श्रद्धामाहात्म्यं तथा देवीप्रश्नः (The Greatness of Śraddhā and Devī’s Question to Śiva)

Verse 1

कृष्ण उवाच । भगवन्सर्वयोगींद्र गणेश्वर मुनीश्वर । षडाननसमप्रख्य सर्वज्ञाननिधे गुरो । प्रायस्त्वमवतीर्योर्व्यां पाशविच्छित्तये नृणाम् । महर्षिवपुरास्थाय स्थितो ऽसि परमेश्वर

କୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ହେ ଭଗବନ୍! ସର୍ବଯୋଗୀନ୍ଦ୍ର, ଗଣେଶ୍ୱର, ମୁନୀଶ୍ୱର! ହେ ଗୁରୋ, ସର୍ବଜ୍ଞାନନିଧି, ଷଡାନନ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ! ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଶ ଛେଦ କରିବା ପାଇଁ ଆପଣ ପ୍ରାୟଃ ପୃଥିବୀରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି; ମହର୍ଷିରୂପ ଧାରଣ କରି ଏଠାରେ ପରମେଶ୍ୱର ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।

Verse 3

अन्यथा हि जगत्यस्मिन् देवो वा दानवो ऽपि वा । त्वत्तोन्यः परमं भावं को जानीयाच्छिवात्मकम् । तस्मात्तव मुखोद्गीर्णं साक्षादिव पिनाकिनः । शिवज्ञानामृतं पीत्वा न मे तृप्तमभून्मनः

ନଚେତ୍ ଏହି ଜଗତରେ—ଦେବ ହେଉ କି ଦାନବ—ଆପଣ ବ୍ୟତୀତ ଶିବସ୍ୱରୂପ ସେଇ ପରମ ଭାବକୁ କିଏ ଜାଣିପାରିବ? ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ନିର୍ଗତ, ମନେ ହୁଏ ସାକ୍ଷାତ୍ ପିନାକୀ ଶିବଙ୍କ ଠାରୁ ଆସିଥିବା, ଶିବଜ୍ଞାନାମୃତ ପାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋର ମନ ତୃପ୍ତ ହେଲା ନାହିଁ।

Verse 5

साक्षात्सर्वजगत्कर्तुर्भर्तुरंकं समाश्रिता । भगवन्किन्नु पप्रच्छ भर्तारं परमेश्वरी । उपमन्युरुवाच । स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण तद्वक्ष्यामि यथातथम् । भवभक्तस्य युक्तस्य तव कल्याणचेतसः

ସମସ୍ତ ଜଗତର ସାକ୍ଷାତ୍ ସୃଷ୍ଟା-ଧାରକ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଅଙ୍କକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ପରମେଶ୍ୱରୀ ପତିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ଭଗବନ୍, ଏହା କ’ଣ?” ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—“ହେ କୃଷ୍ଣେ, ତୁମେ ଯଥାସ୍ଥାନେ ପଚାରିଛ; ଯଥାତଥ୍ୟ ମୁଁ କହିବି, କାରଣ ତୁମେ ଭବ (ଶିବ)ଭକ୍ତ, ଯୋଗଯୁକ୍ତ ଏବଂ କଲ୍ୟାଣଚେତନାଶୀଳ।”

Verse 7

महीधरवरे दिव्ये मंदरे चारुकंदरे । देव्या सह महादेवो दिव्यो ध्यानगतो ऽभवत् । तदा देव्याः प्रियसखी सुस्मितास्या शुभावती । फुल्लान्यतिमनोज्ञानि पुष्पाणि समुदाहरत्

ସୁନ୍ଦର କନ୍ଦରାଯୁକ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ଦେବୀ ସହ ମହାଦେବ ଦିବ୍ୟ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ। ତେବେ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସଖୀ—ସୁସ୍ମିତମୁଖୀ ଶୁଭାବତୀ—ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଟିଥିବା ଅତିମନୋହର ପୁଷ୍ପ ସଂଗ୍ରହ କଲା।

Verse 9

ततः स्वमंकमारोप्य देवीं देववरोरहः । अलंकृत्य च तैः पुष्पैरास्ते हृष्टतरः स्वयम् । अथांतःपुरचारिण्यो देव्यो दिव्यविभूषणाः । अंतरंगा गणेन्द्राश्च सर्वलोकमहेश्वरीम्

ତାପରେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁ ଦେବୀଙ୍କୁ ନିଜ ଅଙ୍କରେ ବସାଇଲେ। ସେହି ପୁଷ୍ପଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରି ସ୍ୱୟଂ ଅଧିକ ହୃଷ୍ଟ ହୋଇ ବସିଲେ। ତା’ପରେ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ବିଚରଣକାରୀ ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣଧାରିଣୀ ଦେବୀମାନେ ଓ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଗଣେନ୍ଦ୍ରମାନେ ସର୍ବଲୋକମହେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ସେବାକୁ ଆସିଲେ।

Verse 11

भर्तारं परिपूर्णं च सर्वलोकमहेश्वरम् । चामरासक्तहस्ताश्च देवीं देवं सिषेविरे । ततः प्रियाः कथा वृत्ता विनोदाय महेशयोः । त्राणाय च नृणां लोके ये शिवं शरणं गताः

ଚାମର ଧରା ହସ୍ତରେ ସେମାନେ ଦେବୀ ଓ ଦେବଙ୍କୁ ସେବା କଲେ—ସେହି ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ, ଯିଏ ସର୍ବଲୋକମହେଶ୍ୱର। ତା’ପରେ ମହେଶ ଓ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ବିନୋଦ ପାଇଁ ଏବଂ ଲୋକେ ଯେମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ଶରଣ ଗଲେ ସେମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରିୟ କଥା ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲା।

Verse 13

तदावसरमालोक्य सर्वलोकमहेश्वरी । भर्तारं परिपप्रच्छ सर्वलोकमहेश्वरम् । देव्युवाच । केन वश्यो महादेवो मर्त्यानां मंदचेतसाम् । आत्मतत्त्वाद्यशक्तानामात्मनामकृतात्मनाम्

ସେହି ଯୋଗ୍ୟ ଅବସରକୁ ଦେଖି ସର୍ବଲୋକମହେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀ ସର୍ବଲୋକମହେଶ୍ୱର ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଦେବୀ କହିଲେ—ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ମର୍ତ୍ୟ, ଯେମାନେ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଉଚ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାରେ ଅଶକ୍ତ ଏବଂ ଅସଂସ୍କୃତ ଅନ୍ତଃକରଣୀ, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମହାଦେବ କେଉଁ ଉପାୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି?

Verse 15

ईश्वर उवाच । न कर्मणा न तपसा न जपैर्नासनादिभिः । न ज्ञानेन न चान्येन वश्यो ऽहं श्रद्धया विना । श्रद्धा मय्यस्ति चेत्पुंसां येन केनापि हेतुना । वश्यः स्पृश्यश्च दृश्यश्च पूज्यस्संभाष्य एव च

ଇଶ୍ୱର କହିଲେ—ନ କର୍ମରେ, ନ ତପସ୍ୟାରେ, ନ ଜପରେ, ନ ଆସନାଦିରେ; ନ କେବଳ ଜ୍ଞାନରେ, ନ ଅନ୍ୟ କିଛିରେ—ଶ୍ରଦ୍ଧା ବିନା ମୁଁ ଲଭ୍ୟ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଯେ କୌଣସି କାରଣରୁ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ମୋପରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥାଏ, ତେବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଲଭ ହୁଏ—ସମୀପଗମ୍ୟ, ସ୍ପର୍ଶ୍ୟ, ଦର୍ଶନୀୟ, ପୂଜ୍ୟ ଏବଂ ସମ୍ଭାଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ।

Verse 17

साध्या तस्मान्मयि शद्धा मां वशीकर्तुमिच्छता । श्रद्धा हेतुस्स्वधर्मस्य रक्षणं वर्णिनामिह । स्ववर्णाश्रमधर्मेण वर्तते यस्तु मानवः । तस्यैव भवति श्रद्धा मयि नान्यस्य कस्यचित्

ଏହେତୁ ଯେ ମୋତେ ବଶ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ମୋପରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସାଧନ କରୁ। ଏହି ଲୋକରେ ବର୍ଣ୍ଣଧାରୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱଧର୍ମର ରକ୍ଷାର କାରଣ ହେଉଛି ଶ୍ରଦ୍ଧା। ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱବର୍ଣ୍ଣ-ଆଶ୍ରମଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଚାଲେ, ତାହାରେ ମାତ୍ର ମୋପରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜନ୍ମେ; ଅନ୍ୟ କାହାରେ ନୁହେଁ।

