स्कन्दसरः (Skandasara) — तीर्थवर्णनम् / Description of the Skandasara Sacred Lake
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୧ରେ ସୂତଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ମାଧ୍ୟମରେ ତୀର୍ଥକେନ୍ଦ୍ରିକ ଉପାଖ୍ୟାନ ଆସେ। ‘ସ୍କନ୍ଦସରଃ’ ନାମକ ପବିତ୍ର ସରୋବର ସମୁଦ୍ରସଦୃଶ ବିସ୍ତୃତ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଜଳ ମଧୁର, ଶୀତଳ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ସହଜଲଭ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସ୍ଫଟିକସମ ତଟ, ଋତୁପୁଷ୍ପ, ପଦ୍ମ ଓ ଜଳଜ ଉଦ୍ଭିଦ, ମେଘସଦୃଶ ତରଙ୍ଗ ମିଶି ‘ପୃଥିବୀରେ ଆକାଶ’ ପରି ଦିବ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଗଢ଼େ। ପରେ ମୁନି ଓ ମୁନିକୁମାରମାନେ ସ୍ନାନ ଏବଂ ତୀର୍ଥଜଳ ସଂଗ୍ରହ ବିଧି ପାଳନ କରନ୍ତି; ଭସ୍ମ, ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର, ଶ୍ୱେତବସ୍ତ୍ର ଓ ନିୟତ ଆଚାର ଦ୍ୱାରା ଶୈବ ତପସ୍ବୀ-ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶିତ। ଘଟ, କଳଶ, କମଣ୍ଡଲୁ, ପତ୍ରପାତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ଜଳବାହକ ସାଧନ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ, ଜଳ ସଂଗ୍ରହର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ—ନିଜ ପାଇଁ, ଅନ୍ୟ ପାଇଁ, ବିଶେଷତଃ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏଭଳି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ → ଆଚାରନିୟମ → ତୀର୍ଥଜଳର ପୁଣ୍ୟବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ଶିବକେନ୍ଦ୍ରିତ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ପୁଣ୍ୟ ସୂଚିତ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । तत्र स्कंदसरो नाम सरस्सागरसन्निभम् । अमृतस्वादुशिशिरस्वच्छा गाधलघूदकम्
ସୂତ କହିଲେ—ସେଠାରେ ‘ସ୍କନ୍ଦସର’ ନାମକ ସରୋବର ଥିଲା, ସାଗର ପରି ବିଶାଳ; ତାହାର ଜଳ ଅମୃତ ପରି ମଧୁର, ଶୀତଳ, ସ୍ୱଚ୍ଛ, ଗଭୀର ଏବଂ ତଥାପି କୋମଳ ଧାରାବାହୀ ଥିଲା।
Verse 2
समंततः संघटितं स्फटिको पलसंचयैः । सर्वर्तुकुसुमैः फुल्लैश्छादिताखिलदिङ्मुखम्
ଚାରିଦିଗରେ ସ୍ଫଟିକସଦୃଶ ପଲାଶପୁଞ୍ଜର ଢେରରେ ତାହା ଘନଭାବେ ଗଠିତ ଥିଲା; ସମସ୍ତ ଋତୁର ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ କୁସୁମ ସମସ୍ତ ଦିଗ୍ମୁଖକୁ ଆବୃତ କରିଥିଲା।
Verse 3
शैवलैरुत्पलैः पद्मैः कुमुदैस्तारकोपमैः । तरंगैरभ्रसंकाशैराकाशमिव भूमिगम्
ତାହା ଶୈବାଳ, ନୀଲୋତ୍ପଳ, ପଦ୍ମ ଓ ତାରକାସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ କୁମୁଦରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା; ଅଭ୍ରସଦୃଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତରଙ୍ଗରେ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
Verse 4
सुखावतरणारोहैः स्थलैर्नीलशिलामयैः । सोपानमार्गौ रुचिरैश्शोभमानाष्टदिङ्मुखम्
ସହଜରେ ଅବତରଣ-ଆରୋହଣ ହେବା ପାଇଁ ମନୋହର ତଟସ୍ଥଳ ଥିଲା, ଯାହା ନୀଳଶିଳାମୟ ଥିଲା। ସୁନ୍ଦର ସୋପାନମାର୍ଗରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ଏହା ଅଷ୍ଟଦିଗ୍ମୁଖ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା।
Verse 5
तत्रावतीर्णैश्च यथा तत्रोत्तीर्णश्च भूयसा । स्नातैः सितोपवीतैश्च शुक्लाकौपीनवल्कलैः
ସେଠାରେ ଅନେକେ ଯଥାକ୍ରମେ ଜଳରେ ଅବତରିଲେ ଏବଂ ପୁଣି ସେହି କ୍ରମରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସ୍ନାନ କରି ସେମାନେ ଶ୍ୱେତ ଉପବୀତ ଧାରଣ କରି, ପବିତ୍ର ଶ୍ୱେତ କୌପୀନ ଓ ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
