काम्यकर्मविभागः — Taxonomy of Kāmya (Desire-Motivated) Śaiva Rites
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୯ରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଶିବଧର୍ମାଧିକାରୀମାନଙ୍କର ନିତ୍ୟ‑ନୈମିତ୍ତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସହିତ କାମ୍ୟକର୍ମ ମଧ୍ୟ ଅଛି କି? ଉପମନ୍ୟୁ ଫଳକୁ ଐହିକ, ଆମୁଷ୍ମିକ ଓ ଉଭୟଫଳଦାୟକ ଭାବେ ବିଭାଜନ କରି, ସାଧନାର ପ୍ରକାର—କ୍ରିୟାମୟ, ତପୋମୟ, ଜପ‑ଧ୍ୟାନମୟ, ସର୍ବମୟ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; କ୍ରିୟାରେ ହୋମ, ଦାନ, ଅର୍ଚ୍ଚନା ଆଦି କ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଦେଖାନ୍ତି। ଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନଙ୍କୁ ହିଁ କ୍ରିୟାକର୍ମର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ମିଳେ, କାରଣ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା/ଅନୁମତି; ତେଣୁ ଶିବାଜ୍ଞାଧାରୀ କାମ୍ୟବିଧି କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଶୈବ ଓ ମାହେଶ୍ୱରମାନେ ଅନ୍ତଃ‑ବହିଃ କ୍ରମରେ କରୁଥିବା, ଇହ‑ପର ଉଭୟ ଫଳଦାୟକ କର୍ମ ଉପସ୍ଥାପନ କରି, ‘ଶିବ’ ଓ ‘ମାହେଶ୍ୱର’ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଅଭିନ୍ନ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଶୈବ ଜ୍ଞାନୟଜ୍ଞପର, ମାହେଶ୍ୱର କର୍ମୟଜ୍ଞପର—ଏହିପରି ଭିତର‑ବାହାର ଉପରେ ଜୋର ଭିନ୍ନ, କିନ୍ତୁ ବିଧି ମୂଳତଃ ଏକ।
Shlokas
Verse 1
श्रीकृष्ण उवाच । भगवंस्त्वन्मुखादेव श्रुतं श्रुतिसमं मया । स्वाश्रितानां शिवप्रोक्तं नित्यनैमित्तिकं तथा
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ହେ ଭଗବନ୍, ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ମୁଁ ବେଦତୁଲ୍ୟ, ଶ୍ରୁତିସମ ଉପଦେଶ ଶୁଣିଛି। ଶିବ ନିଜ ଶରଣାଗତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେ ନିତ୍ୟ ଓ ନୈମିତ୍ତିକ କର୍ମ କହିଛନ୍ତି, ସେସବୁ ମୁଁ ଶୁଣିଛି।
Verse 2
इदानीं श्रोतुमिच्छामि शिवधर्माधिकारिणाम् । काम्यमप्यस्ति चेत्कर्म वक्तुमर्हसि साम्प्रतम्
ଏବେ ମୁଁ ଶିବଧର୍ମର ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ବିଷୟ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ଯଦି ତାଙ୍କ ପାଇଁ କାମ୍ୟ (ଇଚ୍ଛାପ୍ରେରିତ) କର୍ମ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥାଏ, ତେବେ ଏହି ସମୟରେ ତାହା କହିବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 3
उपमन्युरुवाच । अस्त्यैहिकफलं किञ्चिदामुष्मिकफलं तथा । ऐहिकामुष्मिकञ्चापि तच्च पञ्चविधं पुनः
ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—କିଛି ଫଳ ଐହିକ (ଏହି ଲୋକର) ଅଟେ, ଏବଂ କିଛି ଫଳ ଆମୁଷ୍ମିକ (ପରଲୋକର) ଅଟେ। କିଛି ଫଳ ଐହିକ-ଆମୁଷ୍ମିକ ଉଭୟ; ଏବଂ ସେହିଟି ପୁନଃ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର।
Verse 4
किंचित्क्रियामयं कर्म किंचित्कर्म तपो मयम् । जपध्यानमयं किंचित्किंचित्सर्वमयं तथा