Verse 19

आम्नायसिद्धमखिलं धर्ममाश्रमिणामिह । ब्रह्मणा कथितं पूर्वं ममैवाज्ञापुरस्सरम् । स तु पैतामहो धर्मो बहुवित्तक्रियान्वितः । नात्यन्त फलभूयिष्ठः क्लेशाया ससमन्वितः

ଏଠାରେ ଚାରି ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବେଦାମ୍ନାୟସିଦ୍ଧ ସମଗ୍ର ଧର୍ମ ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମା ମୋର ଆଜ୍ଞାକୁ ଆଗରେ ରଖି କହିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେହି ପୈତାମହ ଧର୍ମ ଅନେକ କ୍ରିୟା ଓ ବହୁ ବ୍ୟୟସହିତ; ଅତ୍ୟଧିକ ଫଳଦାୟକ ନୁହେଁ, ବରଂ କ୍ଲେଶ ଓ ଦୁଃଖସହିତ।

Verse 20

तेन धर्मेण महतां श्रद्धां प्राप्य सुदुर्ल्लभाम् । वर्णिनो ये प्रपद्यंते मामनन्यसमाश्रयाः । तेषां सुखेन मार्गेण धर्मकामार्थमुक्तयः

ସେହି ମହାଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କର ସୁଦୁର୍ଲଭ ଶ୍ରଦ୍ଧା ପାଇ, ଯେ ନିୟମିତ ସାଧକମାନେ ଅନନ୍ୟଭାବେ କେବଳ ମୋର ଶରଣ ନେନ୍ତି, ସେମାନେ ସହଜ ମାର୍ଗରେ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ଏବଂ ଶେଷରେ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 22

वर्णाश्रमसमाचारो मया भूयः प्रकल्पितः । तस्मिन्भक्तिमतामेव मदीयानां तु वर्णिनाम् । अधिकारो न चान्येषामित्याज्ञा नैष्ठिकी मम

ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଯଥୋଚିତ ଆଚାରକୁ ମୁଁ ପୁନଃପୁନଃ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛି। ସେହି ଶାସନରେ ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ମୋର ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ଅଧିକାର; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ନୁହେଁ—ଏହା ମୋର ଅଚଳ ଆଜ୍ଞା।

Verse 24

तदाज्ञप्तेन मार्गेण वर्णिनो मदुपाश्रयाः । मलमायादिपाशेभ्यो विमुक्ता मत्प्रसादतः । परं मदीयमासाद्य पुनरावृत्तिदुर्लभम् । परमं मम साधर्म्यं प्राप्य निर्वृतिमाययुः

ମୋ ଆଜ୍ଞାଦିତ ମାର୍ଗକୁ ଅନୁସରି, ଯେ ନିୟମବଦ୍ଧ ସାଧକମାନେ ମୋର ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ, ସେମାନେ ମୋ ପ୍ରସାଦରେ ମଲ, ମାୟା ଆଦି ପାଶରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ପୁନରାବୃତ୍ତି ଦୁର୍ଲଭ ମୋ ପରମ ଧାମକୁ ପାଇ, ମୋ ପରମ ସାଧର୍ମ୍ୟ ଲାଭ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 25

तस्माल्लब्ध्वाप्यलब्ध्वा वा वर्णधर्मं मयेरितम् । आश्रित्य मम भक्तश्चेत्स्वात्मनात्मानमुद्धरेत् । अलब्धलाभ एवैष कोटिकोटिगुणाधिकः । तस्मान्मे मुखतो लब्धं वर्णधर्मं समाचरेत्

ଏହେତୁ (ଲୌକିକ) ଲାଭ ମିଳୁ କି ନମିଳୁ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ଉପଦିଷ୍ଟ ବର୍ଣ୍ଣଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ। ମୋ ଭକ୍ତ ତାହାକୁ ଆଧାର କରି ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ, ସେଇ ‘ଅଲବ୍ଧରେ ଲାଭ’ କୋଟିକୋଟି ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତେଣୁ ମୋ ମୁଖରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣଧର୍ମକୁ ଯଥାବିଧି ଆଚରଣ କର।

Verse 27

ममावतारा हि शुभे योगाचार्यच्छलेन तु । सर्वांतरेषु सन्त्यार्ये संततिश्च सहस्रशः । अयुक्तानामबुद्धीनामभक्तानां सुरेश्वरि । दुर्लभं संततिज्ञानं ततो यत्नात्समाश्रयेत्

