भक्ताधिकारि-द्विजधर्म-योगिलक्षणवर्णनम् / Duties of Qualified Devotees and Marks of Yogins
ଶିବ ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ସେ ବର୍ଣ୍ଣଧର୍ମ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ଭକ୍ତ ଏବଂ ପଣ୍ଡିତ ଦ୍ୱିଜ ସାଧକମାନଙ୍କ ଆଚାର-ନିୟମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବେ। ତ୍ରିକାଳ ସ୍ନାନ, ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ, କ୍ରମେ ଲିଙ୍ଗପୂଜା, ଦାନ-ଦୟା-ଈଶ୍ୱରଭାବ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଅହିଂସା-ସତ୍ୟାଦି ସଂଯମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ-ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଶ୍ରବଣ, ତପ, କ୍ଷମା, ଶୌଚ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଶିଖା, ଉପବୀତ, ଉଷ୍ଣୀଷ, ଉତ୍ତରୀୟ ଧାରଣ, ଭସ୍ମ-ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଧାରଣ ଏବଂ ପର୍ବଦିନରେ ବିଶେଷକରି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ବିଶେଷ ପୂଜା କହାଯାଇଛି। ଆହାରଶୁଦ୍ଧିରେ ବ୍ରହ୍ମକୂର୍ଚ୍ଚ ଆଦି ନିୟତ ସେବନ ଓ ବାସି/ଅଶୁଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ, କିଛି ଧାନ୍ୟ, ମଦ୍ୟ ଏବଂ ତାହାର ଗନ୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଜନ ଉପଦେଶ ମିଳେ। ପରେ ଯୋଗୀର ଲକ୍ଷଣ—କ୍ଷମା, ଶାନ୍ତି, ସନ୍ତୋଷ, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଶିବଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ, ଭସ୍ମସେବନ, ସର୍ବାସକ୍ତି-ନିବୃତ୍ତି—ଏବଂ ଦିନେ ଭିକ୍ଷାଭୋଜନ ପରି କଠୋର ଆଚାର ସଂକ୍ଷେପରେ ଦିଆଯାଇ, ବାହ୍ୟାଚାର-ନୈତିକଶୁଦ୍ଧି-ଯୋଗବୈରାଗ୍ୟକୁ ଏକତ୍ର କରିଥାଏ।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । अथ वक्ष्यामि देवेशि भक्तानामधिकारिणाम् । विदुषां द्विजमुख्यानां वर्णधर्मसमासतः
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ଦେବେଶି! ଏବେ ମୁଁ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟତା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଏବଂ ବିଶେଷକରି ବିଦ୍ୱାନ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କର, ବର୍ଣ୍ଣ-ଧର୍ମ ନୀତି ଅନୁସାରେ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି।
Verse 2
त्रिः स्नानं चाग्निकार्यं च लिंगार्चनमनुक्रमम् । दानमीश्ररभावश्च दया सर्वत्र सर्वदा
ଦିନକୁ ତିନିଥର ସ୍ନାନ, ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ କ୍ରମାନୁସାରେ ଶିବଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନ; ଦାନ, ଈଶ୍ୱରଭକ୍ତିଭାବ, ଓ ସର୍ବତ୍ର ସର୍ବଦା ଦୟା—ଏହି ସବୁ ପାଳନୀୟ।
Verse 3
सत्यं संतोषमास्तिक्यमहिंसा सर्वजंतुषु । ह्रीश्रद्धाध्ययनं योगस्सदाध्यापनमेव च
ସତ୍ୟ, ସନ୍ତୋଷ, ଆସ୍ତିକ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଅହିଂସା; ହ୍ରୀ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଶାସ୍ତ୍ରାଧ୍ୟୟନ, ଯୋଗଶିଷ୍ଟାଚାର, ଏବଂ ସଦା ଅଧ୍ୟାପନ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଶଂସିତ ଗୁଣ।
