योगप्रकारनिर्णयः (Classification and Definition of Yoga)

Verse 1

श्रीकृष्ण उवाच । ज्ञाने क्रियायां चर्यायां सारमुद्धृत्य संग्रहात् । उक्तं भगवता सर्वं श्रुतं श्रुतिसमं मया

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ଜ୍ଞାନ, କ୍ରିୟା ଓ ଚର୍ୟାର ସାର ଉଦ୍ଧାର କରି ସଂକ୍ଷେପରେ ସଂଗ୍ରହ କରି, ଭଗବାନ ଯାହା କହିଛନ୍ତି ସେ ସବୁ ମୁଁ ଶୁଣିଛି—ଯାହା ଶ୍ରୁତି (ବେଦ) ସମାନ ପ୍ରମାଣ।

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामि योगं परमदुर्लभम् । साधिकारं च सांगं च सविधिं सप्रयोजनम्

ଏବେ ମୁଁ ସେଇ ପରମ ଦୁର୍ଲଭ ଯୋଗ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି—ଯଥୋଚିତ ଅଧିକାର ସହ, ଅଙ୍ଗ ସହ, ବିଧି ସହ ଏବଂ ସତ୍ୟ ପ୍ରୟୋଜନ ସହିତ।

Verse 3

यद्यस्ति मरणं पूर्वं योगाद्यनुपमर्दतः । सद्यः साधयितुं शक्यं येन स्यान्नात्महा नरः

ଯଦି ଯୋଗ ଆଦି ସାଧନାର ବିଘ୍ନ କିମ୍ବା ବିଫଳତାରୁ ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ଆସନ୍ନ ହୁଏ, ତେବେ ଏମିତି ଉପାୟ ଅଛି ଯାହା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସାଧ୍ୟ—ଯାହାଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଆତ୍ମହା (ଆତ୍ମବିନାଶୀ) ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 4

तच्च तत्कारणं चैव तत्कालकरणानि च । तद्भेदतारतम्यं च वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱାନୁସାରେ କହନ୍ତୁ—ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ ଓ ତାହାର କାରଣ କ’ଣ, ସେ ସମୟରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରଣ/ସାଧନ କ’ଣ କ’ଣ, ଏବଂ ତାହାର ଭେଦଗୁଡ଼ିକରେ ତାରତମ୍ୟ ଓ କ୍ରମଭେଦ କ’ଣ।

Verse 5

उपमन्युरुवाच । स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण सर्वप्रश्नार्थवेदिना । ततः क्रमेण तत्सर्वं वक्ष्ये शृणु समाहितः

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ହେ କୃଷ୍ଣ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ତାତ୍ପର୍ୟ ଜାଣୁଥିବା ତୁମେ ଯଥାସ୍ଥାନେ ଯଥାଯଥ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ। ତେଣୁ ମୁଁ କ୍ରମେ ସବୁ କହିବି; ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଶୁଣ।

Verse 6

निरुद्धवृत्त्यंतरस्यं शिवे चित्तस्य निश्चला । या वृत्तिः स समासेन योगः स खलु पञ्चधा

ଅନ୍ତର୍ବୃତ୍ତି ନିରୋଧ ହୋଇ ଚିତ୍ତ ଶିବରେ ନିଶ୍ଚଳ ଭାବେ ସ୍ଥିର ହୁଏ ଯେ ଅବସ୍ଥା, ସେହିଟି ସଂକ୍ଷେପରେ ‘ଯୋଗ’ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର।

Verse 7

मंत्रयोगःस्पर्शयोगो भावयोगस्तथापरः । अभावयोगस्सर्वेभ्यो महायोगः परो मतः

ମନ୍ତ୍ରଯୋଗ, ସ୍ପର୍ଶଯୋଗ ଓ ଭାବଯୋଗ ମଧ୍ୟ କଥିତ; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଯୋଗରୁ ପରେ ଥିବା ଅଭାବଯୋଗକୁ ହିଁ ପରମ ମହାଯୋଗ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 8

मंत्राभ्यासवशेनैव मंत्रवाच्यार्थगोचरः । अव्याक्षेपा मनोवृत्तिर्मंत्रयोग उदाहृतः

କେବଳ ମନ୍ତ୍ରାଭ୍ୟାସର ବଳରେ ମନ ମନ୍ତ୍ରର ବାଚ୍ୟାର୍ଥରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରେ; ମନୋବୃତ୍ତି ଅବିକ୍ଷେପ ଓ ସ୍ଥିର ହେଲେ ତାହାକୁ ‘ମନ୍ତ୍ରଯୋଗ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 9