ହେ ଶୁଭେ ଦେବୀ, ଯୋଗାଚାର୍ଯ୍ୟର ଛଳରେ ମୋର ଅବତାର ଘଟେ; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ, ହେ ଆର୍ଯ୍ୟେ, ଏପରି ପରମ୍ପରା ସହସ୍ର-ସହସ୍ର ରହେ। କିନ୍ତୁ ଅସଂଯମୀ, ଅବୁଦ୍ଧି ଓ ଭକ୍ତିହୀନଙ୍କ ପାଇଁ, ହେ ସୁରେଶ୍ୱରୀ, ସତ୍ୟ ପରମ୍ପରାଜ୍ଞାନ ଦୁର୍ଲଭ; ତେଣୁ ଯତ୍ନରେ ତାହାରେ ଶରଣ ନେବା ଉଚିତ।

Verse 29

सा हानिस्तन्महच्छिद्रं स मोहस्सांधमूकता । यदन्यत्र श्रमं कुर्यान्मोक्षमार्गबहिष्कृतः । ज्ञानं क्रिया च चर्या च योगश्चेति सुरेश्वरि । चतुष्पादः समाख्यातो मम धर्मस्सनातनः

ସେଇ ହାନି, ସେଇ ମହାଛିଦ୍ର, ସେଇ ମୋହ ଓ ଜଡ-ନିରବ ମୂଢତା—ମୋକ୍ଷମାର୍ଗରୁ ବହିଷ୍କୃତ ହୋଇ କେହି ଅନ୍ୟତ୍ର ଶ୍ରମ କଲେ। ହେ ସୁରେଶ୍ୱରୀ, ମୋର ସନାତନ ଧର୍ମ ଚାରି ପାଦର—ଜ୍ଞାନ, କ୍ରିୟା, ଚର୍ଯ୍ୟା ଓ ଯୋଗ।

Verse 31

पशुपाशपतिज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते । षडध्वशुद्धिर्विधिना गुर्वधीना क्रियोच्यते । वर्णाश्रमप्रयुक्तस्य मयैव विहितस्य च । ममार्चनादिधर्मस्य चर्या चर्येति कथ्यते

ପଶୁ, ପାଶ ଓ ପତି—ଏ ତ୍ରୟର ବୋଧକୁ ‘ଜ୍ଞାନ’ କୁହାଯାଏ। ବିଧିଅନୁସାରେ, ଗୁରୁଙ୍କ ଅଧୀନରେ, ଷଡଧ୍ୱ ଶୁଦ୍ଧି କରିବା ‘କ୍ରିୟା’ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମାନୁସାରେ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ମୋର ଅର୍ଚ୍ଚନାଦି ଧର୍ମର ଅନୁଷ୍ଠାନ ‘ଚର୍ଯ୍ୟା’ ବୋଲି କଥିତ।

Verse 33

मदुक्तेनैव मार्गेण मय्यवस्थितचेतसः । वृत्त्यंतरनिरोधो यो योग इत्यभिधीयते । अश्वमेधगणाच्छ्रेष्ठं देवि चित्तप्रसाधनम् । मुक्तिदं च तथा ह्येतद्दुष्प्राप्यं विषयैषिणाम्

ମୋର ଉପଦେଶିତ ଏହି ପଥରେ, ମୋତେ ନିଶ୍ଚଳ ଚିତ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ମନର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୃତ୍ତିର ନିରୋଧ ଯାହା—ତାହାକୁ ‘ଯୋଗ’ କୁହାଯାଏ। ହେ ଦେବୀ, ଏହା ଅନେକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଚିତ୍ତକୁ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ କରେ ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ବିଷୟାସକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 35

विजितेंद्रियवर्गस्य यमेन नियमेन च । पूर्वपापहरो योगो विरक्तस्यैव कथ्यते । वैराग्याज्जायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते

ଯମ-ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବର୍ଗକୁ ଜୟ କରିଛି, ସେହି ବିରକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗକୁ ପୂର୍ବପାପହର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବୈରାଗ୍ୟରୁ ଜ୍ଞାନ ଜନ୍ମେ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନରୁ ଯୋଗ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।

Verse 37

योगज्ञः पतितो वापि मुच्यते नात्र संशयः । दया कार्याथ सततमहिंसा ज्ञानसंग्रहः । सत्यमस्तेयमास्तिक्यं श्रद्धा चेंद्रियनिग्रहः

ଯୋଗଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ଆଚରଣରେ ପତିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଦୟା ସଦା କରିବା ଉଚିତ; ଅହିଂସା ଓ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନ-ସଂଗ୍ରହ, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ଈଶ୍ୱରେ ଆସ୍ତିକ୍ୟ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ—ଏସବୁ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 39

अध्यापनं चाध्ययनं यजनं याजनं तथा । ध्यानमीश्वरभावश्च सततं ज्ञानशीलता । य एवं वर्तते विप्रो ज्ञानयोगस्य सिद्धये । अचिरादेव विज्ञानं लब्ध्वा योगं च विंदति । दग्ध्वा देहमिमं ज्ञानी क्षणाज्ज्ञानाग्निना प्रिये

ଅଧ୍ୟାପନ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ, ଯଜନ ଓ ଯାଜନ, ଧ୍ୟାନ, ଈଶ୍ୱରଭାବ ଏବଂ ସତତ ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠା—ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜ୍ଞାନଯୋଗସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏଭଳି ଆଚରଣ କରେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ହିଁ ବିଜ୍ଞାନ (ଅନୁଭବସିଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ) ଲାଭ କରି ଯୋଗକୁ ପାଏ। ହେ ପ୍ରିୟେ, ଜ୍ଞାନାଗ୍ନିରେ ଏହି ଦେହଭାବକୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଦଗ୍ଧ କରି ଜ୍ଞାନୀ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 41

प्रसादान्मम योगज्ञः कर्मबंधं प्रहास्यति । पुण्यःपुण्यात्मकं कर्ममुक्तेस्तत्प्रतिबंधकम् । तस्मान्नियोगतो योगी पुण्यापुण्यं विवर्जयेत्

ମୋର ପ୍ରସାଦରେ ଯୋଗଜ୍ଞ କର୍ମବନ୍ଧନକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ। ପୁଣ୍ୟସ୍ୱରୂପ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ହୁଏ। ତେଣୁ ଯୋଗୀ ସତ୍ୟ ନିୟମଶାସନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ—ଦୁହେଁକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 42

फलकामनया कर्मकरणात्प्रतिबध्यते । न कर्ममात्रकरणात्तस्मात्कर्मफलं त्यजेत् । प्रथमं कर्मयज्ञेन बहिः सम्पूज्य मां प्रिये । ज्ञानयोगरतो भूत्वा पश्चाद्योगं समभ्यसेत्

ଫଳକାମନାରେ କର୍ମ କଲେ ଜୀବ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େ; କେବଳ କର୍ମ କରିବାରୁ ନୁହେଁ। ତେଣୁ କର୍ମଫଳର ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କର। ହେ ପ୍ରିୟେ! ପ୍ରଥମେ କର୍ମଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟରୂପେ ମୋତେ ସମ୍ପୂଜା କର; ପରେ ଜ୍ଞାନଯୋଗରେ ରତ ହୋଇ ଯୋଗକୁ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ କର।

Verse 44

विदिते मम याथात्म्ये कर्मयज्ञेन देहिनः । न यजंति हि मां युक्ताः समलोष्टाश्मकांचनाः । नित्ययुक्तो मुनिः श्रेष्ठो मद्भक्तश्च समाहितः । ज्ञानयोगरतो योगी मम सायुज्यमाप्नुयात्

ମୋର ଯଥାର୍ଥ ସ୍ୱରୂପ ଜଣା ପଡ଼ିଲେ, ସଂଯମୀ ଦେହୀ—ମାଟିର ଢେଲା, ପଥର ଓ ସୁନାକୁ ସମାନ ଦେଖୁଥିବା—କେବଳ କର୍ମଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ମୋତେ ପୂଜନ୍ତି ନାହିଁ। ନିତ୍ୟଯୁକ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି, ମଦ୍ଭକ୍ତ, ସମାହିତ ଓ ଜ୍ଞାନଯୋଗରେ ରତ ଯୋଗୀ ମୋର ସାୟୁଜ୍ୟ ପାଏ।

Verse 46

अथाविरक्तचित्ता ये वर्णिनो मदुपाश्रिताः । ज्ञानचर्याक्रियास्वेव ते ऽधिकुर्युस्तदर्हकाः । द्विधा मत्पूजनं ज्ञेयं बाह्यमाभ्यंतरं तथा । वाङ्मनःकायभेदाच्च त्रिधा मद्भजनं विदुः