Verse 6
जटाशिखायनैर्मुंडैस्त्रिपुंड्रकृतमंडनैः । विरागविवशस्मेरमुखैर्मुनिकुमारकैः
ସେଠାରେ ମୁନିକୁମାରମାନେ ଥିଲେ—କେହି ଜଟାକୁ ଶିଖାରେ ବାନ୍ଧିଥିଲେ, କେହି ମୁଣ୍ଡନ କରାଇଥିଲେ—ଏବଂ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଭସ୍ମଚିହ୍ନରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଥିଲେ। ବୈରାଗ୍ୟଜନିତ ସୌମ୍ୟ ସ୍ମିତ ମୁଖରେ ଧାରି, ତ୍ୟାଗଭାବରେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ।
Verse 7
घटैः कमलिनीपत्रपुटैश्च कलशैः शिवैः । कमण्डलुभिरन्यैश्च तादृशैः करकादिभिः
ଘଟ, କମଲିନୀ ପତ୍ରପୁଟ (ଢାକଣା), ଶିବାର୍ପିତ ମଙ୍ଗଳ କଳଶ, ଏବଂ କମଣ୍ଡଲୁ, କରକ ଆଦି ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା (ପୂଜାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୋଇଥିଲା)।
Verse 8
आत्मार्थं च परार्थं च देवतार्थं विशेषतः । आनीयमानसलिलमात्तपुष्पं च नित्यशः
ଆତ୍ମହିତ, ପରହିତ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ଦେବାଧିଦେବ ମହାଦେବଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ—ପୂଜାର୍ଥେ ଆଣିଥିବା ଜଳ ଓ ସଂଗ୍ରହିତ ପୁଷ୍ପ ନିତ୍ୟ ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 9
अंतर्जलशिलारूढैर्नीचानां स्पर्शशंकया । आचारवद्भिर्मुनिभिः कृतभस्मांगधूसरैः
ନୀଚମାନଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶ ହେବ ବୋଲି ଭୟରୁ, ଆଚାରନିଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ—ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମରେ ଧୂସର—ଜଳଭିତର ଶିଳା ଉପରେ ଚଢ଼ି ବସିଥିଲେ।
Verse 10
इतस्ततो ऽप्सु मज्जद्भिरिष्टशिष्टैः शिलागतैः । तिलैश्च साक्षतैः पुष्पैस्त्यक्तदर्भपवित्रकैः
ଏଠି ସେଠି ଜଳରେ ମଜ୍ଜିଥିବା ପୂଜ୍ୟ ଓ ଶିଷ୍ଟ ଭକ୍ତମାନେ ନଦୀରୁ ଆଣିଥିବା ଶିଳା ଉପରେ ତିଳ, ଅକ୍ଷତ ଓ ପୁଷ୍ପ ଦେଇ—ଦର୍ଭପବିତ୍ରକକୁ ଛାଡ଼ି ରଖି—ପୂଜା କରୁଥିଲେ।
Verse 11
देवाद्यमृषिमध्यं च निर्वर्त्य पितृतर्पणम् । निवेदयेदभिज्ञेभ्यो नित्यस्नानगतान् द्विजान्
ପ୍ରଥମେ ଦେବମାନଙ୍କୁ, ପରେ ଋଷିମଧ୍ୟରେ, ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ତର୍ପଣ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ନିତ୍ୟସ୍ନାନ ସାରିଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ତାହା ଜଣାଇବା ଉଚିତ।
Verse 12
स्थानेस्थाने कृतानेकबलिपुष्पसमीरणैः । सौरार्घ्यपूर्वं कुर्वद्भिःस्थंडलेभ्यर्चनादिकम्
ସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାନେ ଅନେକ ବଳି, ପୁଷ୍ପ ଓ ପଖା-ସେବା ଆଦି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ପ୍ରଥମେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ; ପରେ ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଣ୍ଡଳମାନଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ଅର୍ଚ୍ଚନାଦି କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 13
क्वचिन्निमज्जदुन्मज्जत्प्रस्रस्तगजयूथपम् । क्वचिच्च तृषयायातमृगीमृगतुरंगमम्
କେଉଁଠି ହାତୀଝୁଣ୍ଡର ନେତାମାନେ ଡୁବି ପୁଣି ଉଠୁଥିଲେ ଓ ପଙ୍କ୍ତି ଛିଟିଯାଇଥିଲା; ଆଉ କେଉଁଠି ତୃଷାରେ ତାଡିତ ହରିଣୀ, ହରିଣ ଓ ଦ୍ରୁତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଭିଡ଼ି ଆସୁଥିଲେ।
Verse 14
क्वचित्पीतजनोत्तीर्णमयूरवरवारणम् । क्वचित्कृततटाघातवृषप्रतिवृषोज्ज्वलम्
କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଏହା ପୀତବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଲୋକମାନେ ଆରୋହଣ କରିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୟୂରସଦୃଶ ମହାଗଜ ପରି ଦିଶୁଥିଲା; ଆଉ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ତଟକୁ ଆଘାତ କରୁଥିବା ପ୍ରବଳ ବୃଷଭ-ପ୍ରତିବୃଷଭର ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା।
Verse 15
क्वचित्कारंडवरवैः क्वचित्सारसकूजितैः । क्वचिच्च कोकनिनदैः क्वचिद्भ्रमरगीतिभिः
କେଉଁଠି କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ କଲରବରେ, କେଉଁଠି ସାରସମାନଙ୍କ କୂଜନରେ; କେଉଁଠି କୋକିଳର ନିନାଦରେ ଓ କେଉଁଠି ଭ୍ରମରମାନଙ୍କ ମଧୁର ଗୀତରେ ସେ ସ୍ଥାନ ଗୁଞ୍ଜିଉଠୁଥିଲା।
Verse 16
स्नानपानादिकरणैः स्वसंपद्द्रुमजीविभिः । प्रणयात्प्राणिभिस्तैस्तैर्भाषमाणमिवासकृत्
ସ୍ନାନ, ପାନ ଆଦି ସେବାକାର୍ଯ୍ୟରେ ଲଗ୍ନ ସେ ପ୍ରାଣୀମାନେ—ନିଜ ନିଜ ସମୃଦ୍ଧିରେ କଳ୍ପତରୁସଦୃଶ—ପ୍ରଣୟବଶତଃ ତାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ଏମିତି ସମ୍ବୋଧନ କରୁଥିଲେ, ଯେନେ ନିକଟରୁ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଭାବେ କଥା କହୁଛନ୍ତି।
Verse 17
कूलशाखिशिखालीनकोकिलाकुलकूजितैः । आतपोपहतान्सर्वान्नामंत्रयदिवानिशम्
କୂଳର ଶାଖା ଓ ଶିଖରରେ ବସିଥିବା କୋକିଳକୁଳର ସମବେତ କୂଜନରେ ସେ ଉପବନ ମୁଖରିତ ହେଉଥିଲା; ଯେନେ ସୂର୍ଯ୍ୟତାପରେ କ୍ଳାନ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦିନରାତି ନାମ ଧରି ଅବିରତ ଡାକୁଛି।
Verse 18
उत्तरे तस्य सरसस्तीरे कल्पतरोरधः । वेद्यां वज्रशिलामय्यां मृदुले मृगचर्मणि
ସେହି ସରୋବରର ଉତ୍ତର ତୀରେ, କଳ୍ପତରୁର ତଳେ, ବଜ୍ରଶିଳାମୟ ବେଦୀ ଉପରେ, ମୃଦୁ ମୃଗଚର୍ମାସନରେ (ସେ ବସିବା ଉଚିତ/ବସନ୍ତି)।
Verse 19
सनत्कुमारमासीनं शश्वद्बालवपुर्धरम् । तत्कालमात्रोपरतं समाधेरचलात्मनः
ସେମାନେ ଆସନସ୍ଥ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଯିଏ ସଦା ବାଳକ-ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି—ଯିଏ ସେହି କ୍ଷଣମାତ୍ର ସମାଧିରୁ ବିରତ ହୋଇଥିଲେ; ଯାହାଙ୍କ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଅଚଳ ଓ ଦୃଢ଼।
Verse 20
उपास्यमानं मुनिभिर्योगींद्रैरपि पूजितम् । ददृशुर्नैमिषेयास्ते प्रणताश्चोपतस्थिरे
ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଯାହାଙ୍କୁ ମୁନିମାନେ ନିତ୍ୟ ଉପାସନା କରନ୍ତି ଏବଂ ଯୋଗୀନ୍ଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ପ୍ରଣାମ କରି ନିକଟେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ସେବାରେ ରହିଲେ।
Verse 21
यावत्पृष्टवते तस्मै प्रोचुः स्वागतकारणम् । तुमुलः शुश्रुवे तावद्दिवि दुंदुभिनिस्वनः
ଯିଏ ପଚାରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ସେମାନେ ସ୍ୱାଗତର କାରଣ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିବା ସମୟରେ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦିବ୍ୟ ଆକାଶରେ ଦୁନ୍ଦୁଭିର ଭୟଙ୍କର ନାଦ ଶୁଣାଗଲା।
Verse 22
ददृशे तत्क्षणे तस्मिन्विमानं भानुसन्निभम् । गणेश्वरैरसंख्येयैः संवृतं च समंततः
ସେହି କ୍ଷଣରେ ସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏକ ବିମାନ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ଏବଂ ତାହା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅସଂଖ୍ୟ ଗଣେଶ୍ୱର—ଶିବଗଣ—ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲା।
