ध्यानप्रकारनिर्णयः / Determination of the Modes of Meditation (on Śrīkaṇṭha-Śiva)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । श्रीकंठनाथं स्मरतां सद्यः सर्वार्थसिद्धयः । प्रसिध्यंतीति मत्वैके तं वै ध्यायंति योगिनः

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ଶ୍ରୀକଣ୍ଠନାଥଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବାମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏହା ଜାଣି ଯୋଗୀମାନେ କେବଳ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି।

Verse 2

स्थित्यर्थं मनसः केचित्स्थूलध्यानं प्रकुर्वते । स्थूलं तु निश्चलं चेतो भवेत्सूक्ष्मे तु तत्स्थिरम्

ମନର ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ କେହି କେହି ସ୍ଥୂଳ (ସାକାର) ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ସ୍ଥୂଳରେ ଚିତ୍ତ ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ; ସୂକ୍ଷ୍ମକୁ ଯାଇଲେ ସେଠାରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ସ୍ଥିର ହୁଏ।

Verse 3

शिवे तु चिंतिते साक्षात्सर्वाः सिध्यन्ति सिद्धयः । मूर्त्यंतरेषु ध्यातेषु शिवरूपं विचिंतयेत्

ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କଲେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଶିବରୂପ ଭାବେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 4

लक्षयेन्मनसः स्थैर्यं तत्तद्ध्यायेत्पुनः पुनः । ध्यानमादौ सविषयं ततो निर्विषयं जगुः

ମନର ସ୍ଥିରତାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ସେହି ନିଜ ବିନ୍ଦୁକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି—ଧ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭରେ ସବିଷୟ, ପରେ ନିର୍ବିଷୟ ହୁଏ।

Verse 5

तत्र निर्विषयं ध्यानं नास्तीत्येव सतां मतम् । बुद्धेर्हि सन्ततिः काचिद्ध्यानमित्यभिधीयते

ଏଥିରେ ସତ୍ଜନମାନଙ୍କ ମତ ଏହି—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବିଷୟ ଧ୍ୟାନ ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ। କାରଣ ବୁଦ୍ଧିର ଏକ ନିରନ୍ତର ସନ୍ତତି (ଧାରା)କୁ ହିଁ ‘ଧ୍ୟାନ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 6

तेन निर्विषया बुद्धिः केवलेह प्रवर्तते । तस्मात्सविषयं ध्यानं बालार्ककिरणाश्रयम्

ସେହି (ସୂକ୍ଷ୍ମ ସାଧନା) ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧି ନିର୍ବିଷୟ ହୋଇ, ଏଠି ହିଁ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ। ତେଣୁ ସବିଷୟ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ଉଦୟମାନ ବାଳସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି।

Verse 7

सूक्ष्माश्रयं निर्विषयं नापरं परमार्थतः । यद्वा सविषयं ध्यानं तत्साकारसमाश्रयम्

ସୂକ୍ଷ୍ମାଶ୍ରୟ ଓ ବିଷୟରହିତ ଧ୍ୟାନ ପରମାର୍ଥତଃ ସ୍ୱୟଂ ପରମତତ୍ତ୍ୱ ହିଁ; କିନ୍ତୁ ବିଷୟସହିତ ଧ୍ୟାନ ସାକାର ଆଶ୍ରୟକୁ ନିର୍ଭର କରେ।

Verse 8

निराकारात्मसंवित्तिर्ध्यानं निर्विषयं मतम् । निर्बीजं च सबीजं च तदेव ध्यानमुच्यते

ବିଷୟରହିତ ଆତ୍ମାର ନିରାକାର ଅନ୍ତଃସଂବିତ୍ତିକୁ ଧ୍ୟାନ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ସେଇ ଧ୍ୟାନ ନିର୍ବୀଜ ଓ ସବୀଜ—ଏମିତି ଦ୍ୱିବିଧ କୁହାଯାଏ।

Verse 9

निराकारश्रयत्वेन साकाराश्रयतस्तथा । तस्मात्सविषयं ध्यानमादौ कृत्वा सबीजकम्

ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ନିରାକାର ଆଶ୍ରୟରେ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ସାକାର ଆଶ୍ରୟରେ ମଧ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ; ତେଣୁ ଆରମ୍ଭରେ ବିଷୟାଶ୍ରିତ, ବୀଜଯୁକ୍ତ (ମନ୍ତ୍ର/ରୂପଯୁକ୍ତ) ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 10

