पञ्चाक्षरीविद्यायाḥ कलियुगे मोक्षोपायः | The Pañcākṣarī Vidyā as a Means of Liberation in Kali Yuga

Verse 1

देव्युवाच । कलौ कलुषिते काले दुर्जये दुरतिक्रमे । अपुण्यतमसाच्छन्ने लोके धर्मपराङ्मुखे

ଦେବୀ କହିଲେ—କଳିଯୁଗରେ, ଯେତେବେଳେ କାଳ କଳୁଷିତ, ଜୟ କରିବା ଦୁର୍ଜୟ ଓ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଦୁରତିକ୍ରମ; ଯେତେବେଳେ ଅପୁଣ୍ୟଜନିତ ଅନ୍ଧକାରେ ଲୋକ ଆଚ୍ଛନ୍ନ ଓ ଧର୍ମରୁ ପରାଙ୍ମୁଖ—

Verse 2

क्षीणे वर्णाश्रमाचारे संकटे समुपस्थिते । सर्वाधिकारे संदिग्धे निश्चिते वापि पर्यये

ଯେତେବେଳେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ-ଆଚାର କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ସଙ୍କଟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧର୍ମକର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଯଥାର୍ଥ ପଥ ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ହୁଏ—କିମ୍ବା ନିଶ୍ଚିତ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଯାଏ—

Verse 3

तदोपदेशे विहते गुरुशिष्यक्रमे गते । केनोपायेन मुच्यंते भक्तास्तव महेश्वर

ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଉପଦେଶ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ପରମ୍ପରା ଲୁପ୍ତ ହୁଏ, ହେ ମହେଶ୍ୱର! ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ କେଉଁ ଉପାୟରେ ମୁକ୍ତି ପାଇବେ?

Verse 4

ईश्वर उवाच । आश्रित्य परमां विद्यां हृद्यां पञ्चाक्षरीं मम । भक्त्या च भावितात्मानो मुच्यंते कलिजा नराः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ମୋର ପରମ ବିଦ୍ୟା, ହୃଦୟନିବାସୀ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଭକ୍ତିରେ ଆତ୍ମାକୁ ଭାବିତ କରିଥିବା କଳିଯୁଗଜ ନରମାନେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 5

मनोवाक्कायजैर्दोषैर्वक्तुं स्मर्तुमगोचरैः । दूषितानां कृतघ्नानां निंदकानां छलात्मनाम्

ମନ, ବାଣୀ ଓ କାୟାଜନିତ ଦୋଷରେ ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଦୂଷିତ—କୃତଘ୍ନ, ନିନ୍ଦକ ଓ ଛଳସ୍ୱଭାବୀ—ସେମାନେ ସେହି ଦୋଷବଶେ ସାଧାରଣ ଚିନ୍ତାର ଅଗୋଚର ଶିବତତ୍ତ୍ୱକୁ ନ କହିପାରନ୍ତି, ନ ସ୍ମରଣ କରିପାରନ୍ତି।

Verse 6

लुब्धानां वक्रमनसामपि मत्प्रवणात्मनाम् । मम पञ्चाक्षरी विद्या संसारभयतारिणी

ଲୋଭୀ ଓ ବକ୍ରମନସ୍କ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଅନ୍ତରାତ୍ମା ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରବଣ ହୁଏ, ତେବେ ମୋର ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ବିଦ୍ୟା ହିଁ ସଂସାରଭୟରୁ ପାର କରାଉଥିବା ତାରିଣୀ।

Verse 7

मयैवमसकृद्देवि प्रतिज्ञातं धरातले । पतितो ऽपि विमुच्येत मद्भक्तो विद्ययानया

ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ଧରାତଳେ ପୁନଃପୁନଃ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛି—ମୋର ଭକ୍ତ ପତିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ବିଦ୍ୟାଦ୍ୱାରା ସେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 8

ततः कथं विमुच्येत पतितो विद्यया ऽनया । ईश्वर उवाच । तथ्यमेतत्त्वया प्रोक्तं तथा हि शृणु सुन्दरि

ତେବେ (ଦେବୀ ପଚାରିଲେ): ‘ଏହି ବିଦ୍ୟାଦ୍ୱାରା ପତିତ ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି ମୁକ୍ତ ହେବ?’ ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ‘ତୁମେ କହିଥିବା କଥା ସତ୍ୟ; ତେଣୁ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ସେପରି ଶୁଣ।’