Verse 4
व्याख्यानं ब्रह्मचर्यं च श्रवणं च तपः क्षमा । शौचं शिखोपवीतं च उष्णीषं चोत्तरीयकम्
ଶାସ୍ତ୍ର-ବ୍ୟାଖ୍ୟାନ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଶ୍ରବଣ, ତପ ଓ କ୍ଷମା; ଶୌଚ, ଶିଖା ଓ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ, ଉଷ୍ଣୀଷ ଏବଂ ଉତ୍ତରୀୟ—ଏହିସବୁ ଶୈବ ସାଧକଙ୍କ ନିୟତ ଲକ୍ଷଣ ଓ ଆଚାର।
Verse 5
निषिद्धासेवनं चैव भस्मरुद्राक्षधारणम् । पर्वण्यभ्यर्चनं देवि चतुर्दश्यां विशेषतः
ହେ ଦେବୀ! ନିଷିଦ୍ଧ ଆଚରଣକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ବିଧିପୂର୍ବକ ଭସ୍ମ ଓ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଧାରଣ କର। ପର୍ବତିଥିରେ—ବିଶେଷକରି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ—(ଶିବଙ୍କ) ଅର୍ଚ୍ଚନା କର।
Verse 6
पानं च ब्रह्मकूर्चस्य मासि मासि यथाविधि । अभ्यर्चनं विशेषेण तेनैव स्नाप्य मां प्रिये
ଆଉ ପ୍ରତି ମାସ ବିଧିପୂର୍ବକ ବ୍ରହ୍ମକୂର୍ଚ୍ଚର ପାନ କର। ତାପରେ ବିଶେଷ ଭକ୍ତିରେ ମୋର ଅର୍ଚ୍ଚନା କର; ହେ ପ୍ରିୟେ, ସେହି (ପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ) ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ସ୍ନାପନ କର।
Verse 7
सर्वक्रियान्न सन्त्यागः श्रद्धान्नस्य च वर्जनम् । तथा पर्युषितान्नस्य यावकस्य विशेषतः
ଯେ ଅନ୍ନ ସମସ୍ତ ଧର୍ମକ୍ରିୟାର ଆଧାର, ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅର୍ପିତ ଅନ୍ନକୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ବାସି ଅନ୍ନ—ବିଶେଷତଃ ଯାବକ (ଯବ ଆଧାରିତ) ଅନ୍ନ—ପରିହାର କରିବା ଉଚିତ।
Verse 8
मद्यस्य मद्यगन्धस्य नैवेद्यस्य च वर्जनम् । सामान्यं सर्ववर्णानां ब्राह्मणानां विशेषतः
ମଦ୍ୟ, ମଦ୍ୟର ଗନ୍ଧ, ଏବଂ ତାହାଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ନୈବେଦ୍ୟକୁ ବର୍ଜନ କରିବା—ଏହା ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ନିୟମ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତ ଏହା ବିଶେଷତଃ ଆବଶ୍ୟକ।
Verse 9
क्षमा शांतिश्च सन्तोषस्सत्यमस्तेयमेव च । ब्रह्मचर्यं मम ज्ञानं वैराग्यं भस्मसेवनम्
କ୍ଷମା, ଶାନ୍ତି ଓ ସନ୍ତୋଷ; ସତ୍ୟ ଏବଂ ଅସ୍ତେୟ; ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ମୋ (ଶିବଙ୍କ) ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଭସ୍ମସେବନ—ଏହିମାନେ ମୋର ଗୁଣ-ବ୍ରତ, ଯାହା ବଦ୍ଧ ଜୀବକୁ ଶିବାନୁଗ୍ରହ ପଥେ ନେଇଯାଏ।
Verse 10
सर्वसंगनिवृत्तिश्च दशैतानि विशेषतः । लिंगानि योगिनां भूयो दिवा भिक्षाशनं तथा
ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିବୃତ୍ତି—ଏହି ଦଶଟି ବିଶେଷତଃ ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ। ତଦୁପରି ସେମାନେ ଦିନେ ମାତ୍ର ଭିକ୍ଷାନ୍ନ ଭୋଜନ କରନ୍ତି।
Verse 11
वानप्रस्थाश्रमस्थानां समानमिदमिष्यते । रात्रौ न भोजनं कार्यं सर्वेषां ब्रह्मचारिणाम्
ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଏକେ ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନେ ରାତିରେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 12
अध्यापनं याजनं च क्षत्रियस्याप्रतिग्रहः । वैश्यस्य च विशेषेण मया नात्र विधीयते
କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାଇଁ ଏଠାରେ ବେଦାଧ୍ୟାପନ ଓ ଯାଜନ (ପୁରୋହିତ-କର୍ମ) ବିଧିତ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦାନ ଗ୍ରହଣ ନ କରିବା (ଅପ୍ରତିଗ୍ରହ) ନିୟତ। ବୈଶ୍ୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବିଶେଷତଃ ଏହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠାରେ ମୁଁ ବିଧାନ କରୁନାହିଁ।
Verse 13
रक्षणं सर्ववर्णानां युद्धे शत्रुवधस्तथा । दुष्टपक्षिमृगाणां च दुष्टानां शातनं नृणाम्
ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ—ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ରକ୍ଷା କରିବା, ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁବଧ କରିବା। ଏହିପରି ଦୁଷ୍ଟ ପକ୍ଷୀ ଓ ମୃଗମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରିବା, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଦମନ କରିବା।
Verse 14
अविश्वासश्च सर्वत्र विश्वासो मम योगिषु । स्त्रीसंसर्गश्च कालेषु चमूरक्षणमेव च
ସର୍ବତ୍ର ଅବିଶ୍ୱାସ ରହୁ; କିନ୍ତୁ ମୋର ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବିଶ୍ୱାସ ରହୁ। ସ୍ତ୍ରୀସଂସର୍ଗ କେବଳ ଯଥାକାଳେ ହେଉ, ଏବଂ ସେନାର ରକ୍ଷା ମାତ୍ର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉ।
Verse 15
सदा संचारितैश्चारैर्लोकवृत्तांतवेदनम् । सदास्त्रधारणं चैव भस्मकंचुकधारणम्
ସଦା ଚଳିତ ଗୁପ୍ତଚରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋକବୃତ୍ତାନ୍ତର ନିରନ୍ତର ଜ୍ଞାନ ଥିଲା; ଏବଂ ସଦା ଶସ୍ତ୍ରଧାରଣ ଓ ଭସ୍ମ-କଞ୍ଚୁକ ପବିତ୍ର ଆବରଣ ଧାରଣ ହୁଏ।
Verse 16
राज्ञां ममाश्रमस्थानामेष धर्मस्य संग्रहः । गोरक्षणं च वाणिज्यं कृषिर्वैश्यस्य कथ्यते
ରାଜାମାନଙ୍କ ଓ ମୋ ଆଶ୍ରମଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଧର୍ମର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସାର। ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋରକ୍ଷା, ବାଣିଜ୍ୟ ଓ କୃଷି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 17
शुश्रूषेतरवर्णानां धर्मः शूद्रस्य कथ्यते । उद्यानकरणं चैव मम क्षेत्रसमाश्रयः
ଅନ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ସେବା କରିବା ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ଉଦ୍ୟାନ କରିବା, ମୋ କ୍ଷେତ୍ର—ପବିତ୍ର ଧାମ/ଦେଉଳଭୂମି—ର ଆଶ୍ରୟ ନେବା ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 18
धर्मपत्न्यास्तु गमनं गृहस्थस्य विधीयते । ब्रह्मचर्यं वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ସହ ଦାମ୍ପତ୍ୟ-ଗମନ ବିଧିତ; କିନ୍ତୁ ବନସ୍ଥ, ଯତି ଓ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 19