ଏବେ ଯେଉଁ ବର୍ଣ୍ଣୀ (ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ/ଶିଷ୍ୟ) ମନରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରକ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମୋର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି—ସେମାନେ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇ ଜ୍ଞାନ, ସଦାଚାର ଓ କ୍ରିୟାର ପଥରେ ଅଧିକ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତୁ। ମୋର ପୂଜା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର। ଏବଂ ବାକ୍, ମନ, କାୟ ଭେଦରୁ ମୋର ଭଜନ ତ୍ରିବିଧ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 48

तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं वेत्यनुपूर्वशः । पञ्चधा कथ्यते सद्भिस्तदेव भजनं पुनः । अन्यात्मविदितं बाह्यमस्मदभ्यर्चनादिकम् । तदेव तु स्वसंवेद्यमाभ्यंतरमुदाहृतम्

ତପ, କର୍ମ, ଜପ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନ—ଏହିମାନେ କ୍ରମେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବୋଲି ସଜ୍ଜନମାନେ କହନ୍ତି; ଏହିଟି ହିଁ ଭଜନ (ଭକ୍ତି) ଅଟେ। ଯାହା ଅନ୍ୟମାନେ ଜାଣନ୍ତି ତାହା ବାହ୍ୟ—ଆମ ପୂଜା-ଅର୍ଚ୍ଚନା ଆଦି; କିନ୍ତୁ ଯାହା ନିଜେ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବ କରେ, ତାହାକୁ ଅନ୍ତର୍ଭଜନ କୁହାଯାଏ।

Verse 50

मनोमत्प्रवणं चित्तं न मनोमात्रमुच्यते । मन्नामनिरता वाणी वाङ्मता खलु नेतरा । लिंगैर्मच्छासनादिष्टैस्त्रिपुंड्रादिभिरंकितः । ममोपचारनिरतः कायः कायो न चेतरः

ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରବଣ ଚିତ୍ତ ‘ମାତ୍ର ମନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ନାହିଁ। ମୋ ନାମରେ ନିରତ ବାଣୀ ହିଁ ସତ୍ୟ ‘ବାଣୀ’; ଅନ୍ୟଟି ନୁହେଁ। ମୋ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ—ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଆଦି—ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍କିତ ଏବଂ ମୋ ଉପଚାର-ସେବାରେ ନିରତ ଦେହ ହିଁ ସତ୍ୟ ‘କାୟ’; ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 52

मदर्चाकर्म विज्ञेयं बाह्ये यागादिनोच्यते । मदर्थे देहसंशोषस्तपः कृच्छ्रादि नो मतम् । जपः पञ्चाक्षराभ्यासः प्रणवाभ्यास एव च । रुद्राध्यायादिकाभ्यासो न वेदाध्ययनादिकम्

ମୋର ଅର୍ଚ୍ଚାକର୍ମ ବାହ୍ୟରୂପେ ଯାଗ-ଯଜ୍ଞ ଆଦି ବିଧିଦ୍ୱାରା କରିବାକୁ ଜାଣ। କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଇଁ ଦେହକୁ ଶୋଷାଇଦେବା କଠୋର ତପ, କୃଚ୍ଛ୍ରାଦି ମୋତେ ମନୋନୀତ ନୁହେଁ। ସତ୍ୟ ଜପ ହେଉଛି ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରାଭ୍ୟାସ ଏବଂ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ର ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ। ରୁଦ୍ରାଧ୍ୟାୟ ଆଦି ପାଠ କର—କେବଳ ବେଦାଧ୍ୟୟନ ମାତ୍ର ନୁହେଁ।

Verse 54

ध्यानम्मद्रूपचिंताद्यं नात्माद्यर्थसमाधयः । ममागमार्थविज्ञानं ज्ञानं नान्यार्थवेदनम् । बाह्ये वाभ्यंतरे वाथ यत्र स्यान्मनसो रतिः । प्राग्वासनावशाद्देवि तत्त्वनिष्ठां समाचरेत्

ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ମୋର ସ୍ୱରୂପଚିନ୍ତାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେବା; ଆତ୍ମା ଆଦି ବିଷୟରେ କେବଳ ସମାଧି ନୁହେଁ। ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ମୋର ଆଗମର ଅର୍ଥବୋଧ; ଅନ୍ୟ ଲୋକିକ ବିଷୟଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ। ହେ ଦେବୀ, ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ତର—ଯେଉଁଠି ମନ ରମେ—ପୂର୍ବବାସନାବଶେ ତତ୍ତ୍ୱନିଷ୍ଠାକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 56