प्राणायाममुखा सैव स्पर्शे योगोभिधीयते । स मंत्रस्पर्शनिर्मुक्तो भावयोगः प्रकीर्तितः

ପ୍ରାଣାୟାମ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ସେହି ସାଧନା ‘ସ୍ପର୍ଶ’ (ଅନ୍ତଃସାକ୍ଷାତ୍କାର) ସହିତ ଥିଲେ ‘ଯୋଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମନ୍ତ୍ର ଓ ଏପରି ବାହ୍ୟ ‘ସ୍ପର୍ଶ’ ନିର୍ଭରତାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ତାହା ‘ଭାବଯୋଗ’ ଭାବେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 10

विलीनावयवं विश्वं रूपं संभाव्यते यतः । अभावयोगः संप्रोक्तो ऽनाभासाद्वस्तुनः सतः

ଯେହେତୁ ବିଶ୍ୱର ଅବୟବଗୁଡ଼ିକ ଲୀନ ହୋଇ ଏକ ଅବିଭକ୍ତ ରୂପ ଭାବେ କଳ୍ପନୀୟ, ସେହିପରି ସତ୍ ବସ୍ତୁର ‘ଅନାଭାସ’ ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ଅଭାବଯୋଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶୈବ ମତେ ନାମ-ରୂପ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ପତି ଶିବ ନିତ୍ୟ-ସତ୍ ଭାବେ ଅବଶିଷ୍ଟ।

Verse 11

शिवस्वभाव एवैकश्चिंत्यते निरुपाधिकः । यथा शैवमनोवृत्तिर्महायोग इहोच्यते

ନିରୁପାଧିକ ଶିବସ୍ୱଭାବ ଏକମାତ୍ର ଚିନ୍ତନୀୟ; ଏଭଳି ମନର ଶୈବବୃତ୍ତିକୁ ଏଠାରେ ‘ମହାଯୋଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 12

दृष्टे तथानुश्रविके विरक्तं विषये मनः । यस्य तस्याधिकारोस्ति योगे नान्यस्य कस्यचित्

ଯାହାର ମନ ଦୃଷ୍ଟ ବିଷୟ ଓ କେବଳ ଶ୍ରୁତ ବିଷୟ (ସ୍ୱର୍ଗଭୋଗର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପରି) ପ୍ରତି ବିରକ୍ତ, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଯୋଗରେ ଅଧିକାର ଅଛି; ଅନ୍ୟ କାହାରି ନୁହେଁ।

Verse 13

विषयद्वयदोषाणां गुणानामीश्वरस्य च । दर्शनादेव सततं विरक्तं जायते मनः

ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟର ଦ୍ୱିବିଧ ଦୋଷ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଗୁଣମାନଙ୍କର ଦର୍ଶନ-ଚିନ୍ତନମାତ୍ରେ ମନ ସଦା ବୈରାଗ୍ୟବାନ୍ ହୋଇ ସଂସାରାସକ୍ତିରୁ ବିମୁଖ ହୁଏ।

Verse 14

अष्टांगो वा षडंगो वा सर्वयोगः समासतः । यमश्च नियमश्चैव स्वस्तिकाद्यं तथासनम्

ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ହେଉ କି ଷଡ଼ଙ୍ଗ—ସଂକ୍ଷେପରେ ସମଗ୍ର ଯୋଗ ଏହି: ଯମ ଓ ନିୟମ, ଏବଂ ସ୍ୱସ୍ତିକାସନ ଆଦି ଆସନାଭ୍ୟାସ।

Verse 15

प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च । समाधिरिति योगांगान्यष्टावुक्तानि सूरिभिः

ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି—ଏହିପରି ଯୋଗର ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗକୁ ମୁନିମାନେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି।

Verse 16

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारोथ धारणा । ध्यानं समाधिर्योगस्य षडंगानि समासतः

ଆସନ, ପ୍ରାଣସଂରୋଧ (ପ୍ରାଣାୟାମ), ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି—ସଂକ୍ଷେପରେ ଯୋଗର ଏହି ଷଡ଼ଙ୍ଗ।

Verse 17

पृथग्लक्षणमेतेषां शिवशास्त्रे समीरितम् । शिवागमेषु चान्येषु विशेषात्कामिकादिषु

ଏହାମାନଙ୍କର ପୃଥକ୍ ଲକ୍ଷଣ ଶିବଶାସ୍ତ୍ରରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି; ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଶୈବ ଆଗମମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ—ବିଶେଷତଃ କାମିକ ଆଦି ଗ୍ରନ୍ଥରେ।