Verse 23
अप्सरोगणसंकीर्णं रुद्रकन्याभिरावृतम् । मृदंगमुरजोद्घुष्टं वेणुवीणारवान्वितम्
ସେଠା ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଗଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା ଏବଂ ରୁଦ୍ରକନ୍ୟାମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ମୁରଜର ଘୋଷରେ ନିନାଦିତ, ଏବଂ ବେଣୁ-ବୀଣାର ସୁରରେ ସମନ୍ୱିତ ଥିଲା।
Verse 24
चित्ररत्नवितानाढ्यं मुक्तादामविराजितम् । मुनिभिस्सिद्धगंधर्वैर्यक्षचारणकिन्नरैः
ତାହା ଅଦ୍ଭୁତ ରତ୍ନଖଚିତ ଭବ୍ୟ ବିତାନରେ ସମୃଦ୍ଧ, ମୁକ୍ତାମାଳାରେ ଦୀପ୍ତ, ଏବଂ ମୁନି, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ଚାରଣ ଓ କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ଥିଲା।
Verse 25
नृत्यद्भिश्चैव गायद्भिर्वादयद्भिश्च संवृतम् । वीरगोवृषचिह्नेन विद्रमद्रुमयष्टिना
ତାହା ନୃତ୍ୟକାରୀ, ଗାୟକ ଓ ବାଦ୍ୟବାଦକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ଥିଲା; ଏବଂ ବିଦ୍ରୁମବୃକ୍ଷର ଦଣ୍ଡରେ ଧାରିତ ବୀର ବୃଷଭ-ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ ଥିଲା।
Verse 26
कृतगोपुरसत्कारं केतुना मान्यहेतुना । तस्य मध्ये विमानस्य चामरद्वितयांतरे
ମାନ୍ୟତାର ହେତୁ ଧ୍ୱଜାକୁ ଚିହ୍ନ କରି ଗୋପୁରର ବିଧିବତ୍ ସତ୍କାର କରାଗଲା; ଏବଂ ସେହି ବିମାନର ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ଦୁଇ ଚାମର ମଧ୍ୟରେ (ସେ ଅବସ୍ଥିତ/ଦୃଷ୍ଟ ହେଲେ)।
Verse 27
छत्त्रस्य मणिदंडस्य चंद्रस्येव शुचेरधः । दिव्यसिंहासनारूढं देव्या सुयशया सह
ନିର୍ମଳ ଛତ୍ରର ତଳେ, ଯାହାର ମଣିମୟ ଦଣ୍ଡ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦୀପ୍ତ, ସେ ସୁୟଶା ଦେବୀ ସହ ଦିବ୍ୟ ସିଂହାସନରେ ଆରୂଢ ଦେଖାଗଲେ।
Verse 28
श्रिया च वपुषा चैव त्रिभिश्चापि विलोचनैः । प्राकारैरभिकृत्यानां प्रत्यभिज्ञापकं प्रभोः
ଶ୍ରୀ, ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଏବଂ ତ୍ରିନେତ୍ର—ଏହି ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପରିଚୟ ଦେଇଥାଏ; ଦର୍ଶନକାରୀ ଏହାଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଚିହ୍ନନ୍ତି।
Verse 29
अविलंघ्य जगत्कर्तुराज्ञापनमिवागतम् । सर्वानुग्रहणं शंभोः साक्षादिव पुरःस्थितम्
ତାହା ଜଗତ୍କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଅଲଂଘ୍ୟ ଆଜ୍ଞା ପରି ଆସିପହଞ୍ଚିଥିଲା। ଶମ୍ଭୁଙ୍କର ସର୍ବଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁଗ୍ରହ ଯେନ ସାକ୍ଷାତ୍ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲା।
Verse 30
शिलादतनयं साक्षाच्छ्रीमच्छूलवरायुधम् । विश्वेश्वरगणाध्यक्षं विश्वेश्वरमिवापरम्
ସେ ଶିଲାଦଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖିଲେ—ଶ୍ରୀମୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆୟୁଧ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ; ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଗଣମାନଙ୍କର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ, ଯେନ ଅପର ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ସ୍ୱୟଂ।
Verse 31
विश्वस्यापि विधात्ःणां निग्रहानुग्रहक्षमम् । चतुर्बाहुमुदारांगं चन्द्ररेखाविभूषितम्
ସେ ଏମିତି ଜଣେ, ଯିଏ ବିଶ୍ୱର ବିଧାତାମାନଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ନିଗ୍ରହ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବାରେ ସମର୍ଥ—ଦଣ୍ଡ ଓ ବର ଦେବାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷମ। ଚତୁର୍ଭୁଜ, ଉଦାର ଦୀପ୍ତିମୟ ଅଙ୍ଗ, ଚନ୍ଦ୍ରରେଖାରେ ବିଭୂଷିତ।