बाह्यादाभ्यंतरं श्रेष्ठं भवेच्छतगुणाधिकम् । असंकरत्वाद्दोषाणां दृष्टानामप्यसम्भवात् । शौचमाभ्यंतरं विद्यान्न बाह्यं शौचमुच्यते । अंतः शौचविमुक्तात्मा शुचिरप्यशुचिर्यतः

ବାହ୍ୟ ଶୌଚଠାରୁ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଶୌଚ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ତାହା ଶତଗୁଣ ଅଧିକ। କାରଣ ତାହାରେ ଦୋଷମିଶ୍ରଣ ନାହିଁ, ଦୃଶ୍ୟ ଦୋଷମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଶୌଚ ବୋଲି ଅନ୍ତର୍ଶୁଦ୍ଧିକୁ ଜାଣ; କେବଳ ବାହ୍ୟ ପରିଚ୍ଛନ୍ନତାକୁ ଶୌଚ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ। ଯାହାର ଅନ୍ତଃଶୌଚ ନାହିଁ, ସେ ବାହାରେ ଶୁଚି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଚି।

Verse 58

बाह्यमाभ्यंर्तरं चैव भजनं भवपूर्वकम् । न भावरहितं देवि विप्रलंभैककारणम् । कृतकृत्यस्य पूतस्य मम किं क्रियते नरैः । बहिर्वाभ्यंतरं वाथ मया भावो हि गृह्यते

ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର—ଦୁହିଁ ପ୍ରକାର ଭଜନ ସତ୍ୟ ଭକ୍ତିଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ଦେବୀ, ଭାବହୀନ ପୂଜା କେବଳ (ମୋଠାରୁ) ବିଚ୍ଛେଦର କାରଣ ହୁଏ। ମୁଁ କୃତକୃତ୍ୟ ଓ ନିତ୍ୟ ପବିତ୍ର—ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ କ୍ରିୟା ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ କରିପାରିବ? ବାହାରେ ହେଉ କି ଅନ୍ତରେ, ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରେ ଭକ୍ତର ଭାବକୁ ହିଁ।

Verse 60

भावैकात्मा क्रिया देवि मम धर्मस्सनातनः । मनसा कर्मणा वाचा ह्यनपेक्ष्य फलं क्वचित् । फलोद्देशेन देवेशि लघुर्मम समाश्रयः । फलार्थी तदभावे मां परित्यक्तुं क्षमो यतः

ହେ ଦେବୀ, ଏକମାତ୍ର ଭାବରେ ଯୁକ୍ତ କ୍ରିୟା ହିଁ ମୋର ସନାତନ ଧର୍ମ—ମନ, କର୍ମ ଓ ବାଣୀଦ୍ୱାରା, କେବେ ଫଳ ଆଶା ନ କରି। କିନ୍ତୁ ହେ ଦେବେଶୀ, ଫଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯେ ମୋର ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛି, ତାହାର ଆଶ୍ରୟ ଲଘୁ; କାରଣ ଫଳାର୍ଥୀ ଫଳ ନ ମିଳିଲେ ମୋତେ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ହୁଏ।

Verse 62

फलार्थिनो ऽपि यस्यैव मयि चित्तं प्रतिष्ठितम् । भावानुरूपफलदस्तस्याप्यहमनिन्दिते । फलानपेक्षया येषां मनो मत्प्रवणं भवेत् । प्रार्थयेयुः फलं पश्चाद्भक्तास्ते ऽपि मम प्रियाः

ହେ ଅନିନ୍ଦିତେ! ଯେ ଫଳ ଆଶା କରି ମଧ୍ୟ ମୋତେ ନିଜ ଚିତ୍ତ ଦୃଢ଼ଭାବେ ନିବେଶ କରେ, ମୁଁ ତାହାର ଭାବାନୁରୂପ ଫଳ ଦେଉଛି। ଯେମାନେ ଫଳାପେକ୍ଷା ବିନା ମୋ ପ୍ରତି ମନ ଝୁକାନ୍ତି, ସେ ଭକ୍ତମାନେ ପରେ କିଛି ବର ମାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ମୋର ପ୍ରିୟ।