Verse 18

यम इत्युच्यते सद्भिः पञ्चावयवयोगतः । शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपः प्रणिधिरेव च

ସଦ୍ଭିଃ କଥ୍ୟତେ ଯେ ‘ଯମ’ ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗର ସମୁଚ୍ଚୟ—ଶୌଚ, ତୁଷ୍ଟି (ସନ୍ତୋଷ), ତପ, ଜପ ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଣିଧାନ (ସମର୍ପଣ)।

Verse 19

इति पञ्चप्रभेदस्स्यान्नियमः स्वांशभेदतः । स्वस्तिकं पद्ममध्येंदुं वीरं योगं प्रसाधितम्

ଏପରି ସ୍ୱାଂଶଭେଦ ଅନୁସାରେ ‘ନିୟମ’ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର କୁହାଯାଏ—ସ୍ୱସ୍ତିକ, ପଦ୍ମମଧ୍ୟେନ୍ଦୁ, ବୀର ଏବଂ ସୁପ୍ରସାଧିତ ଯୋଗ-ନିୟମ।

Verse 20

पर्यंकं च यथेष्टं च प्रोक्तमासनमष्टधा । प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनम्

ଆସନ ଅଷ୍ଟବିଧ କୁହାଯାଇଛି—ପର୍ୟଙ୍କ ଓ ଯଥେଷ୍ଟ ଆଦି। ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ସ୍ୱଦେହଜ ବାୟୁ; ତାହାର ଶିଷ୍ଟ ନିୟମନ-ନିରୋଧ ହିଁ ପ୍ରାଣାୟାମ।

Verse 21

तद्रोचकं पूरकं च कुंभकं च त्रिधोच्यते । नासिकापुटमंगुल्या पीड्यैकमपरेण तु

ସେହି ପ୍ରାଣାୟାମ ରେଚକ, ପୂରକ ଓ କୁମ୍ଭକ—ଏମିତି ତ୍ରିବିଧ କୁହାଯାଏ। ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ଗୋଟିଏ ନାସିକାପୁଟ ଦବାଇ, ଅନ୍ୟଟିଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 22

औदरं रेचयेद्वायुं तथायं रेचकः स्मृतः । बाह्येन मरुता देहं दृतिवत्परिपूरयेत्

ଉଦରରୁ ବାୟୁକୁ ବାହାର କରିବାକୁ ‘ରେଚକ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ପରେ ବାହ୍ୟ ବାୟୁଦ୍ୱାରା ଦେହକୁ ଧମଣୀ ପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରିବ।

Verse 23

नासापुटेनापरेण पूरणात्पूरकं मतम् । न मुंचति न गृह्णाति वायुमंतर्बहिः स्थितम्

ଅନ୍ୟ ନାସାପୁଟ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ପୂରଣ କରିବାକୁ ‘ପୂରକ’ ବୋଲି ମତ। ଯୋଗୀ ନ ବାୟୁ ଛାଡ଼େ, ନ ବଳପୂର୍ବକ ଗ୍ରହଣ କରେ; ଅନ୍ତର୍ବାହ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ସ୍ଥିର କରେ।

Verse 24

संपूर्णं कुंभवत्तिष्ठेदचलः स तु कुंभक । रेचकाद्यं त्रयमिदं न द्रुतं न विलंबितम्

କୁମ୍ଭ ପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରି ଅଚଳ ରହିବା—ଏହିଏ ‘କୁମ୍ଭକ’। ରେଚକାଦି ଏହି ତ୍ରୟ (ରେଚକ, ପୂରକ, କୁମ୍ଭକ) ନ ଅତିଦ୍ରୁତ, ନ ଅତିବିଳମ୍ବିତ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 25

तद्यतः क्रमयोगेन त्वभ्यसेद्योगसाधकः । रेचकादिषु योभ्यासो नाडीशोधनपूर्वकः

ଏହେତୁ ଯୋଗସାଧକ କ୍ରମଯୋଗରେ ପଦକ୍ରମେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ରେଚକାଦିର ଅଭ୍ୟାସ ନାଡୀଶୋଧନ ପୂର୍ବକ ହେବା ଦରକାର।