स्त्रीणां तु भर्तृशुश्रूषा धर्मो नान्यस्सनातनः । ममार्चनं च कल्याणि नियोगो भर्तुरस्ति चेत्
ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପତିଙ୍କ ଶୁଶ୍ରୂଷା-ସେବା ହିଁ ସନାତନ ଧର୍ମ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ହେ କଲ୍ୟାଣୀ, ପତିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା କିମ୍ବା ଅନୁମତି ଥିଲେ ମୋର ପୂଜା ମଧ୍ୟ ତୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 20
या नारी भर्तृशुश्रूषां विहाय व्रततत्परा । सा नारी नरकं याति नात्र कार्या विचारणा
ଯେ ନାରୀ ଭର୍ତ୍ତୃ-ଶୁଶ୍ରୂଷା ତ୍ୟାଗ କରି କେବଳ ବ୍ରତ-ନିୟମରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ସେ ନାରୀ ନରକକୁ ଯାଏ; ଏଥିରେ ଆଉ ବିଚାର ନାହିଁ।
Verse 21
अथ भर्तृविहीनाया वक्ष्ये धर्मं सनातनम् । व्रतं दानं तपः शौचं भूशय्यानक्तभोजनम्
ଏବେ ଭର୍ତ୍ତୃବିହୀନା ନାରୀ ପାଇଁ ସନାତନ ଧର୍ମ କହୁଛି—ବ୍ରତ, ଦାନ, ତପ, ଶୌଚ, ଭୂଶୟ୍ୟା ଓ ରାତିରେ ଏକବାର ଭୋଜନ; ଏହାଦ୍ୱାରା ମନ ସ୍ଥିର ହୋଇ ମୋକ୍ଷଦାତା ଶିବପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅନୁରକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 22
ब्रह्मचर्यं सदा स्नानं भस्मना सलिलेन वा । शांतिर्मौनं क्षमा नित्यं संविभागो यथाविधि
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ସଦା ପାଳନ, ନିତ୍ୟ ସ୍ନାନ—ଭସ୍ମରେ କିମ୍ବା ଜଳରେ—ଏବଂ ଅନ୍ତଃଶାନ୍ତି, ମୌନ, ନିରନ୍ତର କ୍ଷମା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ଯଥାବିଧି ଦାନ-ବିଭାଗ—ଏସବୁ ସଦା ଆଚରଣୀୟ।
Verse 23
अष्टाभ्यां च चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां विशेषतः । एकादश्यां च विधिवदुपवासोममार्चनम्
ଅଷ୍ଟମୀ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ପୌର୍ଣ୍ଣମୀରେ, ତଥା ଏକାଦଶୀରେ ମଧ୍ୟ—ବିଧିମତେ ଉପବାସ କରି ମୋ (ଶିବଙ୍କ) ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 24
इति संक्षेपतः प्रोक्तो मयाश्रमनिषेविणाम् । ब्रह्मक्षत्रविशां देवि यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
ଏହିପରି, ହେ ଦେବୀ, ଆଶ୍ରମଧର୍ମ ଅନୁସରଣକାରୀମାନଙ୍କ—ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ—ଏବଂ ଯତି (ସନ୍ନ୍ୟାସୀ) ଓ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲି।
Verse 25
तथैव वानप्रस्थानां गृहस्थानां च सुन्दरि । शूद्राणामथ नारीणां धर्म एष सनातनः
ସେହିପରି, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ସନାତନ ଧର୍ମ; ଏବଂ ଶୂଦ୍ର ଓ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ହିଁ।
Verse 26
ध्येयस्त्वयाहं देवेशि सदा जाप्यः षडक्षरः । वेदोक्तमखिलं धर्ममिति धर्मार्थसंग्रहः
ହେ ଦେବେଶି! ତୁମେ ସଦା ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କର; ଷଡକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରକୁ ନିତ୍ୟ ଜପ କର। ବେଦୋକ୍ତ ସମଗ୍ର ଧର୍ମ—ଏହି ଧର୍ମାର୍ଥର ସାରସଂଗ୍ରହ।
Verse 27
अथ ये मानवा लोके स्वेच्छया धृतविग्रहाः । भावातिशयसंपन्नाः पूर्वसंस्कारसंयुताः