अंते निर्विषयं कुर्यान्निर्बीजं सर्वसिद्धये । प्राणायामेन सिध्यंति देव्याः शांत्यादयः क्रमात्

ଶେଷରେ ମନକୁ ବିଷୟଶୂନ୍ୟ କରି ସର୍ବସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ନିର୍ବୀଜ ସମାଧିର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ଆଦି ଦିବ୍ୟ ସିଦ୍ଧିମାନେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ସିଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 11

शांतिः प्रशांतिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च ततः परम् । शमः सर्वापदां चैव शांतिरित्यभिधीयते

ଶାନ୍ତି, ପ୍ରଶାନ୍ତି, ଦୀପ୍ତି ଓ ପ୍ରସାଦ—ଏହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପର—ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆପଦାର ମଧ୍ୟରେ ଶମ ଅର୍ଥାତ୍ ଆତ୍ମସଂଯମ; ଏ ସବୁକୁ ‘ଶାନ୍ତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 12

तमसो ऽन्तबहिर्नाशः प्रशान्तिः परिगीयते । बहिरन्तःप्रकाशो यो दीप्तिरित्यभिधीयते

ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଥିବା ତମସର ନାଶକୁ ‘ପ୍ରଶାନ୍ତି’ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତନ କରାଯାଏ। ଯେ ପ୍ରକାଶ ବାହ୍ୟ ଜଗତ ଓ ଅନ୍ତରାତ୍ମା—ଦୁହିଁକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ, ସେହି ‘ଦୀପ୍ତି’ ଅଟେ।

Verse 13

स्वस्थता या तु सा बुद्धः प्रसादः परिकीर्तितः । कारणानि च सर्वाणि सबाह्याभ्यंतराणि च

ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଯେ ସ୍ଥିରତା (ସ୍ୱସ୍ଥତା), ତାହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ‘ପ୍ରସାଦ’—ଅର୍ଥାତ୍ ନିର୍ମଳ ପ୍ରସନ୍ନ ସ୍ପଷ୍ଟତା—ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହା ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସମସ୍ତ କାରଣକୁ ଆବର୍ତ୍ତ କରେ।

Verse 14

एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा ध्याता ध्यानं समाचरेत् । ज्ञानवैराग्यसंपन्नो नित्यमव्यग्रमानसः

ଏହି ଚତୁଷ୍ଟୟକୁ ଜାଣି ଧ୍ୟାତା ଧ୍ୟାନକୁ ନିରନ୍ତର ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ—ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ସଦା ଅବ୍ୟଗ୍ର ମନସ୍କ।

Verse 15

श्रद्दधानः प्रसन्नात्मा ध्याता सद्भिरुदाहृतः । ध्यै चिंतायां स्मृतो धातुः शिवचिंता मुहुर्मुहुः

ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ଓ ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତ, ସେକୁ ସଜ୍ଜନମାନେ ‘ଧ୍ୟାତା’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ‘ଧ୍ୟୈ’ ଧାତୁ ‘ଚିନ୍ତା’ ଅର୍ଥରେ ସ୍ମୃତ; ତେଣୁ ଶିବଙ୍କୁ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ନିରନ୍ତର ଚିନ୍ତନ କରିବାହିଁ ଧ୍ୟାନ।

Verse 17

योगाभ्यासस्तथाल्पे ऽपि यथा पापं विनाशयेत् । ध्यायतः क्षणमात्रं वा श्रद्धया परमेश्वरम्

ଅଳ୍ପ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ଯେପରି ପାପ ନାଶ କରେ, ସେପରି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଧ୍ୟାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ମଳ-କଳୁଷ ଲୟ ପାଏ।

Verse 18

अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते । बुद्धिप्रवाहरूपस्य ध्यानस्यास्यावलंबनम्

ମନ ଯେତେବେଳେ ଅବ୍ୟାକ୍ଷିପ୍ତ ରହେ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ଧ୍ୟାନ’ କୁହାଯାଏ। ବୁଦ୍ଧିର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରବାହସ୍ୱରୂପ ଏହି ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ଏକ ସ୍ଥିର ଆଲମ୍ବନ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 19

ध्येयमित्युच्यते सद्भिस्तच्च सांबः स्वयं शिवः । विमुक्तिप्रत्ययं पूर्णमैश्वर्यं चाणिमादिकम्