Verse 9

रहस्यमिति मत्वैतद्गोपितं यन्मया पुरा । समंत्रकं मां पतितः पूजयेद्यदि मोहितः

‘ଏହା ରହସ୍ୟ’ ବୋଲି ଭାବି ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଏହାକୁ ଗୋପନ କରି ରଖିଥିଲି; କାରଣ ମୋହିତ ପତିତ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମନ୍ତ୍ରସହିତ ମୋତେ ପୂଜେ, ତେବେ ତାହା ଫଳଦାୟକ ହୁଏ—ସେହିପାଇଁ ଏହା ରହସ୍ୟରୂପେ ରକ୍ଷିତ ଥିଲା।

Verse 10

नारकी स्यान्न सन्देहो मम पञ्चाक्षरं विना । अब्भक्षा वायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः

ମୋର ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ବିନା—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ନରକଗାମୀ ହୁଏ; କେବଳ ଜଳାହାରୀ, କେବଳ ବାୟୁଭକ୍ଷୀ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ବ୍ରତ-ତପରେ କୃଶ ହୋଇଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ।

Verse 11

तेषामेतैर्व्रतैर्नास्ति मम लोकसमागमः । भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव यो हि मां सकृदर्चयेत्

ଏମିତି ବ୍ରତମାନେ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ମୋର ଲୋକସମାଗମ ମିଳେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯେ ଭକ୍ତିରେ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଏକଥର ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେ, ସେ ମୋ ସହ ସମ୍ମିଳନ ପାଏ।

Verse 12

सो ऽपि गच्छेन्मम स्थानं मन्त्रस्यास्यैव गौरवात् । तस्मात्तपांसि यज्ञाश्च व्रतानि नियमास्तथा

ସେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ମହିମାରେ ମୋର ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ତେଣୁ ତପ, ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରତ ଓ ନିୟମ—ଏସବୁ ଏହାଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ଓ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 13

पञ्चाक्षरार्चनस्यैते कोट्यंशेनापि नो समः । बद्धो वाप्यथ मुक्तो वा पाशात्पञ्चाक्षरेण यः

ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ କୃତ ଆରାଧନାର କୋଟିଭାଗର ସମାନ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସାଧନ ନୁହେଁ। ବଦ୍ଧ ହେଉ କି ମୁକ୍ତ, ଯେ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରର ଶରଣ ନେଉଛି ସେ ପାଶବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 14

पूजयेन्मां स मुच्येत नात्र कार्या विचारणा । अरुद्रो वा सरुद्रो वा सकृत्पञ्चाक्षरेण यः

ଯେ ମୋତେ ପୂଜେ ସେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ କିମ୍ବା ବିଚାରଣାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଅରୁଦ୍ର ହେଉ କି ସରୁଦ୍ର, ଯେ ଏକଥର ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ଜପ କରେ ସେ ଏହି କୃପା ପାଏ।

Verse 15

पूजयेत्पतितो वापि मूढो वा मुच्यते नरः । षडक्षरेण वा देवि तथा पञ्चाक्षरेण वा

ହେ ଦେବୀ, ମନୁଷ୍ୟ ପତିତ ହେଉ କି ମୂଢ, ଯଦି ସେ (ଶିବଙ୍କ) ପୂଜା କରେ ତେବେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ଷଡାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ହେଉ କି ସେହିପରି ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ।

Verse 16

स ब्रह्मांगेन मां भक्त्या पूजयेद्यदि मुच्यते । पतितो ऽपतितो वापि मन्त्रेणानेन पूजयेत्

ଯଦି କେହି ବିଧିଅନୁସାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍ଗ ସହିତ ଭକ୍ତିରେ ମୋତେ ପୂଜେ, ସେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ପତିତ ହେଉ କି ଅପତିତ, ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ହିଁ ପୂଜା କରୁ।

Verse 17

मम भक्तो जितक्रोधो सलब्धो ऽलब्ध एव वा । अलब्धालब्ध एवेह कोटिकोटिगुणाधिकः

ମୋର ଭକ୍ତ, ଯିଏ କ୍ରୋଧକୁ ଜିତିଛି, ଲାଭ ହେଉ କି ଅଲାଭ—ଦୁହିଁଥିରେ ସମ ରହେ। ଲାଭାଲାଭରେ ସମ ଥିବା ସେ ଏଠାରେ କୋଟି-କୋଟି ଗୁଣରେ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 18