ଏବେ ଏହି ଲୋକରେ ଯେ ମାନବମାନେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଭାବର ଅତିଶୟତାରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ପୂର୍ବସଂସ୍କାରସହିତ ଯୁକ୍ତ—ତାହା ଏଭଳି ବୁଝିବା ଉଚିତ।
Verse 28
विरक्ता वानुरक्ता वा स्त्र्यादीनां विषयेष्वपि । पापैर्न ते विलिंपंते १ पद्मपत्रमिवांभसा
ବିରକ୍ତ ହେଉ କି ସ୍ତ୍ରୀ ଆଦି ବିଷୟରେ ଅନୁରକ୍ତ ହେଉ, ପାପ ତାକୁ ଲେପି ନଥାଏ—ଯେପରି ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ଜଳ ଲାଗି ରହେ ନାହିଁ।
Verse 29
तेषां ममात्मविज्ञानं विशुद्धानां विवेकिनाम् । मत्प्रसादाद्विशुद्धानां दुःखमाश्रमरक्षणात्
ସେହି ଶୁଦ୍ଧ ବିବେକୀମାନଙ୍କରେ ମୋ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ; ତଥାପି ମୋ ପ୍ରସାଦରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରମ-ରକ୍ଷାରୁ କିଛି ଦୁଃଖ ରହେ।
Verse 30
नास्ति कृत्यमकृत्यं च समाधिर्वा परायणम् । न विधिर्न निषेधश्च तेषां मम यथा तथा
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ‘କରିବାକୁ ଥିବା’ କିମ୍ବା ‘ନ କରିବାକୁ ଥିବା’ କିଛି ନାହିଁ; ସମାଧି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନ ବିଧି, ନ ନିଷେଧ—ମୋ ପାଇଁ ଯେପରି, ସେପରି।
Verse 31
तथेह परिपूर्णस्य साध्यं मम न विद्यते । तथैव कृतकृत्यानां तेषामपि न संशयः
ସେହିପରି ଏଠାରେ ଯେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧ, ତାହା ପାଇଁ ମୋ ପକ୍ଷରୁ ମଧ୍ୟ କିଛି ସାଧ୍ୟ ରହେ ନାହିଁ। ସେହିପରି କୃତକୃତ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 32
मद्भक्तानां हितार्थाय मानुषं भावमाश्रिताः । रुद्रलोकात्परिभ्रष्टास्ते रुद्रा नात्र संशयः
ମୋ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ସେମାନେ ମାନୁଷ ଭାବ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି। ରୁଦ୍ରଲୋକରୁ ଅବତରିତ ହୋଇ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ରୁଦ୍ର—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 33
ममानुशासनं यद्वद्ब्रह्मादीनां प्रवर्तकम् । तथा नराणामन्येषां तन्नियोगः प्रवर्तकः
ମୋର ଅନୁଶାସନ ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରେ, ସେହିପରି ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ନିୟୋଗ ତାଙ୍କ କ୍ରିୟାର ପ୍ରେରକ।
Verse 34
ममाज्ञाधारभावेन सद्भावातिशयेन च । तदालोकनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्
ମମ ଆଜ୍ଞାର ଆଧାରେ ଏବଂ ସତ୍ଭାବ-ଭକ୍ତିର ଅତିଶୟରେ ସମର୍ଥ ହୋଇ, ତାହାକୁ କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସର୍ବ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ।
Verse 35
प्रत्ययाश्च प्रवर्तंते प्रशस्तफलसूचकाः । मयि भाववतां पुंसां प्रागदृष्टार्थगोचराः
ମୋ ପ୍ରତି ଭାବଭକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକମାନଙ୍କ ମନରେ ଶୁଭଫଳ ସୂଚକ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଜାଗେ; ପୂର୍ବେ ଅଦୃଷ୍ଟ ଥିବା ଅର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବଗୋଚର ହୁଏ।