ସଜ୍ଜନମାନେ କହନ୍ତି—ଧ୍ୟାନର ସତ୍ୟ ଧ୍ୟେୟ ସ୍ୱୟଂ ସାମ୍ବ, ଶିବ ନିଜେ। ସେହି ଧ୍ୟାନରୁ ମୁକ୍ତିର ଦୃଢ଼ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଜନ୍ମେ ଏବଂ ଅଣିମା ଆଦି ସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ମିଳେ।

Verse 20

शिवध्यानस्य पूर्णस्य साक्षादुक्तं प्रयोजनम् । यस्मात्सौख्यं च मोक्षं च ध्यानादभयमाप्नुयात्

ଶିବଧ୍ୟାନର ପୂର୍ଣ୍ଣତାର ପ୍ରୟୋଜନ ସାକ୍ଷାତ୍ କୁହାଯାଇଛି: ସେହି ଧ୍ୟାନରୁ ସୁଖ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, ଏବଂ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଅଭୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 21

तस्मात्सर्वं परित्यज्य ध्यानयुक्तो भवेन्नरः । नास्ति ध्यानं विना ज्ञानं नास्ति ध्यानमयोगिनः

ଏହେତୁ ସବୁକିଛି ପରିତ୍ୟାଗ କରି ମନୁଷ୍ୟ ଧ୍ୟାନରେ ଯୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ। କାରଣ ଧ୍ୟାନ ବିନା ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ; ଯୋଗଶିଷ୍ଟି ନଥିବା ଲୋକରେ ଧ୍ୟାନ ଜନ୍ମେ ନାହିଁ।

Verse 22

ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः । ज्ञानं प्रसन्नमेकाग्रमशेषोपाधिवर्जितम्

ଯାହାରେ ଧ୍ୟାନ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଜ୍ଞାନ ଉଭୟ ଅଛି, ସେ ଭବସାଗରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ସେହି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରସନ୍ନ, ପ୍ରକାଶମୟ, ଏକାଗ୍ର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଉପାଧିରହିତ।

Verse 23

योगाभ्यासेन युक्तस्य योगिनस्त्वेव सिध्यति । प्रक्षीणाशेषपापानां ज्ञाने ध्याने भवेन्मतिः

ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଯୁକ୍ତ ଯୋଗୀଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ସିଦ୍ଧି ଲଭେ। ସମସ୍ତ ପାପ ନିରବଶେଷ କ୍ଷୟ ହେଲେ, ମନ ସ୍ୱଭାବତଃ ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 24

पापोपहतबुद्धीनां तद्वार्तापि सुदुर्लभा । यथावह्निर्महादीप्तः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत्

ପାପରେ ଆଘାତପ୍ରାପ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର (ଶିବଙ୍କର) ବାର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମହାଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ, ସେ ଶୁଷ୍କ ଓ ଆର୍ଦ୍ର—ପ୍ରକଟ ଓ ଗଭୀର—ଦୁହେଁ ମଳକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦିଏ।

Verse 25

तथा शुभाशुभं कर्म ध्यानाग्निर्दहते क्षणात् । अत्यल्पो ऽपि यथा दीपः सुमहन्नाशयेत्तमः

ସେହିପରି ଧ୍ୟାନାଗ୍ନି କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ—ଦୁହିଁ କର୍ମକୁ ଦହିଦିଏ; ଯେପରି ଅତି ଛୋଟ ଦୀପ ମଧ୍ୟ ବିଶାଳ ଅନ୍ଧକାରକୁ ନାଶ କରେ।

Verse 26

योगाभ्यासस्तथाल्पो ऽपि महापापं विनाशयेत् । ध्यायतः क्षणमात्रं वा श्रद्धया परमेश्वरम्

ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ଅତି ଅଳ୍ପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମହାପାପକୁ ନାଶ କରେ; ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ପରମେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କୁ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଧ୍ୟାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ମହା ପାପରାଶିକୁ ଛେଦି ପବିତ୍ର କରେ।

Verse 27

यद्भवेत्सुमहच्छ्रेयस्तस्यांतो नैव विद्यते । नास्ति ध्यानसमं तीर्थं नास्ति ध्यानसमं तपः