Verse 32
कंठे नागेन मौलौ च शशांकेनाप्यलंकृतम् । सविग्रहमिवैश्वर्यं सामर्थ्यमिव सक्रियम्
ତାଙ୍କ କଣ୍ଠରେ ନାଗ ଏବଂ ମୌଳିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଅଲଙ୍କାର ହୋଇ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ତାଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଯେନ ସାକାର ହୋଇଉଠିଛି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଯେନ କ୍ରିୟାଶୀଳ ହୋଇ ପ୍ରକଟିତ—ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା।
Verse 33
समाप्तमिव निर्वाणं सर्वज्ञमिव संगतम् । दृष्ट्वा प्रहृष्टवदनो ब्रह्मपुत्रः सहर्षिभिः
ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ—ଯେନେ ନିର୍ବାଣର ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାପ୍ତି, ଏବଂ ଯେନେ ସର୍ବଜ୍ଞତା ଏକ ସନ୍ନିଧିରେ ସଂଗତ—ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ହର୍ଷରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳମୁଖ ହେଲେ।
Verse 34
तस्थौ प्राञ्जलिरुत्थाय तस्यात्मानमिवार्पयन् । अथ तत्रांतरे तस्मिन्विमाने चावनिं गते
ସେ ଉଠି କରଯୋଡ଼ି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା, ଯେନେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରୁଛି। ତାପରେ ସେହି ମଧ୍ୟବେଳେ, ସେ ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ଭୂମିକୁ ଅବତରିଲାବେଳେ,
Verse 35
आगता ब्रह्मणादिष्टाः पूर्वमेवाभिकांक्षया । श्रुत्वा वाक्यं ब्रह्मपुत्रस्य नंदीछित्त्वा पाशान्दृष्टिपातेन सद्यः
ସେମାନେ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ଆସି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣିବା ସହିତ ନନ୍ଦୀ କେବଳ ଦୃଷ୍ଟିପାତରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପାଶଗୁଡ଼ିକୁ ଛେଦ କରିଦେଲା।
Verse 36
शैवं धर्मं चैश्वरं ज्ञानयोगं दत्त्वा भूयो देवपार्श्वं जगाम । सनत्कुमारेण च तत्समस्तं व्यासाय साक्षाद्गुरवे ममोक्तम्
ଶୈବ ଧର୍ମ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ଜ୍ଞାନଯୋଗ ଦାନ କରି ସେ ପୁନର୍ବାର ଦେବଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଗଲା। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ସନତ୍କୁମାର ମୋର ସାକ୍ଷାତ୍ ଗୁରୁ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥରେ କହିଥିଲେ।
Verse 37
व्यासेन चोक्तं महितेन मह्यं मया च तद्वः कथितं समासात् । नावेदविद्भ्यः कथनीयमेतत्पुराणरत्नं पुरशासनस्य
ମହାତ୍ମା ବ୍ୟାସ ମୋତେ ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେହି କଥାକୁ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଦେଲି। ପୁରଶାସକ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କର ଏହି ପୁରାଣ-ରତ୍ନ ବେଦଜ୍ଞମାନଙ୍କୁ ମାତ୍ର କହିବାଯୋଗ୍ୟ; ବେଦ ନଜାଣିଥିବାମାନଙ୍କୁ ନୁହେଁ।
Verse 38
नाभक्तशिष्याय च नास्तिकेभ्यो दत्तं हि मोहान्निरयं ददाति । मार्गेण सेवानुगतेन यैस्तद्दत्तं गृहीतं पठितं श्रुतं वा
ଏହି ଉପଦେଶ ଭକ୍ତିହୀନ ଶିଷ୍ୟକୁ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିକମାନଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମୋହବଶତଃ ଦିଆଗଲେ ତାହା ନରକକୁ ନେଇଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ସନ୍ମାର୍ଗ ଅନୁସରି ସେବାଭାବରେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି—ଗ୍ରହଣ, ପାଠ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା—ସେମାନେ ପାତ୍ର।