କିଛି କର୍ମ କ୍ରିୟାମୟ, କିଛି କର୍ମ ତପୋମୟ। କିଛି ଜପ-ଧ୍ୟାନମୟ, ଏବଂ କିଛି ସର୍ବମୟ—ସମସ୍ତ ସାଧନାପଥକୁ ଆବରଣ କରେ।
Verse 5
क्रियामयं तथा भिन्नं होमदानार्चनक्रमात् । सर्वशक्तिमतामेव नान्येषां सफलं भवेत्
କ୍ରିୟାମୟ ଉପାସନା—ହୋମ, ଦାନ ଓ ଅର୍ଚ୍ଚନର କ୍ରମବଦ୍ଧ ପ୍ରଥାରେ ଭିନ୍ନ—କେବଳ ସର୍ବଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ସାଧକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଫଳଦାୟକ; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାହା ସତ୍ୟରେ ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 6
शक्तिश्चाज्ञा मदेशस्य शिवस्य परमात्मनः । तस्मात्काम्यानि कर्माणि कुर्यादाज्ञाधरोद्विजः
ଶକ୍ତି ଓ ଆଜ୍ଞା—ଏହା ମୋର, ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କର ନିୟମ ଅଟେ। ତେଣୁ ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଯେ ଦିବ୍ୟ ଆଜ୍ଞାକୁ ଧାରଣ କରେ, ସେ ତଦନୁସାରେ କାମ୍ୟ କର୍ମ କରୁ।
Verse 7
अथ वक्ष्यामि काम्यं हि चेहामुत्र फलप्रदम् । शैवैर्माहेश्वरैश्चैव कार्यमंतर्बहिः क्रमात्
ଏବେ ମୁଁ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠାରେ ଫଳଦାୟକ କାମ୍ୟ ସାଧନା କହିବି। ଶୈବ ଓ ମାହେଶ୍ୱରମାନେ କ୍ରମେ ଅନ୍ତରେ ଓ ବାହାରେ ଏହା କରିବେ।
Verse 8
शिवो महेश्वरश्चेति नात्यंतमिह भिद्यते । यथा तथा न भिद्यंते शैवा माहेश्वरा अपि
'ଶିବ' ଏବଂ 'ମହେଶ୍ୱର' ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକୃତରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ। ସେହିପରି, ଶୈବ ଏବଂ ମାହେଶ୍ୱରମାନେ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହନ୍ତି।
Verse 9
शिवाश्रिता हि ते शैवा ज्ञानयज्ञरता नराः । माहेश्वरास्समाख्याता कर्मयज्ञरता भुवि
ଯେଉଁମାନେ ଶିବଙ୍କ ଆଶ୍ରିତ ଏବଂ ଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞରେ ମଗ୍ନ, ସେମାନେ ଶୈବ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁମାନେ କର୍ମଯଜ୍ଞରେ ରତ, ସେମାନେ ମାହେଶ୍ୱର ଭାବରେ ପରିଚିତ।
Verse 10
तस्मादाभ्यन्तरे कुर्युः शैवा माहेश्वरा वहिः । न तु प्रयोगो भिद्येत वक्ष्यमाणस्य कर्मणः
ତେଣୁ, ଅନ୍ତରରେ ଶୈବ ଏବଂ ବାହାରେ ମାହେଶ୍ୱର ହେବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ କୁହାଯିବାକୁ ଥିବା କର୍ମର ଅନୁଷ୍ଠାନ ବିଧିରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 11
परीक्ष्य भूमिं विधिवद्गंधवर्णरसादिभिः । मनोभिलषिते तत्र वितानविततांबरे
ଗନ୍ଧ, ବର୍ଣ୍ଣ, ରସ ଆଦିଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ଭୂମିକୁ ପରୀକ୍ଷା କରି, ମନୋହର ସ୍ଥାନରେ ସେଠାରେ ବିତାନ ପସାରି ଉପରେ ବିସ୍ତୃତ ଆବରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 12
सुप्रलिप्ते महीपृष्ठे दर्पणोदरसंनिभे । प्राचीमुत्पादयेत्पूर्वं शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना
ଭଲଭାବେ ଲିପା ଓ ସମତଳ, ଦର୍ପଣର ଭିତର ପରି ମସୃଣ ଭୂମିପୃଷ୍ଠରେ, ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟ ପଥ ଅନୁସାରେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରାଚୀ (ପୂର୍ବ) ଦିଗକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 13
एकहस्तं द्विहस्तं वा मण्डलं परिकल्पयेत् । आलिखेद्विमलं पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम्
ଏକ ହସ୍ତ କିମ୍ବା ଦ୍ୱିହସ୍ତ ପ୍ରମାଣର ମଣ୍ଡଳ ପରିକଳ୍ପନା କରିବା ଉଚିତ। ତାହାର ଭିତରେ କର୍ଣ୍ଣିକାସହିତ ନିର୍ମଳ ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମ ଆଲେଖନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 14
रत्नहेमादिभिश्चूर्णैर्यथासंभवसंभृतैः । पञ्चावरणसंयुक्तं बहुशोभासमन्वितम्
ରତ୍ନ, ହେମ ଆଦିର ଚୂର୍ଣ୍ଣ—ଯଥାସମ୍ଭବ ସଂଗ୍ରହ କରି—ତାହାକୁ ପଞ୍ଚାବରଣସଂଯୁକ୍ତ ଓ ବହୁଶୋଭାସମନ୍ୱିତ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 15
दलेषु सिद्धयः कल्प्याः केसरेषु सशक्तिकाः । रुद्रा वामादयस्त्वष्टौ पूर्वादिदलतः क्रमात्
ଦଳଗୁଡ଼ିକରେ ସିଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ କଳ୍ପନା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ କେସରରେ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ। ପୂର୍ବ ଦଳରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କ୍ରମେ ବାମ ଆଦି ଅଷ୍ଟ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
कर्णिकायां च वैराग्यं बीजेषु नव शक्तयः । स्कन्दे शिवात्मको धर्मो नाले ज्ञानं शिवाश्रयम्
କର୍ଣ୍ଣିକାରେ ବୈରାଗ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ; ବୀଜାକ୍ଷରରେ ନବ ଶକ୍ତି ଅଛି। ଦଣ୍ଡରେ ଶିବାତ୍ମକ ଧର୍ମ, ନାଡୀରେ କେବଳ ଶିବାଶ୍ରିତ ଜ୍ଞାନ।
Verse 17
कर्णिकोपरि चाग्नेयं मंडलं सौरमैन्दवम् । शिवविद्यात्मतत्त्वाख्यं तत्त्वत्रयमतः परम्
କର୍ଣ୍ଣିକାର ଉପରେ ଅଗ୍ନି-ମଣ୍ଡଳ, ସହିତ ସୌର ଓ ଐନ୍ଦବ (ଚନ୍ଦ୍ର) ମଣ୍ଡଳ ଅଛି। ଏହାଙ୍କ ପରେ ଶିବତତ୍ତ୍ୱ, ବିଦ୍ୟାତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ—ଏହି ତତ୍ତ୍ୱତ୍ରୟ ନିମ୍ନସ୍ତରାତୀତ।
Verse 18
सर्वासनोपरि सुखं विचित्रकुसुमान्वितम् । पञ्चावरणसंयुक्तं पूजयेदंबया सह
ସମସ୍ତ ଆସନମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୁଖଦ ଓ ବିଚିତ୍ର ପୁଷ୍ପରେ ସୁଶୋଭିତ ଆସନ ଉପରେ, ପଞ୍ଚାବରଣ ବିଧାନ ସହ, ଅମ୍ବିକା ସହିତ (ଶିବଙ୍କ) ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 19
शुद्धस्फटिकसंकाशं प्रसन्नं शीतलद्युतिम् । विद्युद्वलयसंकाशजटामुकुटभूषितम्
ସେ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ, ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଶୀତଳ ଜ୍ୟୋତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲେ; ବିଦ୍ୟୁତ୍-ବଳୟ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ଜଟାମୁକୁଟରେ ଭୂଷିତ ଥିଲେ।
Verse 20