Verse 26

स्वेच्छोत्क्रमणपर्यंतः प्रोक्तो योगानुशासने । कन्यकादिक्रमवशात्प्राणायामनिरोधनम्

ଯୋଗାନୁଶାସନରେ (ଯୋଗୀର ଅଧିକାର) ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ‘କନ୍ୟକା’ ଆଦି କ୍ରମାନୁସାରେ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣନିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 27

तच्चतुर्धोपदिष्टं स्यान्मात्रागुणविभागतः । कन्यकस्तु चतुर्धा स्यात्स च द्वादशमात्रकः

ସେହି ମନ୍ତ୍ରରୂପ ମାତ୍ରା ଓ ଗୁଣର ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ ଚତୁର୍ବିଧ ଭାବେ ଉପଦିଷ୍ଟ। ଏହିପରି ‘କନ୍ୟକ’ ମଧ୍ୟ ଚତୁର୍ବିଧ ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରାଯୁକ୍ତ।

Verse 28

मध्यमस्तु द्विरुद्धातश्चतुर्विंशतिमात्रकः । उत्तमस्तु त्रिरुद्धातः षड्विंशन्मात्रकः परः

‘ମଧ୍ୟମ’ ରୂପ ମୂଳ ପ୍ରମାଣକୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଚତୁର୍ବିଂଶତି ମାତ୍ରାଯୁକ୍ତ। ‘ଉତ୍ତମ’ ରୂପ ତ୍ରିଗୁଣ କରି ଉତ୍ପନ୍ନ; ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଷଡ୍ବିଂଶତି ମାତ୍ରାଯୁକ୍ତ।

Verse 29

स्वेदकंपादिजनकः प्राणायामस्तदुत्तरः । आनंदोद्भवरोमांचनेत्राश्रूणां विमोचनम्

ତାପରେ ପ୍ରାଣାୟାମ ହୁଏ, ଯାହା ଘାମ ଓ ଦେହକମ୍ପ ଆଦି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ତଦନନ୍ତରେ ଆନନ୍ଦଜନିତ ରୋମାଞ୍ଚ ଓ ନେତ୍ରାଶ୍ରୁର ବିମୋଚନ ଘଟେ।

Verse 30

जल्पभ्रमणमूर्छाद्यं जायते योगिनः परम् । जानुं प्रदक्षिणीकृत्य न द्रुतं न विलंबितम्

ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ଅବସ୍ଥା ଉଦୟ ହୁଏ—ଯେଉଁଠାରେ ଅନର୍ଥକ କଥା, ଅଶାନ୍ତ ଭ୍ରମଣ, ମୂର୍ଛା ଆଦି ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ। ଜାନୁକୁ ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖ କରି, ସାଧନା ନ ଅତିଦ୍ରୁତ, ନ ଅତିବିଳମ୍ବରେ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 31

अंगुलीस्फोटनं कुर्यात्सा मात्रेति प्रकीर्तिता । मात्राक्रमेण विज्ञेयाश्चोद्वातक्रमयोगतः

ଆଙ୍ଗୁଳୀ ସ୍ଫୋଟନ (ସ୍ନ୍ୟାପ୍) କରିବା ଉଚିତ; ତାହାକୁ ‘ମାତ୍ରା’ (କାଳ-ଏକକ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ନିୟମିତ ପ୍ରାଣ-ଗତିର ପଦ୍ଧତି (ଚୋଦ୍ୱାତ-କ୍ରମ) ଅନୁସାରେ ମାତ୍ରାମାନଙ୍କର କ୍ରମ ଯଥାକ୍ରମେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 32

नाडीविशुद्धिपूर्वं तु प्राणायामं समाचरेत् । अगर्भश्च सगर्भश्च प्राणायामो द्विधा स्मृतः

ପ୍ରଥମେ ନାଡୀଶୁଦ୍ଧି କରି, ତାପରେ ପ୍ରାଣାୟାମ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରାଣାୟାମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଅଗର୍ଭ (ବୀଜମନ୍ତ୍ର ବିନା) ଓ ସଗର୍ଭ (ବୀଜମନ୍ତ୍ର ସହିତ)।

Verse 33

जपं ध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वयात् । अगर्भाद्गर्भसंयुक्तः प्राणायामःशताधिकः

ଜପ ଓ ଧ୍ୟାନ ଯଦି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆଧାର (ବୀଜମନ୍ତ୍ର) ବିନା କରାଯାଏ, ତେବେ ସେ ‘ଅଗର୍ଭ’ କୁହାଯାଏ; ସେହି ଆଧାର ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ‘ସଗର୍ଭ’ ହୁଏ। ଅଗର୍ଭ ତୁଳନାରେ ବୀଜସହିତ ପ୍ରାଣାୟାମ ଶତାଧିକ ଗୁଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 34