Verse 36
कंपस्वेदो ऽश्रुपातश्च कण्ठे च स्वरविक्रिया । आनंदाद्युपलब्धिश्च भवेदाकस्मिकी मुहुः
କମ୍ପନ, ସ୍ୱେଦ, ଅଶ୍ରୁପାତ, କଣ୍ଠରେ ସ୍ୱରବିକାର—ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଆନନ୍ଦାଦିର ଅକାରଣ ଆକସ୍ମିକ ଅନୁଭୂତି—ଭକ୍ତରେ ସ୍ୱତଃ ଜନ୍ମେ।
Verse 37
स तैर्व्यस्तैस्समस्तैर्वा लिंगैरव्यभिचारिभिः । मंदमध्योत्तमैर्भावैर्विज्ञेयास्ते नरोत्तमाः
ଏହି ଅବ୍ୟଭିଚାରୀ ଲକ୍ଷଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା—ଏକେକ ଭାବେ କିମ୍ବା ସମସ୍ତେ ଏକାସାଥି—ସେ ନରୋତ୍ତମମାନେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଅନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଭାବ ମନ୍ଦ, ମଧ୍ୟମ, ଉତ୍ତମ—ତିନି ଶ୍ରେଣୀରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
Verse 38
यथायोग्निसमावेशान्नायो भवति केवलम् । स तथैव मम सान्निध्यान्न ते केवलमानुषाः
ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ସମାବେଶରେ ଲୋହା କେବଳ ଲୋହା ରହେନାହିଁ, ସେପରି ମୋ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ତୁମେ କେବଳ ମାନବମାତ୍ର ନୁହଁ।
Verse 39
हस्तपादादिसाधर्म्याद्रुद्रान्मर्त्यवपुर्धरान् । प्राकृतानिव मन्वानो नावजानीत पंडितः
ହସ୍ତପାଦ ଆଦି ସାଦୃଶ୍ୟ ଥିବାରୁ ଯେ ରୁଦ୍ରମାନେ ମର୍ତ୍ୟଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଭାବି ପଣ୍ଡିତ କେବେ ଅବଜ୍ଞା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 40
अवज्ञानं कृतं तेषु नरैर्व्यामूढचेतनैः । आयुः श्रियं कुलं शीलं हित्वा निरयमावहेत्
ବ୍ୟାମୂଢ ଚେତନା ଥିବା ଲୋକେ ଯଦି ସେମାନଙ୍କୁ ଅବଜ୍ଞା କରନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ଆୟୁ, ଶ୍ରୀ, କୁଳମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଶୀଳ ହରାଇ ନିଜ ପାଇଁ ନରକପତନ ଆଣନ୍ତି।
Verse 41
ब्रह्मविष्णुसुरेशानामपि तूलायते पदम् । मत्तोन्यदनपेक्षाणामुद्धृतानां महात्मनाम्
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଦେବେଶମାନଙ୍କ ପଦ ମଧ୍ୟ ତୁଳାରେ ତୋଳିଲେ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଧୃତ ସେଇ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ସମ୍ମୁଖରେ ତୁଚ୍ଛ ହୋଇଯାଏ—ଯେମାନେ ମୋ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 42
अशुद्धं बौद्धमैश्वर्यं प्राकृतं पौरुषं तथा । गुणेशानामतस्त्याज्यं गुणातीतपदैषिणाम्
ଅଶୁଦ୍ଧ ‘ବୌଦ୍ଧ’ ଉପାୟରେ ଚାହିତା ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଏବଂ ପ୍ରାକୃତ ଓ ପୌରୁଷ (ମାନବ-ପ୍ରୟାସଜନ୍ୟ) ଲୋକିକ ସାଧନା—ଏସବୁ ଗୁଣମଣ୍ଡଳର ଈଶତ୍ୱ; ତେଣୁ ଗୁଣାତୀତ ପଦ ଆକାଂକ୍ଷୀମାନେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 43
अथ किं बहुनोक्तेन श्रेयः प्राप्त्यैकसाधनम् । मयि चित्तसमासंगो येन केनापि हेतुना
ଅଧିକ କହି କ’ଣ ଲାଭ? ପରମ ଶ୍ରେୟ ପ୍ରାପ୍ତିର ଏକମାତ୍ର ସାଧନ—ଯେ କୌଣସି କାରଣରେ ହେଉ, ମନ ମୋତେ, ଶିବଙ୍କୁ, ଦୃଢ଼ଭାବେ ଆସକ୍ତ ହେଉ।