शार्दूलचर्मवसनं किञ्चित्स्मितमुखांबुजम् । रक्तपद्मदलप्रख्यपादपाणितलाधरम्
ସେ ଶାର୍ଦ୍ଦୂଳଚର୍ମକୁ ବସ୍ତ୍ରରୂପେ ପରିଧାନ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କ କମଳମୁଖରେ କିଛିଟା ହସ ଥିଲା। ତାଙ୍କ ପାଦ, କରତଳ ଓ ଅଧର ରକ୍ତପଦ୍ମଦଳ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ ଥିଲା।
Verse 21
सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वाभरणभूषितम् । दिव्यायुधवरैर्युक्तं दिव्यगंधानुलेपनम्
ସେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଓ ସମସ୍ତ ଆଭରଣରେ ଭୂଷିତ ଥିଲେ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିବ୍ୟ ଆୟୁଧରେ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧିତ ଅନୁଲେପନରେ ଲେପିତ ଥିଲେ।
Verse 22
पञ्चवक्त्रं दशभुजं चन्द्रखण्डशिखामणिम् । अस्य पूर्वमुखं सौम्यं बालार्कसदृशप्रभम्
ସେ ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର ଓ ଦଶଭୁଜ, ଶିରେ ଚନ୍ଦ୍ରଖଣ୍ଡ-ଶିଖାମଣିରେ ଭୂଷିତ। ତାଙ୍କର ପୂର୍ବମୁଖ ସୌମ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ, ନବୋଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ।
Verse 23
त्रिलोचनारविंदाढ्यं कृतबालेंदुशेखरम् । दक्षिणं नीलजीमूतसमानरुचिरप्रभम्
ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲା—ପଦ୍ମସଦୃଶ ତ୍ରିନୟନ, ଶିରେ କୋମଳ ବାଳଚନ୍ଦ୍ର-ଶେଖର, ଏବଂ ନୀଳ ବର୍ଷାମେଘ ସମ ମନୋହର ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ।
Verse 24
भ्रुकुटीकुटिलं घोरं रक्तवृत्तेक्षणत्रयम् । दंष्ट्राकरालं दुर्धर्षं स्फुरिताधरपल्लवम्
ଭୟଙ୍କର—ଭ୍ରୁକୁଟି କୁଟିଳ ହୋଇ କସିଗଲା; ତିନିଟି ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବୃତ୍ତ; ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ବିକରାଳ; ଅଜେୟ, ଦୁର୍ଧର୍ଷ—ଅଧରପଲ୍ଲବ ସ୍ଫୁରିତ ହୋଇ କମ୍ପିଲା।
Verse 25
उत्तरं विद्रुमप्रख्यं नीलालकविभूषितम् । सविलासं त्रिनयनं चन्द्राभरणशेखरम्
ଉତ୍ତର ମୁଖ ବିଦ୍ରୁମ ସମ ଅରୁଣ ଦୀପ୍ତ, ନୀଳ ଅଲକରେ ବିଭୂଷିତ; ସବିଲାସ ତ୍ରିନୟନ, ଶିରେ ଚନ୍ଦ୍ରାଭରଣ-ଶେଖର ଧାରୀ।
Verse 26
पश्चिमं पूर्णचन्द्राभं लोचनत्रितयोज्ज्वलम् । चन्द्ररेखाधरं सौम्यं मंदस्मितमनोहरम्
ସେ ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ, ତ୍ରିନୟନର ଜ୍ୟୋତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଚନ୍ଦ୍ରରେଖାଧାରୀ ସୌମ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ; ମନୋହର ମନ୍ଦହାସରେ ହୃଦୟ ହରେ।
Verse 27
पञ्चमं स्फटिकप्रख्यमिंदुरेखासमुज्ज्वलम् । अतीव सौम्यमुत्फुल्ललोचनत्रितयोज्ज्वलम्
ପଞ୍ଚମ ରୂପ ସ୍ଫଟିକ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଚନ୍ଦ୍ରରେଖାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଅତି ସୌମ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ; ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ତ୍ରିନୟନର ତେଜରେ ଜ୍ୱଳିଥିଲା।