तस्माल्लब्ध्वैव मां देवि मन्त्रेणानेन पूजयेत् । लब्ध्वा संपूजयेद्यस्तु मैत्र्यादिगुणसंयुतः

ଏହେତୁ, ହେ ଦେବୀ, ଏଭଳି ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ମୋର ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଯେ ମୈତ୍ରୀ ଆଦି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ (ଏହି ମନ୍ତ୍ର) ପ୍ରାପ୍ତ କରି ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କରେ, ସେ ଉପାସନାରେ ସିଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 19

ब्रह्मचर्यरतो भक्त्या मत्सादृश्यमवाप्नुयात् । किमत्र बहुनोक्तेन भक्तास्सर्वेधिकारिणः

ଯେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ଭକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ, ସେ ମୋ ସଦୃଶତା ପାଏ। ଏଠାରେ ଅଧିକ କ’ଣ କହିବି? ମୋର ସମସ୍ତ ଭକ୍ତ ମୋ କୃପା ଓ ମୋ ଦିଆ ପଥର ଅଧିକାରୀ।

Verse 20

मम पञ्चाक्षरे मंत्रे तस्माच्छ्रेष्ठतरो हि सः । पञ्चाक्षरप्रभावेण लोकवेदमहर्षयः

ମୋ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରମଧ୍ୟରେ ସେହି ମନ୍ତ୍ରଟି ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପଞ୍ଚାକ୍ଷରର ପ୍ରଭାବରେ ଲୋକ, ବେଦ ଓ ମହର୍ଷିମାନେ—ସମସ୍ତେ ଧାରିତ ଓ ଆଲୋକିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 21

तिष्ठंति शाश्वता धर्मा देवास्सर्वमिदं जगत् । प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजंगमे

ପ୍ରଳୟ ଆସିଲେ ଏବଂ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ, ଦେବମାନେ ଓ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ତଥାପି ରହେ—ପ୍ରଭୁରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ, ଅବିନାଶୀ ଆଧାରରେ।

Verse 22

सर्वं प्रकृतिमापन्नं तत्र संलयमेष्यति । एको ऽहं संस्थितो देवि न द्वितीयो ऽस्ति कुत्रचित्

ଯାହା କିଛି ପ୍ରକୃତିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ସେ ସେଠାରେଇ ଲୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ। ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ଏକା ହିଁ ସ୍ଥିତ; କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ, କେବେ ମଧ୍ୟ, ଦ୍ୱିତୀୟ ନାହିଁ।

Verse 23

तदा वेदाश्च शास्त्राणि सर्वे पञ्चाक्षरे स्थिताः । ते नाशं नैव संप्राप्ता मच्छक्त्या ह्यनुपालिताः

ତେବେ ବେଦ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ପଞ୍ଚାକ୍ଷରରେ ସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ନାଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ମୋ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ଧାରିତ ଥିଲେ।

Verse 24

ततस्सृष्टिरभून्मत्तः प्रकृत्यात्मप्रभेदतः । गुणमूर्त्यात्मनां चैव ततोवांतरसंहृतिः

ତାପରେ ମୋଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା—ପ୍ରକୃତି ଓ ଆତ୍ମାର ଭେଦ ଦ୍ୱାରା। ଗୁଣମୟ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରେ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ (ବାନ୍ତର) ଲୟ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 25

तदा नारायणश्शेते देवो मायामयीं तनुम् । आस्थाय भोगिपर्यंकशयने तोयमध्यगः

ତେବେ ଦେବ ନାରାୟଣ ମାୟାମୟ ତନୁ ଧାରଣ କରି, ଭୋଗୀ (ଶେଷ) ସର୍ପର ପର୍ଯ୍ୟଙ୍କ-ଶୟନରେ ଶୟନ କଲେ, ଆଦିଜଳର ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ।

Verse 26

तन्नाभिपंकजाज्जातः पञ्चवक्त्रः पितामहः । सिसृक्षमाणो लोकांस्त्रीन्न सक्तो ह्यसहायवान्

ସେଇ (ପ୍ରଭୁଙ୍କ) ନାଭିପଦ୍ମରୁ ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମିଲେ। ତଥାପି ତିନି ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସହାୟ ନଥିବାରୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ।

