य च वागीशं प्रणम्य च विसर्जयेत्

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବବତ୍ ଶିବଙ୍କୁ ଶିରରେ (ମାନସିକ ଭାବେ) ସ୍ଥାପନ କର। ପରେ ବାଗୀଶ—ବାଣୀର ସ୍ୱାମୀ—ଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରି, ପ୍ରଣାମ କରି, ଶେଷରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ବିସର୍ଜନ କର।

Verse 36

ततश्शिवेन सम्प्रोक्ष्य शिष्यं शिरसि पूर्ववत् । विलयं शांत्यतीतायाः शक्तितत्त्वे ऽथ चिंतयेत्

ତାପରେ ଗୁରୁ ଶିବଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବବତ୍ ଶିଷ୍ୟର ଶିରେ ପବିତ୍ରଜଳ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି, ଶାନ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଶକ୍ତିତତ୍ତ୍ୱରେ ଜୀବ-ବନ୍ଧନର ବିଲୟ ଧ୍ୟାନ କରିବେ।

Verse 37

षडध्वनः परे पारे सर्वाध्वव्यापिनी पराम् । कोटिसूर्यप्रतीकाशं शैवीं शक्तिञ्च चिन्तयेत्

ଷଡ଼ଧ୍ୱକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେହି ପରତଟରେ, ସମସ୍ତ ଅଧ୍ୱରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ପରମ ଶୈବୀ ଶକ୍ତିକୁ ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 38

तदग्रे शिष्यमानीय शुद्धस्फटिकनिर्मलम् । प्रक्षाल्य कर्तरीं पश्चाच्छिवशास्त्रोक्तमार्गतः

ତାପରେ ଶିଷ୍ୟକୁ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆଣି, ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକ ପରି ନିର୍ମଳ କର୍ତ୍ତରୀକୁ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି, ପରେ ଶିବଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ମାର୍ଗ ଅନୁସାରେ ଅଗ୍ରସର ହେବେ।

Verse 39

कुर्यात्तस्य शिखाच्छेदं सह सूत्रेण देशिकः । ततस्तां गोमये न्यस्य शिवाग्नौ जुहुयाच्छिखाम्

ଦୀକ୍ଷାଗୁରୁ ତାହାର ଶିଖାକୁ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ସହିତ ଛେଦନ କରିବେ। ପରେ ସେଇ ଶିଖାକୁ ଗୋମୟ ଉପରେ ରଖି ଶିବାଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ରୂପେ ହୋମ କରିବେ।

Verse 40

वौषडंतेन मूलेन पुनः प्रक्षाल्य कर्तरीम् । हस्ते शिष्यस्य चैतन्यं तद्देहे विनिवर्तयेत्

‘ବୌଷଟ୍’ ଅନ୍ତ ମୂଳମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା କର୍ତ୍ତରୀକୁ ପୁନଃ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି, ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟର ହସ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ସେହି ଦେହରେ ଚେତନ୍ୟଶକ୍ତିକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରାଇବେ।

Verse 41

ततः स्नातं समाचांतं कृतस्वस्त्ययनं शिशुम् । प्रवेश्य मंडलाभ्यासं प्रणिपत्य च दंडवत्

ତାପରେ ଶିଶୁକୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ଆଚମନ କରାଇ ଏବଂ ସ୍ୱସ୍ତ୍ୟୟନ କର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ମଣ୍ଡଳ-ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇଲେ; ଶିଶୁ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲା।

Verse 42

पूजां कृत्वा यथान्यायं क्रियावैकल्यशुद्धये । वाचकेनैव मंत्रेण जुहुयादाहुतित्रयम्

ବିଧିଅନୁସାରେ ପୂଜା କରି, କ୍ରିୟାରେ ହୋଇଥିବା ଅପୂର୍ଣ୍ଣତାର ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ, କେବଳ ପଠିତ (ବାଚକ) ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିରେ ତିନି ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 43

उपांशूच्चारयोगेन जुहुयादाहुतित्रयम् । पुनस्संपूज्य देवेशं मन्त्रवैकल्यशुद्धये

ଉପାଂଶୁ (ମୃଦୁ) ଉଚ୍ଚାରଣ ଯୋଗେ ତିନି ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ। ପରେ ଦେବେଶଙ୍କୁ ପୁନଃ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରି ମନ୍ତ୍ର-ଅପୂର୍ଣ୍ଣତାର ଶୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରିବ।

Verse 44

हुत्वाहुतित्रयं पश्चात्प्रार्थयेत्प्रांजलिर्गुरुः । भगवंस्त्वत्प्रसादेन शुद्धिरस्य षडध्वनः

ତିନିଟି ଆହୁତି ଦେଇ ସାରି, ଗୁରୁ କରଯୋଡ଼ି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବେ—“ହେ ଭଗବନ୍! ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଏହି ଶିଷ୍ୟର ଷଡଧ୍ୱର ଶୁଦ୍ଧି ହେଉ।”