ଧ୍ୟାନରୁ ଯେ ପରମ ଶ୍ରେୟ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ତାହାର କୌଣସି ସୀମା ନାହିଁ। ଧ୍ୟାନ ସମ ତୀର୍ଥ ନାହିଁ, ଧ୍ୟାନ ସମ ତପ ନାହିଁ।

Verse 28

नास्ति ध्यानसमो यज्ञस्तस्माद्ध्यानं समाचरेत् । तीर्थानि तोयपूर्णानि देवान्पाषाणमृन्मयान्

ଧ୍ୟାନ ସମ ଯଜ୍ଞ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଧ୍ୟାନକୁ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। (କେବଳ ବାହ୍ୟ) ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ କୁଣ୍ଡମାତ୍ର, ଏବଂ (ବାହ୍ୟରୂପେ) ଦେବତାମାନେ ପାଷାଣ ଓ ମୃଣ୍ମୟ ରୂପ।

Verse 29

योगिनो न प्रपद्यंते स्वात्मप्रत्ययकारणात् । योगिनां च वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम्

ସ୍ୱାତ୍ମାର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନିଶ୍ଚୟ ହେତୁ ଯୋଗୀମାନେ ବାହ୍ୟ ଆଶ୍ରୟକୁ ଆଶ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ପରମପତି ଶିବଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଯୋଗୀର ଦେହ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୋଇ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରେ।

Verse 30

यथा स्थूलमयुक्तानां मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् । यथेहांतश्चरा राज्ञः प्रियाः स्युर्न बहिश्चराः

ଯେପରି ଅଯୁକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥୂଳ ଧାରଣା ମୃତ୍ତିକା, କାଠ ଆଦିରେ ଗଢ଼ାଯାଏ; ସେପରି ଏହି ଲୋକରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଭିତରେ ଚଳନକାରୀମାନେ ପ୍ରିୟ, ବାହାରେ ଘୁରୁଥିବାମାନେ ନୁହେଁ।

Verse 31

तथांतर्ध्याननिरताः प्रियाश्शंभोर्न कर्मिणः । बहिस्करा यथा लोके नातीव फलभोगिनः

ସେହିପରି ଅନ୍ତର୍ଧ୍ୟାନରେ ନିରତ ଲୋକମାନେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ, କେବଳ କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ଆସକ୍ତ କର୍ମୀମାନେ ନୁହେଁ; କାରଣ ବାହ୍ୟ ଆଡମ୍ବର ଲୋକର ଶୋଭା ପରି, ଗଭୀର ଫଳଭୋଗ ଦେଉ ନାହିଁ।

Verse 32

दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः । यद्यंतरा विपद्यंते ज्ञानयोगार्थमुद्यतः

ରାଜଭବନରେ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏଠି ମଧ୍ୟ ସେପରି। କର୍ମବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ଲୋକେ—ଜ୍ଞାନଯୋଗର ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ନେଇ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ପଥେ ପଥେ ଅନ୍ତରାୟରେ ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 33

योगस्योद्योगमात्रेण रुद्रलोकं गमिष्यति । अनुभूय सुखं तत्र स जातो योगिनां कुले

ଯୋଗରେ କେବଳ ଉଦ୍ୟମମାତ୍ରେ ସେ ରୁଦ୍ରଲୋକକୁ ଯାଏ। ସେଠାରେ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରି, ପରେ ସେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଏ।

Verse 34

ज्ञानयोगं पुनर्लब्ध्वा संसारमतिवर्तते । जिज्ञासुरपि योगस्य यां गतिं लभते नरः

ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଜ୍ଞାନଯୋଗ ପୁନଃ ଲାଭ କରି ମନୁଷ୍ୟ ସଂସାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଯୋଗକୁ ଜାଣିବାକୁ ଜିଜ୍ଞାସୁ ନର ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ଯେ ଗତି ଦେଏ, ସେଇ ଗତି-ପଥ ପାଏ।

Verse 35

न तां गतिमवाप्नोति सर्वैरपि महामखैः । द्विजानां वेदविदुषां कोटिं संपूज्य यत्फलम्

ସେ ପରମ ଗତି ସମସ୍ତ ମହାଯଜ୍ଞ କଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ। ବେଦବିଦ୍ୱାନ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ କୋଟି ସଂଖ୍ୟାରେ ଭବ୍ୟ ଭାବେ ପୂଜି ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ତାହାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଲଭ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 36