Verse 27

मुनीन्दश ससर्जादौ मानसानमितौजसः । तेषां सिद्धिविवृद्ध्यर्थं मां प्रोवाच पितामहः

ଆଦିରେ ପିତାମହ ଦଶ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ମାନସଜ, ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ। ସେମାନଙ୍କ ସିଦ୍ଧିବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପରେ ପିତାମହ ମୋତେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 28

मत्पुत्राणां महादेव शक्तिं देहि महेश्वर । इत्येवं प्रार्थितस्तेन पञ्चवक्त्रधरो ह्यहम्

“ହେ ମହାଦେବ, ହେ ମହେଶ୍ୱର! ମୋ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଦିଅ।” ଏଭଳି ତାଙ୍କର ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ମୁଁ—ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ରଧର ଶିବ—ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲି।

Verse 29

पञ्चाक्षराणि क्रमशः प्रोक्तवान्पद्मयोनये । स पञ्चवदनैस्तानि गृह्णंल्लोकपितामहः

ସେ କ୍ରମକ୍ରମେ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରକୁ ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କଲେ। ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ତାହାକୁ ନିଜ ପାଞ୍ଚ ମୁଖରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 30

वाच्यवाचकभावेन ज्ञातवान्मां महेश्वरम् । ज्ञात्वा प्रयोगं विविधं सिद्धमंत्रः प्रजापतिः

ବାଚ୍ୟ-ବାଚକ ଭାବରେ ପ୍ରଜାପତି ମୋତେ ମହେଶ୍ୱର ଭାବେ ଜାଣିଲେ। ମନ୍ତ୍ରର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୟୋଗ ବୁଝି ସେ ସିଦ୍ଧମନ୍ତ୍ର—ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ—ହେଲେ।

Verse 31

पुत्रेभ्यः प्रददौ मंत्रं मंत्रार्थं च यथातथम् । ते च लब्ध्वा मंत्ररत्नं साक्षाल्लोकपितामहात्

ସେ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଓ ତାହାର ଯଥାର୍ଥ ଅର୍ଥ ଯଥାତଥ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରଦାନ କଲେ। ଏବଂ ସେମାନେ ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ସେହି ମନ୍ତ୍ରରତ୍ନ ପାଇ ଅନୁଗ୍ରହ-ଅଧିକାର ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 32

तदाज्ञप्तेन मार्गेण मदाराधनकांक्षिणः । मेरोस्तु शिखरे रम्ये मुंजवान्नाम पर्वतः

ମୋର ଆଜ୍ଞାଦିତ ମାର୍ଗରେ ମୋତେ ଆରାଧନା କରିବାକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷୀମାନେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ମେରୁର ରମ୍ୟ ଶିଖରରେ ‘ମୁଞ୍ଜବାନ୍’ ନାମକ ଏକ ପର୍ବତ ଅଛି।

Verse 33

मत्प्रियः सततं श्रीमान्मद्भक्तै रक्षितस्सदा । तस्याभ्याशे तपस्तीव्रं लोकं स्रष्टुं समुत्सुकाः

ସେ ସଦା ମୋର ପ୍ରିୟ, ସଦା ଶ୍ରୀସମ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ମୋର ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ରକ୍ଷିତ। ତାହାର ସମୀପରେ, ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକମାନେ ତୀବ୍ର ତପ କରନ୍ତି।

Verse 34

दिव्यं वर्षसहस्रं तु वायुभक्षास्समाचरन् । तेषां भक्तिमहं दृष्ट्वा सद्यः प्रत्यक्षतामियाम्

ସେମାନେ ଏକ ହଜାର ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବଳ ବାୟୁକୁ ଆହାର କରି ତପସ୍ୟା କଲେ; ସେମାନଙ୍କ ଭକ୍ତି ଦେଖି ମୁଁ ସତ୍ୱରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେଲି।

Verse 35

ऋषिं छंदश्च कीलं च बीजशक्तिं च दैवतम् । न्यासं षडंगं दिग्बंधं विनियोगमशेषतः

ଋଷି, ଛନ୍ଦ, କୀଳ, ବୀଜ-ଶକ୍ତି ଓ ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତା—ଏସବୁ; ଏବଂ ନ୍ୟାସ, ଷଡଅଙ୍ଗ, ଦିଗ୍ବନ୍ଧ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିନିଯୋଗ—ସବୁକୁ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 36

