Adhyaya 184
Chapter 184 — अष्टमीव्रतानि (Aṣṭamī Observances: Kṛṣṇāṣṭamī, Budhāṣṭamī/Svargati-vrata, and Mātṛgaṇa-Aṣṭamī)
ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅଷ୍ଟମୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ବ୍ରତମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ଏଥିରେ ତିଥି-ନିୟମ, ଦେହ-ସଂଯମ, ଶୈବଭକ୍ତି ଓ ସାମାଜିକ ଯଜ୍ଞ-ଦାନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଏକତ୍ର ହୋଇଛି। ଅଧ୍ୟାୟ ଚୈତ୍ର କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀରେ ମାତୃଗଣ-ଅଷ୍ଟମୀରୁ ଆରମ୍ଭ—ବ୍ରାହ୍ମାଣୀ ଆଦି ମାତୃକାଙ୍କ ପୂଜାରେ ସମୃଦ୍ଧି ଓ କୃଷ୍ଣଲୋକ-ପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଏ। ପରେ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରୁ ବର୍ଷଭରି କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ ବ୍ରତ: ନକ୍ତ ଉପବାସ, ଶୁଚିତା, ଭୂମିଶୟନ, ଏବଂ ମାସାନୁସାରେ ଶିବପୂଜା କ୍ରମ (ଶଙ୍କର, ଶମ୍ଭୁ, ମହେଶ୍ୱର, ମହାଦେବ, ସ୍ଥାଣୁ, ପଶୁପତି, ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ, ଈଶ) ସହ କଠୋର ଆହାର-ନିୟମ (ଗୋମୂତ୍ର, ଘିଅ, ଦୁଧ, ତିଳ, ଯବ, ବିଲ୍ୱପତ୍ର, ଚାଉଳ ଇତ୍ୟାଦି)। ଶେଷରେ ହୋମ, ମଣ୍ଡଳପୂଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଓ ଗୋ/ବସ୍ତ୍ର/ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ—ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଫଳ ଦିଏ। ବୁଧବାର ଅଷ୍ଟମୀ ‘ସ୍ୱର୍ଗତି-ବ୍ରତ’ ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରପଦଦାୟକ; ଆମ୍ବପତ୍ର ପାତ୍ରରେ କୁଶ ସହ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିମାଣ ଚାଉଳ ନୈବେଦ୍ୟ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ପୂଜା, କଥାଶ୍ରବଣ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ବିଧି ଅଛି। ଧୀରଙ୍କ ପରିବାର, ବୃଷ ନାମକ ବଳଦ, ହାନି-ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତି, ଯମଲୋକ ଓ ବୁଧାଷ୍ଟମୀ ଦୁଇଥର ପାଳନରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ନରକରୁ ସ୍ୱର୍ଗଗମନ—ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ବ୍ରତର ତାରକ ଶକ୍ତି ଦେଖାଏ। ଶେଷରେ ପୁନର୍ବସୁ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଅଶୋକ କଳି-ପାନ ବିଧି, ଅଷ୍ଟମୀର ଶୋକନିବାରକ ପ୍ରାର୍ଥନା, ଏବଂ ଚୈତ୍ରରୁ ମାତୃପୂଜା ଶତ୍ରୁଜୟ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ପୁନଃ କୁହାଯାଏ।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
A year-linked discipline starting in Mārgaśīrṣa with nakta-fasting and purification, followed by month-specific Śiva-worship names and corresponding dietary austerities, concluding with homa, maṇḍala worship, feeding brāhmaṇas, and dāna (cow, garments, gold).
When Aṣṭamī coincides with Wednesday in either fortnight it is termed Svargati-vrata; the text assigns it a specific offering protocol (measured rice preparation, mango-leaf vessel with kuśa, sāttvika pūjā, kathā-śravaṇa, and dakṣiṇā) and promises attainment of Indra’s station.
By combining austerity (niyama), purity (śauca), devotion (Śiva/Mātṛ worship), narrative-hearing, and charity (dāna) into a complete sādhanā, it explicitly states the attainment of both bhukti and mukti and illustrates salvific efficacy through the liberation of ancestors from naraka.
Prosperity, victory over enemies through Mātṛ-pūjā on Aṣṭamī, sorrow-removal via the Aśoka rite, and restoration of fortune/standing through proper rule-keeping and sanctioned dāna.