Verse 28
दक्षिणे शूलपरशुवज्रखड्गानलोज्ज्वलम् । सव्ये च नागनाराचघण्टापाशांकुशोज्ज्वलम्
ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତରେ ଶୂଳ, ପରଶୁ, ବଜ୍ର, ଖଡ୍ଗ ଓ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା; ବାମ ହସ୍ତରେ ନାଗ, ନାରାଚ, ଘଣ୍ଟା, ପାଶ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା।
Verse 29
निवृत्त्याजानुसंबद्धमानाभेश्च प्रतिष्ठया । आकंठं विद्यया तद्वदाललाटं तु शांतया
ଜାନୁଠାରୁ ନାଭି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ‘ନିବୃତ୍ତି’ ଭାବରେ ଭସ୍ମ ସ୍ଥାପନ କରିବ; ନାଭି ଉପରେ ‘ପ୍ରତିଷ୍ଠା’ ଭାବରେ; କଣ୍ଠ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ‘ବିଦ୍ୟା’ ଭାବରେ; ଏବଂ ଲଲାଟରେ ‘ଶାନ୍ତି’ ଭାବରେ ତଦ୍ବତ୍ ଲଗାଇବ।
Verse 30
तदूर्ध्वं शांत्यतीताख्यकलया परया तथा । पञ्चाध्वव्यापिनं साक्षात्कलापञ्चकविग्रहम्
ତାହାଠାରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱେ ‘ଶାନ୍ତ୍ୟତୀତା’ ନାମକ ପରମ କଳାଦ୍ୱାରା, ପଞ୍ଚାଧ୍ୱରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ—ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ହିଁ ପଞ୍ଚକଳାର ସମୁଚ୍ଚୟ।
Verse 31
ईशानमुकुटं देवं पुरुषाख्यं पुरातनम् । अघोरहृदयं तद्वद्वामगुह्यं महेश्वरम्
ଯାହାଙ୍କ ମୁକୁଟ ଈଶାନ, ସେ ପୁରାତନ ‘ପୁରୁଷ’ ନାମଧାରୀ ଦେବ। ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଅଘୋର, ଏବଂ ବାମ-ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ ‘ବାମ’—ସେଇ ମହେଶ୍ୱର।
Verse 32
सद्यपादं च तन्मूर्तिमष्टत्रिंशत्कलामयम् । मातृकामयमीशानं पञ्चब्रह्ममयं तथा
ସେ ‘ସଦ୍ୟପାଦ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାନ୍ତି; ତାଙ୍କ ସେଇ ମୂର୍ତ୍ତି ଅଷ୍ଟତ୍ରିଂଶତ୍ କଳାମୟ। ସେ ମାତୃକାମୟ ଈଶାନ ଏବଂ ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମମୟ ମଧ୍ୟ।
Verse 33
ओंकाराख्यमयं चैव हंसशक्त्या समन्वितम् । तथेच्छात्मिकया शक्त्या समारूढांकमंडलम्
ସେ ଓଂକାର-ସ୍ୱଭାବମୟ ଏବଂ ହଂସଶକ୍ତିସହ ସଂଯୁକ୍ତ; ତଥା ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତିରେ ଆରୂଢ ହୋଇ କୋଳରେ ତେଜୋମଣ୍ଡଳ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 34
ज्ञानाख्यया दक्षिणतो वामतश्च क्रियाख्यया । तत्त्वत्रयमयं साक्षाद्विद्यामूर्तिं सदाशिवम्
ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣେ ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି ଏବଂ ବାମେ କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ବିରାଜିତ। ସେ ସାକ୍ଷାତ୍ ବିଦ୍ୟାମୂର୍ତ୍ତି ସଦାଶିବ, ଯିଏ ପତି–ପଶୁ–ପାଶ ତତ୍ତ୍ୱତ୍ରୟକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 35
मूर्तिमूलेन संकल्प्य सकलीकृत्य च क्रमात् । संपूज्य च यथान्यायमर्घान्तं मूलविद्यया