तस्मात्सगर्भं कुर्वन्ति योगिनः प्राणसंयमम् । प्राणस्य विजयादेव जीयंते देह १ आयवः

ଏହିହେତୁ ଯୋଗୀମାନେ ସଗର୍ଭ (ଆଧାରସହିତ) ପ୍ରାଣସଂଯମ କରନ୍ତି। ପ୍ରାଣବିଜୟ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଦେହଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥିର ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ।

Verse 35

प्राणो ऽपानः समानश्च ह्युदानो व्यान एव च । नागः कूर्मश्च कृकलो देवदत्तो धनंजयः

ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ ଓ ବ୍ୟାନ—ଏବଂ ନାଗ, କୂର୍ମ, କୃକଲ, ଦେବଦତ୍ତ, ଧନଞ୍ଜୟ—ଏମାନେ ଦେହରେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ପ୍ରାଣବାୟୁ। ଏମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣି ଯୋଗୀ ପ୍ରାଣଶକ୍ତିକୁ ସ୍ଥିର କରି, ସମସ୍ତ ଶ୍ୱାସର ଅଧିପତି ପରମେଶ୍ୱର ଶିବ (ପତି) ଦିଗକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ କରେ।

Verse 36

प्रयाणं कुरुते यस्मात्तस्मात्प्राणो ऽभिधीयते । अवाङ्नयत्यपानाख्यो यदाहारादि भुज्यते

ଯେହେତୁ ଏହା ‘ପ୍ରୟାଣ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଜୀବନର ଅଗ୍ରଗତି କରାଏ, ସେହିପାଇଁ ଏହାକୁ ‘ପ୍ରାଣ’ କୁହାଯାଏ। ଯାହା ତଳକୁ ନେଇଯାଏ, ସେ ‘ଅପାନ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ତାହାଦ୍ୱାରା ଆହାରାଦି ଗ୍ରହଣ ଓ ପାଚନ ହୁଏ।

Verse 37

व्यानो व्यानशयत्यंगान्यशेषाणि विवर्धयन् । उद्वेजयति मर्माणीत्युदानो वायुरीरितः

ବ୍ୟାନ ନାମକ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଅଶେଷ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ବ୍ୟାପି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ପୋଷଣ ଓ ବଳବର୍ଦ୍ଧନ କରେ। ଯେ ବାୟୁ ମର୍ମସ୍ଥାନକୁ ଉଦ୍ବେଜିତ କରେ, ସେହି ଉଦାନ ବାୟୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 38

समं नयति सर्वांगं समानस्तेन गीयते । उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने स्थितः

ଯେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ସମଗ୍ର ଦେହକୁ ସମତାରେ ନେଇଯାଏ, ସେହିପାଇଁ ତାହାକୁ ‘ସମାନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଡକାରରେ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ସେ ‘ନାଗ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ; ଚକ୍ଷୁ ଉନ୍ମୀଳନରେ ‘କୂର୍ମ’ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 39

कृकलः क्षवथौ ज्ञेयो देवदत्तो विजृंभणे । न जहाति मृतं चापि सर्वव्यापी धनंजयः

ଛିଙ୍କରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣବାୟୁ ‘କୃକଲ’ ବୋଲି ଜାଣ; ଜମ୍ଭାଇରେ ‘ଦେବଦତ୍ତ’ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ। ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ‘ଧନଞ୍ଜୟ’ ମୃତଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ।

Verse 40

क्रमेणाभ्यस्यमानोयं प्राणायामप्रमाणवान् । निर्दहत्यखिलं दोषं कर्तुर्देहं च रक्षति

ଏହି ନିୟମିତ ପ୍ରାଣାୟାମକୁ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଓ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ କଲେ, ଏହା ସମସ୍ତ ଦୋଷକୁ ଦଗ୍ଧ କରେ ଏବଂ କର୍ତ୍ତାର ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରେ।

Verse 41

प्राणे तु विजिते सम्यक्तच्चिह्नान्युपलक्षयेत् । विण्मूत्रश्लेष्मणां तावदल्पभावः प्रजायते

ପ୍ରାଣ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଜିତିଲେ ତାହାର ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ। ତେବେ ମଳ, ମୂତ୍ର ଓ ଶ୍ଲେଷ୍ମର ନିସ୍ସରଣ ଲକ୍ଷଣୀୟ ଭାବେ କମିଯାଏ।