Verse 39
तेभ्यः सुखं धर्ममुखं त्रिवर्गं निर्वाणमंते नियतं ददाति । परस्परस्योपकृतं भवद्भिर्मया च पौराणिकमार्गयोगात्
ଏମିତି ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ସୁଖ, ଧର୍ମରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ତ୍ରିବର୍ଗ (ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ) ଏବଂ ଶେଷରେ ନିଶ୍ଚିତ ନିର୍ବାଣ-ଶାନ୍ତି ଦାନ କରନ୍ତି। ଏହି ପୌରାଣିକ ମାର୍ଗ-ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ତୁମମାନଙ୍କ ଓ ମୋର—ପରସ୍ପର ଉପକାର ହୁଏ।
Verse 40
अतो गमिष्ये ऽहमवाप्तकामः समस्तमेवास्तु शिवं सदा नः । सूते कृताशिषि गते मुनयः सुवृत्ता यागे च पर्यवसिते महति प्रयोगे
ଏହେତୁ ମୁଁ କୃତକାମ ହୋଇ ଏବେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଛି; ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସଦା ସର୍ବମଙ୍ଗଳ ହେଉ—ଶିବଙ୍କ କୃପା ନିତ୍ୟ ରହୁ। ସୂତ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପରେ, ଏବଂ ସେଇ ମହା ଯାଗ-ପ୍ରୟୋଗ ସମାପ୍ତ ହେବା ସହ, ସୁବୃତ୍ତ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଛିଟିଯାଇଲେ।
Verse 41
काले कलौ च विषयैः कलुषायमाणे वाराणसीपरिसरे वसतिं विनेतुः । अथ च ते पशुपाशमुमुक्षयाखिलतया कृतपाशुपतव्रताः
କଲିଯୁଗ ଆସି, ବିଷୟବାସନାରେ ଜୀବମାନେ କଳୁଷିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ, ସେମାନେ ବାରାଣସୀର ପରିସରରେ ବାସସ୍ଥାନ ବାଛିଲେ। ପରେ ପଶୁ (ଜୀବ)କୁ ବାନ୍ଧୁଥିବା ପାଶରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତି ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ସେମାନେ ସମଗ୍ର ଭାବେ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ।
Verse 42
अधिकृताखिलबोधसमाधयः परमनिर्वृतिमापुरनिंदिताः । व्यास उवाच । एतच्छिवपुराणं हि समाप्तं हितमादरात्
ଯେମାନେ ସମଗ୍ର ବୋଧର ସମାଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ହେ ନିର୍ଦୋଷମାନେ, ସେମାନେ ପରମ ଶାନ୍ତିକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଏହି ହିତକର ଶିବପୁରାଣ ଆଦରରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 43
पठितव्यं प्रयत्नेन श्रोतव्यं च तथैव हि । नास्तिकाय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च
ଏହାକୁ ପ୍ରୟତ୍ନସହିତ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ ଏବଂ ସେହିପରି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ନାସ୍ତିକ, ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଓ ଶଠ-କପଟକୁ ଏହା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 44
अभक्ताय महेशस्य तथा धर्मध्वजाय च । एतच्छ्रुत्या ह्येकवारं भवेत्पापं हि भस्मसात्
ମହେଶଙ୍କ ଅଭକ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ କେବଳ ଧର୍ମର ଧ୍ୱଜ ଧାରଣକାରୀ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ—ଏହାକୁ ଏକବାର ଶୁଣିଲେ ପାପ ନିଶ୍ଚୟ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହୁଏ।
Verse 45
अभक्तो भक्तिमाप्नोति भक्तो भक्तिसमृद्धिभाक् । पुनः श्रुते च सद्भक्तिर्मुक्तिस्स्याच्च श्रुतेः पुनः