Verse 44
उपमन्युरुवाच । इत्थं श्रीकण्ठनाथेन शिवेन परमात्मना । हिताय जगतामुक्तो ज्ञानसारार्थसंग्रहः
ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ଏଭଳି ପରମାତ୍ମା ଶ୍ରୀକଣ୍ଠନାଥ ଶିବ ଜଗତମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନସାରର ଅର୍ଥସଙ୍ଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କଲେ।
Verse 45
विज्ञानसंग्रहस्यास्य वेदशास्त्राणि कृत्स्नशः । सेतिहासपुराणानि विद्या व्याख्यानविस्तरः
ଏହି ବିଜ୍ଞାନ-ସଂଗ୍ରହରେ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦିତ; ଇତିହାସ-ପୁରାଣ ସହିତ—ଏହା ବିଦ୍ୟାର ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟାନ।
Verse 46
ज्ञानं ज्ञेयमनुष्ठेयमधिकारो ऽथ साधनम् । साध्यं चेति षडर्थानां संग्रहत्वेष संग्रहः
ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞେୟ ତତ୍ତ୍ୱ, ଅନୁଷ୍ଠେୟ ଆଚରଣ, ଅଧିକାରୀ, ସାଧନ ଓ ସାଧ୍ୟ—ଏହି ଛଅ ବିଷୟ; ଏହା ସେମାନଙ୍କର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସଂଗ୍ରହ।
Verse 47
गुरोरधिकृतं ज्ञानं ज्ञेयं पाशः पशुः पतिः । लिंगार्चनाद्यनुष्ठेयं भक्तस्त्वधिकृतो ऽपि यः
ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ସତ୍ୟ ଉପଦେଶ—ଜ୍ଞେୟ ତ୍ରୟ: ପାଶ, ପଶୁ ଓ ପତି (ପରମେଶ୍ୱର ଶିବ)ର ବୋଧ। ଏବଂ ଯେ ଭକ୍ତ ଯଥାବିଧି ଅଧିକାରୀ, ସେ ଶିବଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନ ଆଦି ଅନୁଷ୍ଠାନ ନିଶ୍ଚୟ କରୁ।
Verse 48
साधनं शिवमंत्राद्यं साध्यं शिवसमानता । षडर्थसंग्रहस्यास्य ज्ञानात्सर्वज्ञतोच्यते
ସାଧନ ଶିବମନ୍ତ୍ରରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏବଂ ସାଧ୍ୟ ହେଉଛି ଶିବସମାନତା। ଏହି ଷଡର୍ଥ-ସଂଗ୍ରହର ଜ୍ଞାନରୁ ସର୍ବଜ୍ଞତା କୁହାଯାଏ।
Verse 49
प्रथमं कर्म यज्ञादेर्भक्त्या वित्तानुसारतः । बाह्येभ्यर्च्य शिवं पश्चादंतर्यागरतो भवेत्
ପ୍ରଥମେ ଭକ୍ତିସହ ଯଜ୍ଞାଦି କର୍ମ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ। ବାହ୍ୟ ବିଧିରେ ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି ପରେ ଅନ୍ତର୍ୟାଗ—ଭିତର ଯଜ୍ଞ—ରେ ତତ୍ପର ହେବା ଉଚିତ।
Verse 50
रतिरभ्यंतरे यस्य न बाह्ये पुण्यगौरवात् । न कर्म करणीयं हि बहिस्तस्य महात्मनाः
ଯେ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ରତି ଅନ୍ତରେ ଅଛି, ବାହ୍ୟ ଆଚାରରେ ନୁହେଁ—ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧିର ପୁଣ୍ୟଗୌରବ ପ୍ରତି ଆଦରରୁ—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବାହ୍ୟ କର୍ମ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ନୁହେଁ।
Verse 51
ज्ञानामृतेन तृप्तस्य भक्त्या शैवशिवात्मनः । नांतर्न च बहिः कृष्ण कृत्यमस्ति कदाचन
ହେ କୃଷ୍ଣ, ଯେ ଜ୍ଞାନାମୃତରେ ତୃପ୍ତ ଏବଂ ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଶୈବ—ଶିବସ୍ୱରୂପ—ହୋଇଛି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ତରେ କି ବାହାରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ବାଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନାହିଁ।