भिक्षामात्रप्रदानेन तत्फलं शिवयोगिने । यज्ञाग्निहोत्रदानेन तीर्थहोमेषु यत्फलम्

ଶିବଯୋଗୀଙ୍କୁ କେବଳ ଭିକ୍ଷାମାତ୍ର ଦାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଫଳ ମିଳେ, ଯାହା ଯଜ୍ଞଦାନ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଦାନ ଏବଂ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନରେ ହୋମ କଲେ ମିଳେ।

Verse 37

योगिनामन्नदानेन तत्समस्तं फलं लभेत् । ये चापवादं कुर्वंति विमूढाश्शिवयोगिनाम्

ଶିବଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ନଦାନ କଲେ ସେହି ପୁଣ୍ୟର ସମଗ୍ର ଫଳ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯେ ମୂଢ଼ ଲୋକ ଶିବଯୋଗୀଙ୍କୁ ଅପବାଦ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାପଭାଗୀ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 38

श्रोतृभिस्ते प्रपद्यन्ते नरकेष्वामहीक्षयात् । सति श्रोतरि वक्तास्यादपवादस्य योगिनाम्

ପୁଣ୍ୟକ୍ଷୟ ହେତୁ ସେହି ଶ୍ରୋତାମାନେ ନରକରେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏବଂ ଶ୍ରୋତା ଥିଲେ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଅପବାଦର ପାପ ବକ୍ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଲାଗେ।

Verse 39

तस्माच्छ्रोता च पापीयान्दण्ड्यस्सुमहतां मतः । ये पुनः सततं भक्त्या भजंति शवयोगिनः

ଏହେତୁ ଯେ ଶ୍ରୋତା ଶୁଣି ଆହୁରି ପାପୀ ହୁଏ, ମହାନମାନଙ୍କ ମତରେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଘୋର ଦଣ୍ଡର ଯୋଗ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ଯେ ଶିବଯୋଗୀମାନେ ଭକ୍ତିରେ ସଦା ଶିବଙ୍କୁ ଭଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର।

Verse 40

ते विदंति महाभोगानंते योगं च शांकरम् । भोगार्थिभिर्नरैस्तस्मात्संपूज्याः शिवयोगिनः

ସେମାନେ ମହାଭୋଗକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ଶେଷରେ ଶାଙ୍କର ଯୋଗକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି। ତେଣୁ ଭୋଗ ଆକାଙ୍କ୍ଷୀ ଲୋକମାନେ ଶିବଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ମାନ-ପୂଜା କରନ୍ତୁ।

Verse 41

प्रतिश्रयान्नपानाद्यैः शय्याप्रावरणादिभिः । योगधर्मः ससारत्वादभेद्यः पापमुद्गरैः

ଆଶ୍ରୟ, ଅନ୍ନ-ପାନୀୟ, ଶୟ୍ୟା, ପ୍ରାବରଣ ଆଦି ଦାନ କରିଲେ ଯୋଗଧର୍ମ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ସଂସାରସମ୍ବନ୍ଧୀ ଥିବାରୁ ଏହି ଯୋଗଧର୍ମ ପାପମୁଦ୍ଗରର ଆଘାତକୁ ମଧ୍ୟ ଅଭେଦ୍ୟ ଭାବେ ସହି ଦୃଢ଼ ହୁଏ।

Verse 42

वज्रतंदुलवज्ज्ञेयं तथा पापेन योगिनः । न लिप्यंते च तापौघैः पद्मपत्रं यथांभसा

ପାପ ବିଷୟରେ ଯୋଗୀମାନେ ବଜ୍ରସମ କଠିନ ଧାନ୍ୟ ପରି ଜ୍ଞେୟ। ତାପ-ଦୁଃଖର ଝଡ଼ରେ ସେମାନେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ—ଯେପରି ପଦ୍ମପତ୍ର ଜଳେ ଭିଜେ ନାହିଁ।

Verse 43

यस्मिन्देशे वसेन्नित्यं शिवयोगरतो मुनिः । सो ऽपि देशो भवेत्पूतः सपूत इति किं पुनः

ଯେ ଦେଶରେ ଶିବଯୋଗରତ ମୁନି ନିତ୍ୟ ବସନ୍ତି, ସେ ଦେଶ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ। ସ୍ଥାନ ଯଦି ତାଙ୍କଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ତେବେ ମୁନି ସ୍ୱୟଂ କେତେ ଅଧିକ ପାବନ!