प्रोक्तवानहमार्याणां जगत्सृष्टिविवृद्धये । ततस्ते मंत्रमाहात्म्यादृषयस्तपसेधिताः

ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିସ୍ତାର ପାଇଁ ମୁଁ ଆର୍ୟମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲି। ପରେ ସେହି ମନ୍ତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ହେଲେ।

Verse 37

सृष्टिं वितन्वते सम्यक्सदेवासुरमानुषीम् । अस्याः परमविद्यायास्स्वरूपमधुनोच्यते

ସେ ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମାନବ ସହିତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଯଥାକ୍ରମେ ସମ୍ୟକ୍ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି। ଏବେ ଏହି ପରମ ବିଦ୍ୟାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କୁହାଯାଉଛି।

Verse 38

आदौ नमः प्रयोक्तव्यं शिवाय तु ततः परम् । सैषा पञ्चाक्षरी विद्या सर्वश्रुतिशिरोगता

ପ୍ରଥମେ ‘ନମଃ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ, ତାପରେ ‘ଶିବାୟ’। ଏହିଏ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ବିଦ୍ୟା, ସମସ୍ତ ଶ୍ରୁତିର ଶିରୋଭୂଷଣ।

Verse 39

सर्वजातस्य सर्वस्य बीजभूता सनातनी । प्रथमं मन्मुखोद्गीर्णा सा ममैवास्ति वाचिका

ସେ ସମସ୍ତ ଜାତ ଓ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ସନାତନ ବୀଜ-କାରଣ ଶକ୍ତି। ମୋର ମୁଖରୁ ପ୍ରଥମେ ଉଚ୍ଚାରିତ ସେ ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ ମୋର ନିଜ ବାଚକ-ଶକ୍ତି।

Verse 40

तप्तचामीकरप्रख्या पीनोन्नतपयोधरा । चतुर्भुजा त्रिनयना बालेंदुकृतशेखरा

ସେ ତପ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଦୀପ୍ତିମତୀ; ତାଙ୍କର ସ୍ତନ ଭରିଆ ଓ ଉନ୍ନତ। ସେ ଚତୁର୍ଭୁଜା, ତ୍ରିନୟନା, ଏବଂ ଶିରୋଭୂଷଣ ଭାବେ ବାଳଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

Verse 41

पद्मोत्पलकरा सौम्या वरदाभयपाणिका । सर्वलक्षणसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता

ସେ ସୌମ୍ୟା ଓ ମଙ୍ଗଳମୟୀ; ତାଙ୍କ ହସ୍ତରେ ପଦ୍ମ ଓ ନୀଳୋତ୍ପଳ, ଅନ୍ୟ ହସ୍ତଦ୍ୱୟରେ ବର ଓ ଅଭୟ ଦାନ କରୁଥିଲେ। ସେ ସର୍ବ ଶୁଭଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନା ଓ ସର୍ବାଭରଣଭୂଷିତା।

Verse 42

सितपद्मासनासीना नीलकुंचितमूर्धजा । अस्याः पञ्चविधा वर्णाः प्रस्फुरद्रश्मिमंडलाः

ସେ ଶ୍ୱେତ ପଦ୍ମାସନରେ ଆସୀନା; ତାଙ୍କ କେଶ ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ଓ କୁଞ୍ଚିତ। ତାଙ୍କଠାରୁ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବର୍ଣ୍ଣ, ଦୀପ୍ତ ରଶ୍ମିମଣ୍ଡଳରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ ହୋଇ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ହେଉଥିଲା।

Verse 43

पीतः कृष्णस्तथा धूम्रः स्वर्णाभो रक्त एव च । पृथक्प्रयोज्या यद्येते बिंदुनादविभूषिताः

ପୀତ, କୃଷ୍ଣ, ଧୂମ୍ର, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣାଭ ଓ ରକ୍ତ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ବର୍ଣ୍ଣ ଯଦି ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ ଏବଂ ବିନ୍ଦୁ-ନାଦରେ ବିଭୂଷିତ ହୁଏ, ତେବେ ଶିବଶାସନରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କର୍ମରେ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 44

अर्धचन्द्रनिभो बिंदुर्नादो दीपशिखाकृतिः । बीजं द्वितीयं बीजेषु मंत्रस्यास्य वरानने

ହେ ବରାନନେ, ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ବୀଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବୀଜ ହେଉଛି ବିନ୍ଦୁ, ଯାହା ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ; ତାହାର ନାଦ ଦୀପଶିଖାକୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 45