Verse 52
तस्मात्क्रमेण संत्यज्य बाह्यमाभ्यंतरं तथा । ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्याज्ञानं चापि परित्यजेत्
ଏହିପରି କ୍ରମେ ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର—ଦୁହିଁ ଆସକ୍ତି—ତ୍ୟାଗ କରି, ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞେୟ ତତ୍ତ୍ୱ (ପରମ ପତି)କୁ ଦେଖି, ଅଜ୍ଞାନକୁ ମଧ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 53
नैकाग्रं चेच्छिवे चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा । एकाग्रमेव चेच्चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा
ଚିତ୍ତ ଯଦି ଶିବରେ ଏକାଗ୍ର ନୁହେଁ, ତେବେ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମର କ’ଣ ଉପକାର? ଯଦି ଚିତ୍ତ ସତ୍ୟେ ଏକାଗ୍ର, ତେବେ କର୍ମର କ’ଣ ଆବଶ୍ୟକ?
Verse 54
तस्मात्कर्माण्यकृत्वा वा कृत्वा वांतर्बहिःक्रमात् । येन केनाप्युपायेन शिवे चित्तं निवेशयेत्
ଏହେତୁ କର୍ମ କରୁ କି ନ କରୁ—ବାହ୍ୟ ଆଚାର ହେଉ କି ଅନ୍ତଃସାଧନା—ଯେ କୌଣସି ଉପାୟରେ ହେଉ, ଚିତ୍ତକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଶିବରେ ନିବେଶ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 55
शिवे निविष्टचित्तानां प्रतिष्ठितधियां सताम् । परत्रेह च सर्वत्र निर्वृतिः परमा भवेत्
ଯେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଚିତ୍ତ ଶିବରେ ନିବିଷ୍ଟ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ—ସର୍ବତ୍ର—ପରମ ଶାନ୍ତି ଓ ପରିତୃପ୍ତି ହୁଏ।
Verse 56
इहोन्नमः शिवायेति मंत्रेणानेन सिद्धयः । स तस्मादधिगंतव्यः परावरविभूतये
ଇହଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ‘ଓଁ ନମଃ ଶିବାୟ’ ଏହି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧିମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ପରା-ଅପର ବିଭୂତିର ପରମ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଁ ଏହି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଅଧିଗମ କରିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
The chapter is primarily prescriptive rather than narrative: it records Śiva’s instruction to Devī on conduct, observances, and yogic markers for devotees and dvijas, not a distinct mythic episode.
It frames ‘signs’ (liṅgas) of yogins as inner-realization validated by outer discipline: detachment (saṅga-nivṛtti), Śiva-jñāna, and purity are expressed through regulated worship, diet, and Śaiva markers (bhasma/rudrākṣa).
Rather than avatāras, the chapter highlights manifestations of Śaiva identity in practice—liṅga worship, bhasma-sevana, rudrākṣa-dhāraṇa, and vrata-timing (parvan/caturdaśī)—as embodied forms of devotion.