Verse 42

बहुभोजनसामर्थ्यं चिरादुच्छ्वासनं तथा । लघुत्वं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम्

ବହୁ ଭୋଜନ କରିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶ୍ୱାସ ବାହାର କରିବାର କ୍ଷମତା, ଦେହର ଲଘୁତ୍ୱ, ଶୀଘ୍ର ଗତି, ଉତ୍ସାହ ଓ ମଧୁର‑ସୁସ୍ୱର ବାଣୀ ଲାଭ ହୁଏ।

Verse 43

सर्वरोगक्षयश्चैव बलं तेजः सुरूपता । धृतिर्मेधा युवत्वं च स्थिरता च प्रसन्नता

ସମସ୍ତ ରୋଗର କ୍ଷୟ ହୁଏ; ସହିତ ବଳ, ତେଜ, ସୁରୂପତା, ଧୃତି, ମେଧା, ଯୌବନ, ସ୍ଥିରତା ଓ ଅନ୍ତଃପ୍ରସନ୍ନତା ଜନ୍ମେ।

Verse 44

तपांसि पापक्षयता यज्ञदानव्रतादयः । प्राणायामस्य तस्यैते कलां नार्हन्ति षोडशीम्

ତପ, ପାପକ୍ଷୟ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ବ୍ରତ ଆଦି—ଏସବୁ ସେହି ପ୍ରାଣାୟାମର ମହିମାର ଷୋଡଶାଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ସମ ନୁହେଁ।

Verse 45

इन्द्रियाणि प्रसक्तानि यथास्वं विषयेष्विह । आहत्य यन्निगृह्णाति स प्रत्याहार उच्यते

ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ନିଜ-ନିଜ ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ ଥାଏ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଫେରାଇ ନିଗ୍ରହ କରିବାକୁ ‘ପ୍ରତ୍ୟାହାର’ କୁହାଯାଏ।

Verse 46

नमःपूर्वाणींद्रियाणि स्वर्गं नरकमेव च । निगृहीतनिसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च

ପୂର୍ବ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନରକକୁ ମଧ୍ୟ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ନିଗ୍ରହିତ ହେଲେ ସ୍ୱର୍ଗର, ଛାଡ଼ିଦିଆଗଲେ ନରକର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 47

तस्मात्सुखार्थी मतिमाञ्ज्ञानवैराग्यमास्थितः । इंद्रियाश्वान्निगृह्याशु स्वात्मनात्मानमुद्धरेत्

ଏହେତୁ ସତ୍ୟ ସୁଖକାମୀ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ଆଶ୍ରୟ ନେଉ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ରୂପ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ନିଗ୍ରହ କରି, ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ପରମାତ୍ମଶକ୍ତିରେ ଜୀବାତ୍ମାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରୁ।

Verse 48

धारणा नाम चित्तस्य स्थानबन्धस्समासतः । स्थानं च शिव एवैको नान्यद्दोषत्रयं यतः

ସଂକ୍ଷେପରେ ଧାରଣା ହେଉଛି ଚିତ୍ତକୁ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ବାନ୍ଧି ରଖିବା। ସେହି ସ୍ଥାନ ଏକମାତ୍ର ଶିବ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, କାରଣ ଅନ୍ୟ ସବୁ ତ୍ରିଦୋଷରେ ଦୂଷିତ।

Verse 49

कालं कंचावधीकृत्य स्थाने ऽवस्थापितं मनः । न तु प्रच्यवते लक्ष्याद्धारणा स्यान्न चान्यथा

କାଳପ୍ରବାହ (ଚିତ୍ତର ଚଞ୍ଚଳ ଗତି)କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ମନକୁ ତାହାର ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥାପିତ କଲେ, ଏବଂ ତାହା ଲକ୍ଷ୍ୟରୁ ନ ସ୍ଖଳିଲେ—ସେହିଟା ଧାରଣା; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 50

मनसः प्रथमं स्थैर्यं धारणातः प्रजायते । तस्माद्धीरं मनः कुर्याद्धारणाभ्यासयोगतः

ମନର ପ୍ରଥମ ସ୍ଥିରତା ଧାରଣାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ତେଣୁ ଧାରଣାଭ୍ୟାସ-ଯୋଗଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଧୀର, ଦୃଢ଼ ଓ ସଂଯତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 51

ध्यै चिंतायां स्मृतो धातुः शिवचिंता मुहुर्मुहुः । अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानं नाम तदुच्यते