Verse 45

कृता तस्मात्परं धाम गमयैनं तवाव्ययम् । इति विज्ञाप्य देवाय नाडीसंधानपूर्वकम्

“ଏହେତୁ, ହେ ଦେବ, ଏହାକୁ ତୁମ ପରମ ଅବ୍ୟୟ ଧାମକୁ ନେଇଯାଅ”—ଏମିତି ଦେବଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରି, ପରେ ସେ ନାଡୀ-ସନ୍ଧାନପୂର୍ବକ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 46

पूर्णांतं पूर्ववत्कृत्वा ततो भूतानि शोधयेत् । स्थिरास्थिरे ततः शुद्ध्यै शीतोष्णे च ततः पदे

ପୂର୍ବବତ୍ ‘ପୂର୍ଣ୍ଣାନ୍ତ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରି, ପରେ ଭୂତ-ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଶୋଧନ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସ୍ଥିର-ଅସ୍ଥିରର ଚିନ୍ତନ କରି, ଶେଷରେ ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ ପଦକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 47

ध्यायेद्व्याप्त्यैकताकारे भूतशोधनकर्मणि । भूतानां ग्रंथिविच्छेदं कृत्वा त्यक्त्वा सहाधिपैः

ଭୂତଶୋଧନ କର୍ମରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଏକତା-ସ୍ୱରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ। ଭୂତମାନଙ୍କର ଗ୍ରନ୍ଥି କାଟି, ସେମାନଙ୍କ ଅଧିପତିମାନଙ୍କ ସହିତ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁ, ଯେପରି ଚେତନା ବନ୍ଧାତୀତ ପତି-ଶିବରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଏ।

Verse 48

भूतानि स्थितयोगेन यो जपेत्परमे शिवे । विशोध्यास्य तनुं दग्ध्वा प्लावयित्वा सुधाकणैः

ଯେ ନିଶ୍ଚଳ ଯୋଗରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ପରମ ଶିବଙ୍କ ଜପ କରେ, ସେ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱକୁ ଶୋଧି ଦେହପ୍ରକୃତିକୁ ପବିତ୍ର କରେ; ମଳକୁ ଦଗ୍ଧ କରି, ପରେ କୃପା-ସୁଧାକଣରେ ତାହାକୁ ପ୍ଲାବିତ କରେ।

Verse 49

स्थाप्यात्मानं ततः कुर्याद्विशुद्धाध्वमयं वपुः । तत्रादौ शान्त्यतीतां तु व्यापिकां स्वाध्वनः कलाम्

ପ୍ରଥମେ ଆତ୍ମାକୁ ସ୍ଥିର କରି, ପରେ ବିଶୁଦ୍ଧ ଅଧ୍ୱମୟ ଧ୍ୟାନ-ବପୁ ଗଢ଼ିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ଆରମ୍ଭରେ, ନିଜ ଅଧ୍ୱର ସର୍ବବ୍ୟାପିନୀ—ଶାନ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା—କଳାଶକ୍ତିକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 50

शुद्धामेव शिशोर्मूर्ध्नि न्यसेच्छान्तिमुखे तथा । विद्यां गलादिनाभ्यंतं प्रतिष्ठां तदधः क्रमात्

ସେ ଶିଶୁର ମସ୍ତକରେ ‘ଶୁଦ୍ଧା’କୁ ନ୍ୟାସ କରୁ, ଏବଂ ମୁଖରେ ସେହିପରି ‘ଶାନ୍ତି’କୁ। କଣ୍ଠରୁ ନାଭି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ‘ବିଦ୍ୟା’କୁ, ତାହାର ତଳେ କ୍ରମକ୍ରମେ ‘ପ୍ରତିଷ୍ଠା’କୁ ନ୍ୟାସ କରୁ।

Verse 51

जान्वंतं तदधो न्यस्येन्निवृत्तिं चानुचिंतयेत् । स्वबीजैस्सूत्रमंत्रं च न्यस्यां गैस्तं शिवात्मकम्

ମନ୍ତ୍ରକୁ ଜାନୁରେ ଏବଂ ତାହାର ତଳେ ନ୍ୟାସ କରି ‘ନିବୃତ୍ତି’ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁଚିନ୍ତନ କରିବ। ନିଜ-ନିଜ ବୀଜାକ୍ଷର ସହ ସୂତ୍ରମନ୍ତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସରେ ସ୍ଥାପନ କରି, ଏହା ସବୁ ଶିବସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଜାଣିବ।

Verse 52

बुद्ध्वा तं हृदयांभोजे देवमावाह्य पूजयेत् । आशास्य नित्यसांनिध्यं शिवस्वात्म्यं शिशौ गुरुः

ତାଙ୍କୁ ଜାଣି ହୃଦୟ-ପଦ୍ମରେ ସେଇ ଦେବଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି ପୂଜା କରିବ। ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଏବଂ ଶିଷ୍ୟରେ ଶିବସ୍ୱାତ୍ମ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବେ।

Verse 53

शिवतेजोमयस्यास्य शिशोरापादयेद्गुणान् । अणिमादीन्प्रसीदेति प्रदद्यादाहुतित्रयम्

ଏହି ଶିଶୁ ଶିବତେଜୋମୟ ବୋଲି ଜାଣି, ତାହାରେ ଅଣିମା ଆଦି ଦିବ୍ୟ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଆବାହନ କରିବ। ‘ପ୍ରସୀଦ’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ତିନିଟି ଆହୁତି ଅର୍ପଣ କରିବ।