दीर्घपूर्वं तुरीयस्य पञ्चमं शक्तिमादिशेत् । वामदेवो नाम ऋषिः पंक्तिश्छन्द उदाहृतम्

ଚତୁର୍ଥ ଅଂଶ ପାଇଁ ଆରମ୍ଭରେ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର ରଖି ପଞ୍ଚମ ଶକ୍ତିକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଋଷି ‘ବାମଦେବ’ ଏବଂ ଛନ୍ଦ ‘ପଙ୍କ୍ତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 46

देवता शिव एवाहं मन्त्रस्यास्य वरानने । गौतमो ऽत्रिर्वरारोहे विश्वामित्रस्तथांगिराः

ହେ ବରାନନେ, ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଦେବତା ଶିବ ଏକା—ଅର୍ଥାତ୍ ମୁଁ ନିଜେ। ହେ ବରାରୋହେ, ଏଠାରେ ଋଷିମାନେ ଗୌତମ, ଅତ୍ରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏବଂ ଅଙ୍ଗିରା।

Verse 47

भरद्वाजश्च वर्णानां क्रमशश्चर्षयः स्मृताः । गायत्र्यनुष्टुप्त्रिष्टुप्च छंदांसि बृहती विराट्

ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଭରଦ୍ୱାଜ ଆଦି ଋଷିମାନେ ସ୍ମରଣୀୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏବଂ ଛନ୍ଦମାନେ ଗାୟତ୍ରୀ, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍, ବୃହତୀ ଓ ବିରାଟ୍ ବୋଲି ଶିଖାଯାଇଛି।

Verse 48

इन्द्रो रुद्रो हरिर्ब्रह्मा स्कंदस्तेषां च देवताः । मम पञ्चमुखान्याहुः स्थाने तेषां वरानने

ହେ ବରାନନେ! ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର, ହରି (ବିଷ୍ଣୁ), ବ୍ରହ୍ମା ଓ ସ୍କନ୍ଦ—ତଥା ତାଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତାମାନେ—ମୋର ପଞ୍ଚମୁଖର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ବସନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 49

पूर्वादेश्चोर्ध्वपर्यंतं नकारादि यथाक्रमम् । अदात्तः प्रथमो वर्णश्चतुर्थश्च द्वितीयकः

ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯଥାକ୍ରମେ ‘ନ’କାରାଦି ବର୍ଣ୍ଣବିନ୍ୟାସରେ—ପ୍ରଥମ ବର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଦାତ୍ତ, ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱିତୀୟକ ସ୍ୱରଯୁକ୍ତ।

Verse 50

पञ्चमः स्वरितश्चैव तृतीयो निहतः स्मृतः । मूलविद्या शिवं शैवं सूत्रं पञ्चाक्षरं तथा

ପଞ୍ଚମ ଅକ୍ଷର ସ୍ୱରିତ ସ୍ୱରରେ ଉଚ୍ଚାର୍ୟ, ତୃତୀୟଟି ‘ନିହତ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏହାହି ମୂଳବିଦ୍ୟା—ଶିବସ୍ୱରୂପ ଶୈବ ସୂତ୍ର, ସେହି ପବିତ୍ର ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର।

Verse 51

नामान्यस्य विजानीयाच्छैवं मे हृदयं महत् । नकारश्शिर उच्येत मकारस्तु शिखोच्यते

ମୋର ଏହି ମହା ଶୈବ ‘ହୃଦୟ’ର ନାମମାନେ ଓ ଅନ୍ତଃରଚନାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ‘ନ’ ଅକ୍ଷର ଶିର (ମୁଣ୍ଡ) କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ‘ମ’ ଅକ୍ଷର ଶିଖା (ଚୂଡ଼ା) କୁହାଯାଏ।

Verse 52

शिकारः कवचं तद्वद्वकारो नेत्रमुच्यते । यकारो ऽस्त्रं नमस्स्वाहा वषठुंवौषडित्यपि

‘ଶି’ ଅକ୍ଷର କବଚ (ରକ୍ଷାକବଚ) କୁହାଯାଏ; ସେହିପରି ‘ବ’ ଅକ୍ଷର ନେତ୍ର (ମନ୍ତ୍ର-ନେତ୍ର) ବୋଲି ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ। ‘ଯ’ ଅକ୍ଷର ଅସ୍ତ୍ର ବୋଲି ଘୋଷିତ; ଏବଂ ‘ନମଃ’, ‘ସ୍ୱାହା’, ‘ବଷଟ୍’, ‘ହୁଁ’, ‘ବୌଷଟ୍’ ମନ୍ତ୍ରୋଦ୍‌ଘୋଷଣାମାନେ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ।