ମୂର୍ତ୍ତିର ମୂଳଦ୍ୱାରା ମନେ ସଂକଳ୍ପ କରି, ପରେ କ୍ରମେ ସେହି ଧ୍ୟାନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ବିଧିଅନୁସାରେ ମୂଳବିଦ୍ୟା (ମୂଳମନ୍ତ୍ର) ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଘ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 36
मूर्तिमन्तं शिवं साक्षाच्छक्त्या परमया सह । तत्रावाह्य महादेवं सदसद्व्यक्तिवर्जितम्
ସେଠାରେ ପରମଶକ୍ତିସହିତ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି, ବ୍ୟକ୍ତ–ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଏବଂ ସମସ୍ତ ସୀମିତ ଭେଦରହିତ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 37
पञ्चोपकरणं कृत्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । ब्रह्मभिश्च षडङ्गैश्च ततो मातृकया सह
ପଞ୍ଚ ଉପକରଣ ସଜାଇ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମମନ୍ତ୍ର ଓ ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ ସହ, ତଦନନ୍ତରେ ମାତୃକା (ଅକ୍ଷରଶକ୍ତି) ସହିତ ପୂଜା କରାଯାଉ।
Verse 38
प्रणवेन शिवेनैव शक्तियुक्तेन च क्रमात् । शांतेन वा तथान्यैश्च वेदमन्त्रैश्च कृत्स्नशः
ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ଓ ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ‘ଶିବ’ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା କ୍ରମାନୁସାରେ ବିଧି ସମ୍ପାଦନ କରିବା ଉଚିତ। ଅଥବା ଶାନ୍ତି-ମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ସମଗ୍ର ବେଦମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 39
पूजयेत्परमं देवं केवलेन शिवेन वा । पाद्यादिमुखवासांतं कृत्वा प्रस्थापनं विना
ପରମ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ—ପରତତ୍ତ୍ୱରୂପେ କିମ୍ବା କେବଳ ଶିବରୂପେ। ପାଦ୍ୟାଦି ଉପଚାରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମୁଖବାସ (ସୁଗନ୍ଧିତ ତାମ୍ବୂଳ/ମୁଖ-ପରିମଳ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅର୍ପଣ କରି, କିନ୍ତୁ ବିସର୍ଜନ (ପ୍ରସ୍ଥାପନ) କରିବା ନୁହେଁ।
Verse 40
पञ्चावरणपूजां तु ह्यारभेत यथाक्रमम्
ତାପରେ ନିୟତ କ୍ରମାନୁସାରେ ପଞ୍ଚାବରଣ-ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
No standalone mythic episode dominates the sampled passage; the chapter is framed as a didactic dialogue where Kṛṣṇa questions Upamanyu about kāmya rites within Śiva-dharma.
The chapter correlates ritual efficacy with śakti understood as Śiva’s ājñā (authorization), implying that correct empowerment/qualification is the hidden condition behind successful kāmya practice.
Śiva and Maheśvara are treated as non-different at the level of ultimate reality; the ‘Śaiva’ and ‘Māheśvara’ identities are presented as functional emphases (inner jñāna-yajña vs. outer karma-yajña) rather than separate manifestations.