Verse 54

तथैव तु गुणानेव पुनरस्योपपादयेत् । सर्वज्ञातां तथा तृप्तिं बोधं चाद्यन्तवर्जितम्

ସେହିପରି ପୁନର୍ବାର ତାଙ୍କର ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ହିଁ ସ୍ଥାପନ କରିବ—ତାଙ୍କର ସର୍ବଜ୍ଞତା, ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି, ଏବଂ ଆଦି-ଅନ୍ତ ବର୍ଜିତ ବୋଧ।

Verse 55

अलुप्तशक्तिं स्वातन्त्र्यमनंतां शक्तिमेव च । ततो देवमनुज्ञाप्य सद्यादिकलशैस्तु तम्

ଯାହାଙ୍କ ଶକ୍ତି କେବେ ଲୁପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ପରମ ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅନନ୍ତ—ଏମିତି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର। ପରେ ଦେବଙ୍କ ଅନୁଜ୍ଞା ନେଇ, ସଦ୍ୟଃ (ସଦ୍ୟୋଜାତ) କଳଶ ଆଦି ଅଭିଷେକ କଳଶମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ବିଧି ସମ୍ପାଦନ କର।

Verse 56

अभिषिंचेत देवेशं ध्यायन्हृदि यथाक्रमम् । अथोपवेश्य तं शिष्यं शिवमभ्यर्च्य पूर्ववत्

ବିଧିର କ୍ରମାନୁସାରେ ହୃଦୟରେ ଧ୍ୟାନ କରି କରି ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିବ। ପରେ ସେଇ ଶିଷ୍ୟକୁ ବସାଇ, ପୂର୍ବବତ୍ ପୁନଃ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ।

Verse 57

लब्धानुज्ञः शिवाच्छैवीं विद्यामस्मै समादिशेत् । ओंकारपूर्विकां तत्र संपुटान्तु नमो ऽंतगाम्

ଶିବଙ୍କ ଅନୁଜ୍ଞା ପାଇ ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟକୁ ଶୈବୀ ବିଦ୍ୟା (ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା) ଉପଦେଶ ଦେବ। ଏହା ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେବ; ଏବଂ ସେଠାରେ ସମ୍ପୁଟ (ରକ୍ଷାବଳୟ) ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ‘ନମୋ’ର ବିନିଯୋଗ କରିବ।

Verse 58

शिवशक्तियुताञ्चैव शक्तिविद्यां च तादृशीम् । ऋषिं छन्दश्च देवं च शिवतां शिवयोस्तथा

ଶିବଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଏହି ଶକ୍ତିବିଦ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ତାହାର ଋଷି, ଛନ୍ଦ, ଦେବତା, ଏବଂ ଶିବ-ଶକ୍ତି ଏହି ଦିବ୍ୟ ଯୁଗଳର ‘ଶିବତା’—ଅର୍ଥାତ୍ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଶିବ-ସ୍ୱଭାବକୁ ମଧ୍ୟ ଅବଗତ ହେବା ଉଚିତ।

Verse 59

पूजां सावरणां शम्भोरासनानि च सन्दिशेत् । पुनः संपूज्य देवेशं यन्मया समनुष्ठितम्

ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସାବରଣ (ଆବରଣ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ) ପୂଜା କରି ବିଧିମତେ ଆସନଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବ। ପୁନଃ ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜି ବିନୟରେ ନିବେଦନ କରିବ—“ଏହି ବିଧି ମୋ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।”

Verse 60

सुकृतं कुरु तत्सर्वमिति विज्ञापयेच्छिवम् । सहशिष्यो गुरुर्देवं दण्डवत्क्षितिमंडले

“ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟକର୍ମ କର” — ଏଭଳି ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିବେ; ତାପରେ ସେହି ଦେବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରିବେ।

Verse 61

प्रणम्योद्वासयेत्तस्मान्मंडलात्पावकादपि । ततः सदसिकाः सर्वे पूज्याः पूजार्हकाः क्रमात्

ପ୍ରଣାମ କରି ସେ ମଣ୍ଡଳରୁ—ଅଗ୍ନିରୁ ମଧ୍ୟ—ଆହ୍ୱାନିତ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉଦ୍ବାସନ କରିବ। ତାପରେ ସଭାରେ ବସିଥିବା ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟ, ଯେମାନେ ପୂଜ୍ୟ ଓ ପୂଜାର୍ହ, ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ରମେ ସମ୍ମାନ କରିବ।

Verse 63

सेव्या वित्तानुसारेण सदस्याश्च सहर्त्विजः । वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेच्छिवमात्मनः

ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ସଦସ୍ୟମାନେ ଓ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସେବା କରିବା ଉଚିତ। ଧନ ବିଷୟରେ ଛଳ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯଦି ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଶିବଙ୍କୁ ଚାହେ, ତେବେ ସରଳ ଓ ନ୍ୟାୟବାନ ହେବା ଦରକାର।