
ଉପମନ୍ୟୁ ଏକ ଅତୁଲନୀୟ ବ୍ରତ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି, ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ‘ଅମୁଷ୍ମିକ’ (ପରଲୋକସାଧକ) ବିଧି—ତ୍ରିଲୋକରେ ଏହା ସମାନ କର୍ମ ନାହିଁ। ପ୍ରମାଣ ସ୍ୱରୂପ ସେ କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ବ୍ରତ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବିଶେଷକରି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର; ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଲୋକପାଳ; ସୂର୍ଯ୍ୟାଦି ନବଗ୍ରହ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର-ବସିଷ୍ଠ ପରି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ ମହର୍ଷି; ଏବଂ ଶିବଭକ୍ତ ଋଷି (ଶ୍ୱେତ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ଦଧୀଚି) ଆଚରଣ କରିଛନ୍ତି। ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର, ମହାକାଳ, ଭୃଙ୍ଗୀଶ ପରି ଗଣେଶ୍ୱର, ଏବଂ ଦୈତ୍ୟ, ଶେଷାଦି ମହାନାଗ, ସିଦ୍ଧ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ, ଭୂତ-ପିଶାଚ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା କରିଥିବା କଥା ଅଛି। ଏହି ବ୍ରତରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ପଦ ପାଆନ୍ତି ଓ ଦେବମାନେ ‘ଦେବତ୍ୱ’ରେ ସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ, ବିଷ୍ଣୁ ବିଷ୍ଣୁତ୍ୱ, ରୁଦ୍ର ରୁଦ୍ରତ୍ୱ, ଇନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରତ୍ୱ, ଗଣେଶ ଗଣେଶତ୍ୱ। ପରେ ବିଧି—ଶ୍ୱେତଚନ୍ଦନସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳରେ ଲିଙ୍ଗାଭିଷେକ, ଫୁଟିଥିବା ଶ୍ୱେତ ପଦ୍ମରେ ପୂଜା, ପ୍ରଣାମ, ଏବଂ ଯଥାଲକ୍ଷଣ ସୁନ୍ଦର ପଦ୍ମାସନ ନିର୍ମାଣ; ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥିଲେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରତ୍ନରେ ଶୋଭାୟିତ କରି, କେସରଜାଳ ମଧ୍ୟରେ ଛୋଟ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ।
Verse 1
उपमन्युरुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि केवलामुष्मिकं विधिम् । नैतेन सदृशं किंचित्कर्मास्ति भुवनत्रये
ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ— ଏହା ପରେ ମୁଁ କେବଳ ପରଲୋକର ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍ ପାଇଁ ଥିବା ବିଧି କହିବି। ତ୍ରିଭୁବନରେ ଏହା ସମାନ କୌଣସି କର୍ମ ନାହିଁ।
Verse 2
पुण्यातिशयसंयुक्तः सर्वैर्देवैरनुष्ठितः । ब्रह्मणा विष्णुना चैव रुद्रेण च विशेषतः
ଅତିଶୟ ପୁଣ୍ୟରେ ସଂଯୁକ୍ତ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ କରିଥିଲେ—ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ରୁଦ୍ର।
Verse 3
इंद्रादिलोकपारैश्च सूर्याद्यैर्नवभिर्ग्रहैः । विश्वामित्रवसिष्ठाद्यैर्ब्रह्मविद्भिर्महर्षिभिः
ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ସହ, ସୂର୍ଯ୍ୟାଦି ନବଗ୍ରହମାନଙ୍କ ସହ; ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର-ବସିଷ୍ଠାଦି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ସହ (ସେଠାରେ) ଥିଲେ।
Verse 4
श्वेतागस्त्यदधीचाद्यैरस्माभिश्च शिवाश्रितैः । नंदीश्वरमहाकालभृंगीशाद्यैर्गणेश्वरैः
ଶ୍ୱେତ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ଦଧୀଚି ଆଦିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଶିବାଶ୍ରିତ ଆମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ; ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର, ମହାକାଳ, ଭୃଙ୍ଗୀଶ ଆଦି ଗଣେଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ସହ (ଏହା କରାଗଲା)।
Verse 5
पातालवासिभिर्दैत्यैः शेषाद्यैश्च महोरगैः । सिद्धैर्यक्षैश्च गंधर्वै रक्षोभूतपिशाचकैः
ପାତାଳବାସୀ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଶେଷାଦି ମହୋରଗମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା; ଏବଂ ସିଦ୍ଧ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ, ଭୂତ ଓ ପିଶାଚମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ (ସେଠାରେ) ଥିଲେ।
Verse 6
स्वंस्वं पदमनुप्राप्तं सर्वैरयमनुष्ठितः । अनेन विधिना सर्वे देवा देवत्वमागताः
ନିଜନିଜ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତେ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ। ଏହି ଏକେ ବିଧିରେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଦେବତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 7
ब्रह्मा ब्रह्मत्वमापन्नो विष्णुर्विष्णुत्वमागतः । रुद्रो रुद्रत्वमापन्न इंद्रश्चेन्द्रत्वमागतः
ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ବିଷ୍ଣୁତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ରୁଦ୍ର ରୁଦ୍ରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 8
श्वेतैर्विकसितैः पद्मैः संपूज्य प्रणिपत्य च । तत्र पद्मासनं रम्यं कृत्वा लक्षणसंयुतम्