Verse 44

तस्मात्सर्वं परित्यज्य कृत्यमन्यद्विचक्षणः । सर्वदुःखप्रहाणाय शिवयोगं समभ्यसेत्

ଏହେତୁ ବିଚକ୍ଷଣ ସାଧକ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରହାଣ ପାଇଁ, ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଶିବଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରୁ।

Verse 45

सिद्धयोगफलो योगी लोकानां हितकाम्यया । भोगान्भुक्त्वा यथाकामं विहरेद्वात्र वर्तताम्

ଯୋଗସିଦ୍ଧିର ଫଳଧାରୀ ଯୋଗୀ, ଲୋକମଙ୍ଗଳର କାମନାରେ, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଭୋଗ ଭୋଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠି ଅବସ୍ଥିତ ରହି ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ବିହାର କରିପାରନ୍ତି।

Verse 46

अथवा क्षुद्रमित्येव मत्वा वैषयिकं सुखम् । त्यक्त्वा विरागयोगेन स्वेच्छया कर्म मुच्यताम्

ନଚେତ୍ ବିଷୟଜନ୍ୟ ସୁଖକୁ ସତ୍ୟରେ ତୁଚ୍ଛ ବୋଲି ମାନି ତାହା ତ୍ୟାଗ କରୁ; ବୈରାଗ୍ୟଯୋଗର ଅଭ୍ୟାସରେ ଏବଂ ନିଜ ଦୃଢ ସଙ୍କଳ୍ପରେ, କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉ।

Verse 47

यस्त्वासन्नां मृतिं मर्त्यो दृष्टारिष्टं च भूयसा । स योगारम्भनिरतः शिवक्षेत्रं समाश्रयेत्

ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟ ବୋଲି ଜାଣି ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଅରିଷ୍ଟ-ଲକ୍ଷଣ ଦେଖେ, ସେ ଯୋଗସାଧନା ଆରମ୍ଭରେ ନିରତ ହୋଇ ଶିବକ୍ଷେତ୍ରର ଆଶ୍ରୟ ନେଉ।

Verse 48

स तत्र निवसन्नेव यदि धीरमना नरः । प्राणान्विनापि रोगाद्यैः स्वयमेव परित्यजेत्

ଯଦି ଧୀରମନା ନର ସେଠାରେ ରହିବାକୁ ଲାଗେ, ତେବେ ରୋଗାଦି ଆକ୍ରମଣ ଛଡ଼ା ମଧ୍ୟ ସେ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରିପାରେ।

Verse 49

कृत्वाप्यनशनं चैव हुत्वा चांगं शिवानले । क्षिप्त्वा वा शिवतीर्थेषु स्वदेहमवगाहनात्

କେହି ଅନଶନ କରି ଦେହତ୍ୟାଗ କରୁ, କିମ୍ବା ଶିବାଗ୍ନିରେ ନିଜ ଅଙ୍ଗକୁ ହୋମ କରୁ, ଅଥବା ଶିବତୀର୍ଥରେ ନିଜ ଦେହକୁ ନିକ୍ଷେପ କରି ସେଠାରେ ଅବଗାହନ କରୁ—(ଏହିପରି କ୍ରିୟାରେ ଦେହବନ୍ଧନାନ୍ତ ଚାହାଯାଏ)।

Verse 50

शिवशास्त्रोक्तविधिवत्प्राणान्यस्तु परित्यजेत् । सद्य एव विमुच्येत नात्र कार्या विचारणा २

ଶିବଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧି ଅନୁସାରେ ଯେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସଦ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଏଥିରେ ଆଉ ବିଚାର ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ।

Verse 51

रोगाद्यैर्वाथ विवशः शिवक्षेत्रं समाश्रितः । म्रियते यदि सोप्येवं मुच्यते नात्र संशयः

ରୋଗ ଆଦି ଦୁଃଖରେ ବିବଶ ହୋଇ ଯେ ଶିବକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ, ସେ ଯଦି ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ସେଠାରେ ମରେ, ତେବେ ସେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 52

यथा हि मरणं श्रेष्ठमुशंत्यनशनादिभिः । शास्त्रविश्रंभधीरेण मनसा क्रियते यतः

ଯେପରି କେହି କେହି ଉପବାସ ଆଦି ଉପାୟରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପରମ ଶ୍ରେୟ ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେପରି ଶାସ୍ତ୍ରବିଶ୍ୱାସରେ ଧୀର ମନ ତାହାକୁ ସାଧେ।

