Upanishads
उपनिषद्
The Philosophical Crown of the Vedas
The Upanishads form the culmination of Vedic thought — profound dialogues between teachers and seekers on the nature of Brahman, Atman, consciousness, and liberation. Explore these timeless philosophical texts with Sanskrit, transliteration, translations, and enrichment in 30 languages.
About the Upanishads
The Upanishads (literally "sitting near" a teacher) are the concluding portions of the Vedas, known as Vedanta — the "end of the Vedas." They contain the highest philosophical teachings of ancient India, exploring questions about the nature of the self (Atman), ultimate reality (Brahman), the relationship between the individual and the cosmos, and the path to liberation (Moksha). From the Mukhya (principal) Upanishads recognized by Adi Shankaracharya to the sectarian Yoga, Shaiva, Vaishnava, and Shakta Upanishads, each text offers a unique lens into the infinite.
Explore the Upanishads
(60 texts)
Adhwayataraka
ອັດວະຍາຕາຣະກ ອຸປະນິຊັດ (ສັງກັດອະຖັຣວະເວດ) ເປັນຄຳພີໃນກຸ່ມ ໂຍຄະ-ອຸປະນິຊັດ ທີ່ສັ້ນແຕ່ເລິກຊຶ້ງ ໂດຍອະທິບາຍໂຍຄະບໍ່ແມ່ນແຕ່ເທັກນິກກາຍ-ໃຈ ແຕ່ເປັນ “ອັດວະ” (ເສັ້ນທາງ) ໄປສູ່ “ຕາຣະກ-ຍານ” ຄືຄວາມຮູ້ທີ່ຊ່ວຍໃຫ້ຂ້າມພົ້ນສັງສານ. ຄຳພີເນັ້ນຄວາມສຳພັນລະຫວ່າງປຣານະກັບຈິດ ການສຳລວມອິນທຣີ ສະມາທິ ແລະການດຳລົງຢູ່ໃນຄວາມນິ່ງເລິກ ເປັນເຄື່ອງມື. ແຕ່ເປົ້າໝາຍສູງສຸດແມ່ນການຮູ້ແຈ້ງອາດມັນທີ່ສະຫວ່າງດ້ວຍຕົນເອງ ແລະອະທິບາຍແບບອັດວະຍະວ່າ ອາດມັນບໍ່ແຕກຕ່າງຈາກພຣະຫມັນ; ປະສົບການໂຍຄະເປັນພຽງສັນຍານຮອງ, ແກ່ນແທ້ແມ່ນວິເວກທີ່ເປີດເຜີຍຄວາມຫຼຸດພົ້ນ
Adhyatma
ອັດຍາດມະ ອຸປະນິຊັດ (ກ່ຽວຂ້ອງກັບຢະຊຸຣເວດ) ແມ່ນຄຳພີເວດານຕະຂະໜາດສັ້ນ ທີ່ນຳໃຫ້ຜູ້ແສວຫາຫັນຈາກພິທີກຳພາຍນອກໄປສູ່ອາດມະວິທະຍາ (ຄວາມຮູ້ຕົນເອງ) ພາຍໃນ. ແກ່ນຄຳສອນ: ອາດມັນບໍ່ແຕກຕ່າງຈາກພຣະຫມັນ; ຄວາມຜູກມັດເກີດຈາກການຊ້ອນທັບ “ຂ້ອຍ” ໃສ່ກາຍ–ອິນທຣີ–ໃຈ, ແລະໂມກສະແມ່ນຍານທີ່ກຳຈັດອະວິທະຍາ. ຄຳພີໃຊ້ neti neti, ການແຍກວິເຄາະປັນຈະໂກສ, ແລະການພິຈາລະນາສາມສະພາວະ (ຕື່ນ–ຝັນ–ຫຼັບເລິກ) ເພື່ອຊີ້ໄປຫາສະຕິຜູ້ເປັນພະຍານ. ໃຈເມື່ອຫັນອອກນອກແລະຖືກຕັນຫານຳໄປ ເປັນເຫດແຫ່ງພັນທະ; ເມື່ອບໍລິສຸດ ເປັນເຄື່ອງມືແຫ່ງການຫຼຸດພົ້ນ. ຍັດຍະພາຍນອກຖືກຕີຄວາມໃໝ່ເປັນ “ຍັດຍະພາຍໃນ” ໂດຍຖວາຍອະຫັງການ, ຄວາມປາຖະໜາ, ແລະຄວາມຮູ້ສຶກເປັນຜູ້ກະທຳ ໃສ່ໄຟແຫ່ງຍານ. ດ້ວຍວິໄນ ແລະ śravaṇa–manana–nididhyāsana ຄວາມເຂົ້າໃຈຊີວັນມຸກຕິຈຶ່ງໝັ້ນຄົງ.