Verse 53

फडित्यपि च वर्णानामन्ते ऽङ्गत्वं यदा तदा । तत्रापि मूलमंत्रो ऽयं किंचिद्भेदसमन्वयात्

ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ଶେଷରେ ‘ଫଟ୍’ ଯୋଡ଼ାଯାଇ ଯେତେବେଳେ ତାହା ଅଙ୍ଗ (ସହାୟକ) ଭାବେ କାମ କରେ, ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସେଇ ମୂଳମନ୍ତ୍ର—କେବଳ ଅଳ୍ପ ରୂପଭେଦର ସମନ୍ୱୟ ମାତ୍ର।

Verse 54

तत्रापि पञ्चमो वर्णो द्वादशस्वरभूषितः । तास्मादनेन मंत्रेण मनोवाक्कायभेदतः

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚମ ବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାଦଶ ସ୍ୱରରେ ଭୂଷିତ। ତେଣୁ ଏହି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ମନ‑ବାକ୍‑କାୟ ଭେଦ ଅନୁସାରେ ପୂଜା ଓ ନିୟମିତ ସାଧନା କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବଦ୍ଧ ଜୀବ ପତିରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅଭିମୁଖୀ ହୁଏ।

Verse 55

आवयोरर्चनं कुर्याज्जपहोमादिकं तथा । यथाप्रज्ञं यथाकालं यथाशास्त्रं यथामति

ଆମ ଉଭୟଙ୍କର ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଜପ‑ହୋମ ଆଦି ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ନିଜ ପ୍ରଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ, ଯଥାକାଳେ, ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଓ ଦୃଢ଼ ମତି ଅନୁସାରେ କର।

Verse 56

यथाशक्ति यथासंपद्यथायोगं यथारति । यदा कदापि वा भक्त्या यत्र कुत्रापि वा कृता

ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ, ସମ୍ପଦ ଅନୁସାରେ, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଯୋଗ‑ଅନୁଶାସନ ଅନୁସାରେ, ହୃଦୟର ରୁଚି ଅନୁସାରେ—ଯେତେବେଳେ ହେଉ, ଯେଉଁଠି ହେଉ—ଭକ୍ତିରେ କରାଗଲେ ତାହା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 57

येन केनापि वा देवि पूजा मुक्तिं नयिष्यते । मय्यासक्तेन मनसा यत्कृतं मम सुन्दरि

ହେ ଦେବି, ଯେକୌଣସି ପ୍ରକାରରେ କରାଯାଇଥିବା ପୂଜା ମୁକ୍ତିକୁ ନେଇଯାଏ—ଯଦି ତାହା ମୋତେ ଆସକ୍ତ ମନରେ କରାଯାଇଥାଏ, ହେ ସୁନ୍ଦରି।

Verse 58

मत्प्रियं च शिवं चैव क्रमेणाप्यक्रमेण वा । तथापि मम भक्ता ये नात्यंतविवशाः पुनः

ମୋ ପ୍ରିୟ ଓ ଶିବ—ଏ ଦୁହିଁଙ୍କୁ କ୍ରମେ କିମ୍ବା ଅକ୍ରମେ ପୂଜିଲେ ମଧ୍ୟ; ତଥାପି ଯେମାନେ ମୋର ଭକ୍ତ, ସେମାନେ ପୁନଃ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସହାୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 59

तेषां सर्वेषु शास्त्रेषु मयेव नियमः कृतः । तत्रादौ संप्रवक्ष्यामि मन्त्रसंग्रहणं शुभम्

ସେହି ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିୟମ ମୁଁ ଏକାଇ ସ୍ଥାପନ କରିଛି। ସେଠାରେ ପ୍ରଥମେ ମନ୍ତ୍ର ସଂଗ୍ରହ ଓ ଗ୍ରହଣର ଶୁଭ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କହିବି।

Verse 60

यं विना निष्फलं जाप्यं येन वा सफलं भवेत्

ଯାହାଙ୍କ ବିନା ମନ୍ତ୍ରଜପ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ତାହା ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।