‘ଧ୍ୟୈ’ ଧାତୁର ଅର୍ଥ ‘ଚିନ୍ତନ କରିବା’ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ। ଅବିକ୍ଷିପ୍ତ ମନରେ ପୁନଃପୁନଃ ଶିବଚିନ୍ତନ କରିବାକୁ ହିଁ ‘ଧ୍ୟାନ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 52

ध्येयावस्थितचित्तस्य सदृशः प्रत्ययश्च यः । प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तः प्रवाहो ध्यानमुच्यते

ଧ୍ୟେୟବସ୍ତୁରେ ଅବସ୍ଥିତ ଚିତ୍ତରେ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟୟ ତାହାଙ୍କ ସଦୃଶ ରୂପରେ ଉଦିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟୟର ଅନୁପ୍ରବେଶରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ନିରନ୍ତର ପ୍ରବାହ ରହେ—ସେହିକୁ ‘ଧ୍ୟାନ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 53

सर्वमन्यत्परित्यज्य शिव एव शिवंकरः । परो ध्येयो ऽधिदेवेशः समाप्ताथर्वणी श्रुतिः

ସବୁକିଛି ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଜାଣ—ଶିବ ହିଁ ଶିବଙ୍କର, ମଙ୍ଗଳଦାତା; ସେହି ହିଁ ପରମ ଧ୍ୟେୟ, ଦେବାଧିଦେବଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର। ଏହିପରି ଅଥର୍ବଣୀ ଶ୍ରୁତି ସମାପ୍ତ।

Verse 54

तथा शिवा परा ध्येया सर्वभूतगतौ शिवौ । तौ श्रुतौ स्मृतिशास्त्रेभ्यः सर्वगौ सर्वदोदितौ

ସେହିପରି ପରା ଶିବାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିବା ସେଇ ଦୁଇ ଶିବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ। ଶ୍ରୁତି‑ସ୍ମୃତି ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରକାଶିତ ସେ ଦୁଇଜଣ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ସର୍ବଦାତା ବୋଲି ଘୋଷିତ।

Verse 55

सर्वज्ञौ सततं ध्येयौ नानारूपविभेदतः । विमुक्तिः प्रत्ययः पूर्वः प्रत्ययश्चाणिमादिकम्

ସେଇ ଦୁଇ ସର୍ବଜ୍ଞ ପ୍ରଭୁ ନାନାରୂପ ଭେଦ ଅନୁସାରେ ସଦା ଧ୍ୟାନଯୋଗ୍ୟ। ପ୍ରଥମେ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତ୍ୟୟ ହୁଏ; ପରେ ଅଣିମା ଆଦି ସିଦ୍ଧିଦାୟକ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଉଦ୍ଭବେ।

Verse 56

इत्येतद्द्विविधं ज्ञेयं ध्यानस्यास्य प्रयोजनम् । ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनम्

ଏହିପରି ଏହି ଧ୍ୟାନର ପ୍ରୟୋଜନ ଦ୍ୱିବିଧ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—(୧) ଧ୍ୟାତା, ଧ୍ୟାନ ଓ ଧ୍ୟେୟ—ଏହି ତ୍ରୟ; ଏବଂ (୨) ଯାହା ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ ସେଇ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ।

Verse 57

एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत योगवित् । ज्ञानवैराग्यसंपन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः

ଏହି ଚତୁଷ୍ଟୟ ଜାଣି ଯୋଗବିଦ୍ ଯୋଗସାଧନାରେ ଲଗ୍ନ ହେଉ। ସେ ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ-ବୈରାଗ୍ୟସମ୍ପନ୍ନ, ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ଓ କ୍ଷମାଶୀଳ ହେଉ।

Verse 58

निर्ममश्च सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः । जपाच्छ्रांतः पुनर्ध्यायेद्ध्यानाच्छ्रांतः पुनर्जपेत्

ମମତାରହିତ ଓ ସଦା ଉତ୍ସାହୀ ପୁରୁଷ ଏଭଳି ଧ୍ୟାନଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଜପରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ ପୁନଃ ଧ୍ୟାନ କରୁ; ଧ୍ୟାନରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ ପୁନଃ ଜପ କରୁ।

Verse 59

जपध्यनाभियुक्तस्य क्षिप्रं योगः प्रसिद्ध्यति । धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणम्

ଜପ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ନିରନ୍ତର ନିଯୁକ୍ତ ଥିବା ଜନଙ୍କର ଯୋଗ ଶୀଘ୍ର ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଧାରଣା ଦ୍ୱାଦଶ ଯାମ; ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ଦ୍ୱାଦଶ ଧାରଣା।