Aitreya
ອາຍຕະເຣຍ ອຸປະນິສັດ ແມ່ນອຸປະນິສັດຫຼັກ (mukhya) ທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບ ຣິກເວດ ແລະຢູ່ໃນ Aitareya Aranyaka. ຂໍ້ຄວາມນີ້ໃຊ້ເລື່ອງການກໍ່ກຳເນີດໂລກບໍ່ແມ່ນເພື່ອເລົ່ານິທານ ແຕ່ເປັນລຳດັບການສອນທາງປັດຊະຍາ: ຈາກ ອາດມັນ ດັ່ງເດີມ ເກີດໂລກ ແລະພະລັງຜູ້ພິທັກ ແລ້ວຈຶ່ງເກີດມະນຸດ ເປັນຈຸດທີ່ຈິດສຳນຶກເຂົ້າມາ ເຮັດໃຫ້ໂລກມີຄວາມໝາຍຜ່ານ “ການຮູ້”. ອຸປະນິສັດແຍກຄວາມແຕກຕ່າງລະຫວ່າງ ອິນທຣິຍະ (ອະໄວຍະຮັບຮູ້) ປຣານ (ພະລັງຊີວິດ) ມະນັດ (ໃຈ/ຄວາມຄິດ) ແລະ ປຣັຊຍາ (ສະຕິຮູ້ຕົນ/ພະຍານ). ມະຫາວາກະ “prajñānam brahma” ຍືນຢັນວ່າ ພຣະພຣົມ (Brahman) ບໍ່ແມ່ນວັດຖຸ ແຕ່ແມ່ນຈິດສຳນຶກເອງ ທີ່ເປັນຖານຂອງຄວາມຮູ້ທັງໝົດ. ການຫຼຸດພົ້ນ (moksha) ເກີດຈາກ ວິທຍາ/ຍານ: ການຮູ້ເຫັນຄວາມເປັນໜຶ່ງຂອງ ອາດມັນ-ພຣະພຣົມ ທີ່ກຳຈັດອະວິທຍາ ແລະກ້າວພົ້ນຂໍ້ຈຳກັດແຫ່ງຄວາມຕາຍ.
Akshamalika
ອັກຊະມາລິກາ ອຸປະນິຊັດ ແມ່ນອຸປະນິຊັດສາຍໄສວະທີ່ສັ້ນ ແຕ່ເນັ້ນການປະຕິບັດ ສັງກັດອະຖັຣວະເວດ. ເນື້ອຫາອະທິບາຍຄວາມສັກສິດຂອງອັກຊະມາລາ (ສາຍລູກປະຄຳ ໂດຍສະເພາະຣຸດຣາກຊະ) ວິທີໃຊ້ໃນການຈະປະ (japa) ແລະນັຍສັນຍາລັກຂອງມາລາ. ຈະປະຖືກເຫັນວ່າບໍ່ແມ່ນພຽງການນັບ ແຕ່ເປັນການຝຶກຄວາມໃສ່ໃຈ ການຊຳລະວາຈາ ແລະການລະລຶກພຣະສິວະຢ່າງມີວິໄນ. ໃນແງ່ປະຫວັດສາດ ຂໍ້ຄວາມນີ້ຢູ່ໃນບໍລິບົດອຸປະນິຊັດຍຸກຫຼັງ ທີ່ຜະສົມແນວຄິດໂມກຊະຂອງອຸປະນິຊັດກັບພັກຕິ ແລະມັນຕຣະໂຍກະ. ມໍຣະດົກອະຖັຣວະເວດທີ່ເນັ້ນມັນຕຣະ ຖືກນຳມາປັບໃຊ້ເປັນການພາວະນາພາຍໃນທີ່ມີພຣະສິວະເປັນສູນກາງ. ໃນແງ່ປັດຊະຍາ ມາລາຖືກມອງເປັນໄມໂຄຣຄອສໂມສ: ຮູບວົງກົມສື່ວົງຈອນສັງສານ, ຄວາມຕໍ່ເນື່ອງຂອງສາຍດ້າຍສື່ກະແສສຳນຶກ, ແລະເມັດ ‘ເມຣຸ’ ສື່ຫຼັກການເຫນືອການນັບ. ດັ່ງນັ້ນ ວັດຖຸພາຍນອກຈຶ່ງເປັນເຄື່ອງນຳໄປສູ່ຄວາມບໍລິສຸດພາຍໃນ ສະມາທິ ແລະການຮູ້ແຈ້ງພຣະສິວະ