Verse 53

शिवनिन्दारतं हत्वा पीडितः स्वयमेव वा । यस्त्यजेद्दुस्त्यजान्प्राणान्न स भूयः प्रजायते

ଶିବନିନ୍ଦାରେ ଲିପ୍ତ ଲୋକକୁ ହତ୍ୟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, କିମ୍ବା ନିଜେ ପୀଡିତ ହୋଇ ଦୁଷ୍ଟ୍ୟଜ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ ମଧ୍ୟ—ସେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ।

Verse 54

शिवनिन्दारतं हंतुमशक्तो यः स्वयं मृतः । सद्य एव प्रमुच्येत त्रिः सप्तकुलसंयुतः

ଶିବନିନ୍ଦାରେ ରତ ଲୋକକୁ ହତ୍ୟା କରିବାରେ ଅଶକ୍ତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ (ସେହି ପ୍ରୟାସରେ) ଯେ ନିଜେ ମରେ, ସେ ସତ୍ୱର ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହ ତିନିଥର ସାତ ପୁରୁଷର କୁଳ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର ପାଏ।

Verse 55

शिवार्थे यस्त्यजेत्प्राणाञ्छिवभक्तार्थमेव वा । न तेन सदृशः कश्चिन्मुक्तिमार्गस्थितो नरः

ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ—କିମ୍ବା କେବଳ ଶିବଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ—ଯେ ନିଜ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ, ମୁକ୍ତିମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହିଁ।

Verse 56

तस्माच्छीघ्रतरा मुक्तिस्तस्य संसारमंडलात् । एतेष्वन्यतमोपायं कथमप्यवलम्ब्य वा

ଏହିହେତୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସଂସାରମଣ୍ଡଳରୁ ମୁକ୍ତି ଅଧିକ ଶୀଘ୍ର ହୁଏ—ଏଠାରେ କହିଥିବା ଉପାୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଗୋଟିଏକୁ କିଛିପରି ଆଶ୍ରୟ କଲେ।

Verse 57

षडध्वशुद्धिं विधिवत्प्राप्तो वा म्रियते यदि । पशूनामिव तस्येह न कुर्यादौर्ध्वदैहिकम्

ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଧିପୂର୍ବକ ଷଡଧ୍ୱ-ଶୁଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଯଦି ଦେହତ୍ୟାଗ କରେ, ତେବେ ତାହା ପାଇଁ ଏଠାରେ ପଶୁମାନଙ୍କ ପରି ଔର୍ଧ୍ୱଦୈହିକ (ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦି) କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 58

नैवाशौचं प्रपद्येत तत्पुत्रादिविशेषतः । शिवचारार्थमथवा शिवविद्यार्थमेव वा

ସେ ଆଶୌଚରେ ପଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ବିଶେଷକରି ପୁତ୍ର ଆଦିଙ୍କ କାରଣରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ଯେତେବେଳେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଶିବାଚାର ପାଳନ କିମ୍ବା ଶିବବିଦ୍ୟା ଅଧ୍ୟୟନ ହୁଏ।

Verse 59

अथैनमपि चोद्दिश्य कर्म चेत्कर्तुमीप्सितम् । कल्याणमेव कुर्वीत शक्त्या भक्तांश्च तर्पयेत्

ତାପରେ ଯଦି କେହି ଶିବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କୌଣସି କର୍ମ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ତେବେ କେବଳ ମଙ୍ଗଳକର କାର୍ଯ୍ୟ ହିଁ କରିବ; ଏବଂ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଶିବଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରି ସମ୍ମାନ କରିବ।

Verse 60

धनं तस्य भजेच्छैवः शैवी चेतस्य सन्ततिः । नास्ति चेत्तच्छिवे दद्यान्नदद्यात्पशुसन्ततिः

ଶୈବ ମନ ଥିବା ଏବଂ ଶିବନିଷ୍ଠ ସନ୍ତତି ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ଧନ ଶୈବ ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ। କିନ୍ତୁ ଏମିତି ଶୈବ-ସନ୍ତତି ନଥିଲେ ସେ ଧନ ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବ; ପଶୁଭାବରେ ବନ୍ଧିତମାନଙ୍କୁ ଦେବ ନାହିଁ।