ଅଭକ୍ତ ମଧ୍ୟ (ଏହା ଶୁଣି) ଭକ୍ତି ପାଏ; ଭକ୍ତ ଭକ୍ତି-ସମୃଦ୍ଧିର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ। ପୁନର୍ବାର ଶୁଣିଲେ ସଦ୍ଭକ୍ତି ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଶୁଣିଲେ ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 46
तस्मात्पुनःपुनश्चैव श्रोतव्यं हि मुमुक्षुभिः । पञ्चावृत्तिः प्रकर्तव्या पुराणस्यास्य सद्धिया
ଏହିହେତୁ ମୁକ୍ତିକାମୀମାନେ ଏହାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ସଦ୍ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଏହି ପୁରାଣର ପାଞ୍ଚ ଆବୃତ୍ତି (ପାଠ/ଶ୍ରବଣ) କରିବା ଉଚିତ।
Verse 47
परं फलं समुद्दिश्य तत्प्राप्नोति न संशयः । पुरातनाश्च राजानो विप्रा वैश्याश्च सत्तमाः
ପରମ ଫଳକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଯେ ସାଧନା କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ତହିଁ ଫଳ ପାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ପୁରାତନ କାଳରେ ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସତ୍ତ୍ୱିକ ବୈଶ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି କରୁଥିଲେ।
Verse 48
सप्तकृत्वस्तदावृत्त्यालभन्त शिवदर्शनम् । श्रोष्यत्यथापि यश्चेदं मानवो भक्तितत्परः
ଏହାକୁ ସାତଥର ଆବୃତ୍ତି କଲେ ଶିବଦର୍ଶନ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ; ଏବଂ ଯେ ମାନବ ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତିରେ ଏହା ଶୁଣେ, ସେ ମଧ୍ୟ କୃପାଫଳ ପାଏ।
Verse 49
इह भुक्त्वाखिलान्भोगानंते मुक्तिं लभेच्च सः । एतच्छिवपुराणं हि शिवस्यातिप्रियं परम्
ଏହି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଭୋଗି ସେ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ଲଭେ; କାରଣ ଏହି ଶିବପୁରାଣ ଶିବଙ୍କୁ ପରମ ଅତିପ୍ରିୟ।
Verse 50
भुक्तिमुक्तिप्रदं ब्रह्मसंमितं भक्तिवर्धनम् । एतच्छिवपुराणस्य वक्तुः श्रोतुश्च सर्वदा
ଏହି ଶିବପୁରାଣ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରଦାନକାରୀ, ବେଦସମ ପ୍ରମାଣ ଏବଂ ଭକ୍ତିବର୍ଧକ। ଏହାର ବକ୍ତା ଓ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ସଦା ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
Verse 51
सगणस्ससुतस्सांबश्शं करोतु स शंकरः
ଗଣ, ନିଜ ପୁତ୍ର ଓ ଅମ୍ବା ସହିତ ସେଇ ଶଙ୍କର ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ କରୁନ୍ତୁ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s immediate focus is tīrtha-centered: it introduces and describes the sacred lake Skandasara and depicts the ritual community (munis/muni-kumāras) engaged in bathing and sacred-water collection rather than a single dramatic mythic episode in the sampled verses.
The hyper-pure sensory imagery (amṛta-like sweetness, clarity, coolness, crystalline banks) functions as a symbolic register for inner purification—presenting tīrtha-water as an outward medium that mirrors and supports inward Śaiva purification and merit.
Śaiva identifiers and disciplines are foregrounded: tripuṇḍra markings, bhasma-smeared bodies, ascetic hairstyles (jaṭā/muṇḍa), white ritual clothing, and regulated ācāra, alongside implements like kamaṇḍalu, kalaśa, and ghaṭa used for sacred-water rites.