Akshi
ອັກຊິ ອຸປະນິຊັດ (ສັງກັດອະຖັຣວະເວດ) ເປັນອຸປະນິຊັດຍຸກຫຼັງ ທີ່ໃຊ້ ‘ອັກຊິ’ (ຕາ) ເປັນສັນຍາລັກ ເພື່ອນໍາຈາກສິ່ງທີ່ເຫັນໄປຫາ ‘ຜູ້ເຫັນ’ ຫຼືສະຕິ-ພະຍານ (draṣṭṛ/sākṣin) ທີ່ເຮັດໃຫ້ປະສົບການທັງໝົດປາກົດ. ໂລກທີ່ເຫັນໄດ້ແປປ່ຽນ ແຕ່ຈິດສໍານຶກທີ່ສ່ອງສະຫວ່າງປະສົບການເປັນສະຫວ່າງດ້ວຍຕົນເອງ (svayaṃ-prakāśa) ແລະບໍ່ແປປ່ຽນ—ນີ້ແມ່ນແກ່ນແບບເວດານຕະ. ຂໍ້ຄວາມເນັ້ນວ່າອິນທຣີຍະທີ່ມຸ່ງອອກນອກເປັນອຸປະມາຂອງການຜູກມັດໃນສັງສາຣ ແລະການຫັນເຂົ້າໃນດ້ວຍການສໍາລວມອິນທຣີຍະ ການຊໍາລະຈິດ ແລະວິເວກ (ແຍກສິ່ງທີ່ເຫັນອອກຈາກຜູ້ເຫັນ) ແມ່ນເສັ້ນທາງສູ່ໂມກຂະ. ຈຸດສູງສຸດແມ່ນຄວາມຮູ້ແບບອັດວັຍຕະ: ອາດມັນບໍ່ແຕກຕ່າງຈາກພຣະຫມັນ; ໂມກຂະຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນການໄດ້ສິ່ງໃໝ່ ແຕ່ເປັນການເປີດເຜີຍຕົວຕົນທີ່ມີຢູ່ແລ້ວເມື່ອອະວິດຍາຖືກລົບລ້າງ.
Amritbindu
ອະມຣິຕບິນດຸ ອຸປະນິຊັດ (ສັງກັດອະຖັຣວະເວດ) ແມ່ນອຸປະນິຊັດສາຍໂຍຄະທີ່ສັ້ນ ແຕ່ເນັ້ນການຄວບຄຸມຈິດເປັນທາງຫຼັກໄປສູ່ໂມກສະ. ແກ່ນຄຳສອນຄື ຈິດເປັນເຫດແຫ່ງການຜູກມັດ ແລະເປັນເຫດແຫ່ງການປົດປ່ອຍ: ຈິດທີ່ໄຫຼອອກໄປຫາອາລົມວັດຖຸຈະຜູກມັດ ແຕ່ຈິດທີ່ຫັນເຂົ້າໃນແລະຕັ້ງມັ່ນຈະປົດປ່ອຍ. “ບິນດຸ” ເປັນສັນຍາລັກຂອງຄວາມເປັນເອກະຈິດ: ຮວບຮວມຈິດໃຫ້ເປັນຈຸດດຽວເພື່ອລົດຄື້ນຄວາມຄິດ (ສັງກັລປະ–ວິກັລປະ). ດ້ວຍຄວາມບໍ່ຍຶດຕິດ (ໄວຣາກຍະ) ແລະການຝຶກຢ່າງສະໝໍ້າເສມ ອິນທຣີຍະຈະຫັນເຂົ້າໃນ ແລະສະພາບອາດຕະມັນໃນຖານະພະຍານຈະປາກົດຊັດ.