Verse 64

प्राक्संस्कारवशादेव ये विचिंत्य फलाफले । विवशा मां प्रपद्यंते मम प्रियतमा मताः । मल्लाभान्न परो लाभस्तेषामस्ति यथातथम् । ममापि लाभस्तल्लाभान्नापरः परमेश्वरि

ହେ ପରମେଶ୍ୱରୀ! ପୂର୍ବସଂସ୍କାରର ବଶରେ ଲାଭ-ହାନି ଭାବି, ଯେମାନେ ବିବଶ ଭାବେ ମୋ ଶରଣ ନେନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋର ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୋତେ ପାଇବାଠାରୁ ବଡ଼ ଲାଭ ନାହିଁ, ଯେପରି ହେଉ। ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ତି ହିଁ ଲାଭ; ତାହାଠାରୁ ଅନ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 66

मदनुग्रहतस्तेषां भावो मयि समर्पितः । फलं परमनिर्वाणं प्रयच्छति बलादिव । महात्मनामनन्यानां मयि संन्यस्तचेतसाम् । अष्टधा लक्षणं प्राहुर्मम धर्माधिकारिणाम्

ମୋର ଅନୁଗ୍ରହରେ ସେମାନଙ୍କ ଭାବ ମୋତେ ସମର୍ପିତ ହୁଏ; ସେ ସମର୍ପଣ ବଳାତ୍କାର ଭଳି ପରମ ନିର୍ବାଣର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଅନନ୍ୟ ମହାତ୍ମାମାନେ, ଯେମାନେ ମୋତେ ଚିତ୍ତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନ୍ୟସ୍ତ କରିଛନ୍ତି—ସେମାନେ ମୋର ଧର୍ମାଧିକାରୀ; ତାଙ୍କର ଅଷ୍ଟବିଧ ଲକ୍ଷଣ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି।

Verse 68

मद्भक्तजनवात्सल्यं पूजायां चानुमोदनम् । स्वयमभ्यर्चनं चैव मदर्थे चांगचेष्टितम् । मत्कथाश्रवणे भक्तिः स्वरनेत्रांगविक्रियाः । ममानुस्मरणं नित्यं यश्च मामुपजीवति

ମୋ ଭକ୍ତଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ବାତ୍ସଲ୍ୟ; ପୂଜାରେ ଆନନ୍ଦରେ ଅନୁମୋଦନ; ସ୍ୱୟଂ ମୋର ଅର୍ଚ୍ଚନା; ଏବଂ ମୋ ପାଇଁ ଦେହର କ୍ରିୟାକଳାପ; ମୋ କଥା ଶ୍ରବଣରେ ଭକ୍ତି; ଭକ୍ତିଭାବରେ ସ୍ୱର, ନେତ୍ର ଓ ଅଙ୍ଗର ବିକାର; ନିତ୍ୟ ମୋର ସ୍ମରଣ; ଏବଂ ଯେ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରେ—ଏହି ସବୁ ମୋର ଭକ୍ତି-ଚିହ୍ନ।

Verse 70

एवमष्टविधं चिह्नं यस्मिन्म्लेच्छे ऽपि वर्तते । स विप्रेन्द्रो मुनिः श्रीमान्स यतिस्स च पंडितः । न मे प्रियश्चतुर्वेदी मद्भक्तो श्वपचो ऽपि यः । तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा ह्यहम्

ଏପରି ଅଷ୍ଟବିଧ ଚିହ୍ନ ଯେ କୌଣସି ମ୍ଲେଚ୍ଛରେ ମଧ୍ୟ ଥାଏ, ସେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ଶ୍ରୀମାନ ମୁନି, ଯତି ଓ ପଣ୍ଡିତ। କେବଳ ଚତୁର୍ବେଦୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ସେ ମୋର ଭକ୍ତ ନୁହେଁ, ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ମୋର ଭକ୍ତ—ସେ ଶ୍ୱପଚ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ମୋତେ ପ୍ରିୟ। ତେଣୁ ସେ ଭକ୍ତକୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ତାହାଠାରୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସେ ମୋ ପରି ପୂଜ୍ୟ।

Verse 72

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति

ଯେ ଭକ୍ତିରେ ମୋତେ ପତ୍ର, ପୁଷ୍ପ, ଫଳ କିମ୍ବା ଜଳ ଅର୍ପଣ କରେ—ତାହା ପାଇଁ ମୁଁ କେବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏନି, ଏବଂ ସେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଖରୁ କେବେ ହରାଏନି।