ଶ୍ୱେତ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକଶିତ ପଦ୍ମଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି ପ୍ରଣାମ କରି, ସେଠାରେ ବିଧି-ଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନ ଏକ ରମ୍ୟ ପଦ୍ମାସନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ—ଶ୍ରୀଶିବାରାଧନାର ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 9
विभवे सति हेमाद्यै रत्नाद्यैर्वा स्वशक्तितः । मध्ये केसरजालास्य स्थाप्य लिंगं कनीयसम्
ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥିଲେ, ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଦି କିମ୍ବା ରତ୍ନ ଆଦି ଦ୍ୱାରା, ସେହି (ପଦ୍ମ-ବିନ୍ୟାସ)ର କେସର-ଜାଳର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଶିବଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
अंगुष्ठप्रतिमं रम्यं सर्वगन्धमयं शुभम् । दक्षिणे स्थापयित्वा तु बिल्वपत्रैः समर्चयेत्
ଅଙ୍ଗୁଠା-ପ୍ରମାଣର, ରମ୍ୟ, ଶୁଭ ଓ ସର୍ବଗନ୍ଧମୟ ଅର୍ଘ୍ୟ/ନିବେଦନକୁ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସ୍ଥାପନ କରି, ପରେ ବିଲ୍ୱପତ୍ରଦ୍ୱାରା (ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କ) ସମ୍ୟକ୍ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 11
अगुरुं दक्षिणे पार्श्वे पश्चिमे तु मनःशिलाम् । उत्तरे चंदनं दद्याद्धरितालं तु पूर्वतः
ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଗୁରୁ, ପଶ୍ଚିମେ ମନଃଶିଳା, ଉତ୍ତରେ ଚନ୍ଦନ, ଏବଂ ପୂର୍ବେ ହରିତାଳ ରଖିବା ଉଚିତ—ଏଭଳି ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଦିଗନୁସାରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବା।
Verse 12
सुगन्धैः कुसुमै रम्यैर्विचित्रैश्चापि पूजयेत् । धूपं कृष्णागुरुं दद्यात्सर्वतश्च सगुग्गुलम्
ସୁଗନ୍ଧିତ, ରମ୍ୟ ଓ ବିଚିତ୍ର କୁସୁମରେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। କୃଷ୍ଣ ଅଗୁରୁର ଧୂପ ଅର୍ପଣ କରି, ଲିଙ୍ଗର ଚାରିପାଖେ ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ-ମିଶ୍ର ଧୂପ ରଖି ପବିତ୍ର ସୁଗନ୍ଧ ପ୍ରସାର କରିବା।
Verse 13
वासांसि चातिसूक्ष्माणि विकाशानि निवेदयेत् । पायसं घृतसंमिश्रं घृतदीपांश्च दापयेत्
ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତ୍ର ଓ ବିକଶିତ ପୁଷ୍ପ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ। ଘିଅ-ମିଶ୍ରିତ ପାୟସ ଅର୍ପଣ କରି, ଘିଅ ଭରା ଦୀପ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରିବା।
Verse 14
सर्वं निवेद्य मन्त्रेण ततो गच्छेत्प्रदक्षिणाम् । प्रणम्य भक्त्या देवेशं स्तुत्वा चान्ते क्षमापयेत्
ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ ସମସ୍ତ ନିବେଦନ କରି ପରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା ଉଚିତ। ଭକ୍ତିରେ ଦେବେଶଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସ୍ତୁତି କରି, ଶେଷରେ ଦୋଷ ପାଇଁ କ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା।
Verse 15
सर्वोपहारसंमिश्रं ततो लिंगं निवेदयेत् । शिवाय शिवमन्त्रेण दक्षिणामूर्तिमाश्रितः
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଉପହାର ଏକତ୍ର କରି ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ। ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ “ନମଃ ଶିବାୟ” ଶିବମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା।
Verse 16
एवं यो ऽर्चयते नित्यं पञ्चगन्धमयं शुभम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते
ଏହିପରି ପଞ୍ଚଗନ୍ଧମୟ ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟଦ୍ୱାରା ଯେ ନିତ୍ୟ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେ, ସେ ସର୍ବପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶିବଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
Verse 17
एतद्व्रतोत्तमं गुह्यं शिवलिंगमहाव्रतम् । भक्तस्य ते समाख्यातं न देयं यस्य कस्यचित्
ଏହା ବ୍ରତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗୁହ୍ୟ ଶିବଲିଙ୍ଗ ମହାବ୍ରତ। ହେ ଭକ୍ତ, ତୁମକୁ ଏହା କହାଯାଇଛି; ଯାହାକୁ ତାହାକୁ ଅନିୟମିତ ଭାବେ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 18
देयं च शिवभक्तेभ्यः शिवेन कथितं पुरा
ଏହା ମଧ୍ୟ ଶିବଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ, କାରଣ ପୂର୍ବେ ସ୍ୱୟଂ ଶିବ ଏହା କହିଥିଲେ।
It claims an unsurpassed ‘kevalāmūṣmika’ observance exists—performed across cosmic classes—and that it is the causal template by which gods and beings attained and stabilized their respective divine offices.
The catalog functions as a legitimacy-chain: the rite is presented as trans-cosmic, universally efficacious, and capable of elevating any class of being when performed in correct Śaiva alignment.
Brahmā attaining brahmatva, Viṣṇu attaining viṣṇutva, Rudra attaining rudratva, Indra attaining indratva, and Gaṇeśa attaining gaṇeśatva—each framed as achieved ‘by this vidhi’ (anena vidhinā).