Verse 60

ध्यानद्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते । समाधिर्न्नाम योगांगमन्तिमं परिकीर्तितम्

ଧ୍ୟାନର ଦ୍ୱାଦଶକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ, ତାହାକୁ ସମାଧି କୁହନ୍ତି। ସମାଧି—ପ୍ରଭୁରେ ଲୟ—ଯୋଗର ଅନ୍ତିମ ଅଙ୍ଗ ବୋଲି ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 61

समाधिना च सर्वत्र प्रज्ञालोकः प्रवर्तते । यदर्थमात्रनिर्भासं स्तिमितो दधिवत्स्थितम्

ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରଜ୍ଞାର ଆଲୋକ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ତେବେ ମନ ଦହି ଜମିଥିବା ପରି ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ—କେବଳ ଅର୍ଥମାତ୍ରର ଦୀପ୍ତି ରହେ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଆଭାସ ନିରୋଧିତ ହୁଏ॥

Verse 62

स्वरूपशून्यवद्भानं समाधिरभिधीयते । ध्येये मनः समावेश्य पश्येदपि च सुस्थिरम्

ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ମନେ ହୁଏ ସମସ୍ତ ରୂପ-ଆକାରଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ସମାଧି’ କୁହାଯାଏ। ଧ୍ୟେୟରେ ମନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିବେଶ କରି, ତାହାକୁ ଅଚଳ ସ୍ଥିରତାରେ ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 63

निर्वाणानलवद्योगी समाधिस्थः प्रगीयते । न शृणोति न चाघ्राति न जल्पति न पश्यति

ସମାଧିସ୍ଥ ସେ ଯୋଗୀ ‘ନିର୍ବାଣ-ଅଗ୍ନି’ ସଦୃଶ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ସେ ନ ଶୁଣେ, ନ ଘ୍ରାଣ କରେ; ନ କଥା କହେ, ନ ଦେଖେ—କାରଣ ବାହ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତଃଶାନ୍ତିରେ ପ୍ରତ୍ୟାହୃତ ହୋଇଯାଏ।

Verse 64

न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः । नवाभिमन्यते किंचिद्बध्यते न च काष्टवत्

ସେ ସ୍ପର୍ଶ-ସମ୍ପର୍କକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣେ ନାହିଁ; ମନ ସଙ୍କଳ୍ପ-ବିକଳ୍ପ କରେ ନାହିଁ। କିଛିକୁ ‘ମୋର’ ବୋଲି ଅଭିମାନ କରେ ନାହିଁ; ତଥାପି ବନ୍ଧିତ ହୁଏ ନାହିଁ—ଏବଂ କାଠ ପରି ଜଡ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 65

एवं शिवे विलीनात्मा समाधिस्थ इहोच्यते । यथा दीपो निवातस्थः स्पन्दते न कदाचन

ଏହିପରି ଯାହାର ଆତ୍ମା ଶିବରେ ବିଲୀନ, ସେ ଏଠାରେ ‘ସମାଧିସ୍ଥ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେପରି ନିବାତ ସ୍ଥାନରେ ରଖା ଦୀପ କେବେ ମଧ୍ୟ କମ୍ପେ ନାହିଁ, ସେପରି ସେ ମଧ୍ୟ କଦାପି ବିଚଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 66

तथा समाधिनिष्ठो ऽपि तस्मान्न विचलेत्सुधीः । एवमभ्यसतश्चारं योगिनो योगमुत्तमम्

ଏହେତୁ ସମାଧିନିଷ୍ଠ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୁଧୀ ଯୋଗୀ ସେହି (ଶିବନିଷ୍ଠା)ରୁ ବିଚଳିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏଭଳି ସୁଚାରୁ ଓ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା ଯୋଗୀ ଉତ୍ତମ ଯୋଗ ପାଏ—ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତିଦାତା ପତି-ପରମେଶ୍ୱରରେ ଦୃଢ ନିବାସ।

Verse 67

तदन्तराया नश्यंति विघ्नाः सर्वे शनैःशनैः

ତେବେ ସେହି ସାଧନାରେ ଅନ୍ତରାୟ ହୋଇ ଉଠୁଥିବା ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନ ଧୀରେ ଧୀରେ ନଶିଯାନ୍ତି; ଏକେକରି ସବୁ ପ୍ରତିବନ୍ଧ ଲୟ ପାଏ।