Amritnada
ອະມຣິຕະນາດ ອຸປະນິຊັດ (ກ່ຽວຂ້ອງກັບ ອະຖັຣວະເວດ) ເປັນໜຶ່ງໃນກຸ່ມ ໂຍຄະອຸປະນິຊັດ ທີ່ເນັ້ນທາງຫຼຸດພົ້ນຜ່ານການຝຶກພາຍໃນ. ແກ່ນສຳຄັນແມ່ນ ນາດ-ໂຍຄະ: ການຟັງ “ສຽງລະອຽດ” ພາຍໃນ (ອະນາຫະຕະນາດ) ເພື່ອເປັນອາລົມໃຫ້ຈິດຕັ້ງມັ່ນ ແລະ ມຸ່ງໄປສູ່ ສະມາທິ. ໃນແງ່ປະຫວັດສາດ ຂໍ້ຄວາມນີ້ສະທ້ອນຊ່ວງທີ່ ອຸປະນິຊັດວ່າດ້ວຍອາຕະມະວິທະຍາ ໄດ້ມາພົບກັບພາສາການປະຕິບັດຂອງ ໂຍຄະ/ຫະຖະໂຍຄະ. ໂຍຄະຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນແຕ່ວິໄນທາງກາຍ ແຕ່ເປັນວິທີການເຊິ່ງອີງປະສົບການເພື່ອເຂົ້າເຖິງປັນຍາບໍ່ສອງ. ຜ່ານຂັ້ນຕອນເຊັ່ນ ປຣານາຍາມະ, ປຣັດຍາຫາຣະ, ທາຣະນາ, ແລະ ທະຍານະ ອາຍະຕະນະຖືກຖອນອອກຈາກພາຍນອກເຂົ້າສູ່ພາຍໃນ. “ນາດ” ເປັນທັງສັນຍານ ແລະ ຂັ້ນບັນໄດ້ ນຳຈາກສຽງໄປສູ່ຄວາມສງົບເຫນືອສຽງ ອັນເປັນການຕັ້ງຢູ່ໃນສະພາວະອາຕະມັນ ແລະ ຄວາມຫຼຸດພົ້ນ (ໂມກສະ).
Arunika
ອາຣຸນິກ ອຸປະນິຊັດ ແມ່ນອຸປະນິຊັດສາຍສັນຍາສ ທີ່ສັງກັດກັບ ກຣິດສະນະ-ຢະຊຸຣເວດ ໂດຍມີຂໍ້ຄວາມສັ້ນຫຼາຍ ແຕ່ມີນັຍສຳຄັນທາງເວດານຕະກ່ຽວກັບການສະຫຼະ (saṃnyāsa)។ ຂໍ້ຄວາມນີ້ເຫັນສັນຍາສບໍ່ແມ່ນແຕ່ການປ່ຽນສະຖານະສັງຄົມ ແຕ່ເປັນຮູບແບບຊີວິດທີ່ເໝາະສົມທີ່ສຸດສຳລັບການສືບຄົ້ນຄວາມຮູ້ພຣະພຣົມ/ອາດມັນ. ການລະທິ້ງພິທີກຳ (karmakāṇḍa) ບໍ່ແມ່ນການປະຕິເສດເວດ ແຕ່ເປັນການຊີ້ວ່າເນື້ອໃນສູງສຸດຂອງເວດສິ້ນສຸດທີ່ຍານ (jñāna) ອັນນຳໄປສູ່ອິດສະລະ. ແກ່ນຄຳສອນເນັ້ນ “ສັນຍາສພາຍໃນ”: ບໍ່ຍຶດຖືຊັບສິນ (aparigraha), ຄວາມຄາຍຕິດ (vairāgya), ການເບິ່ງຢ່າງເທົ່າທຽມ (sama-darśana), ແລະຄວາມສະເໝີໃຈໃນສຸກ-ທຸກ ແລະກຽດ-ອັບອາຍ. ອັດຕະລັກຂອງຜູ້ສະຫຼະໂລກເຄື່ອນຈາກ “ຜູ້ກະທຳ-ຜູ້ເສວຍ” ໄປສູ່ “ພະຍານ-ຈິດຮູ້”.
Atharvashiras
ອະຖັຣວະຊິຣະ ອຸປະນິຊັດ ແມ່ນອຸປະນິຊັດສາຍໄສວະທີ່ສັງກັດອະຖັຣວະເວດ ໂດຍຍືນຢັນວ່າ ຣຸທຣະ-ຊິວະ ແມ່ນພຣະພຣົມັນສູງສຸດ ແລະເປັນອາດມັນທີ່ແຜ່ຊຶມໃນທຸກສິ່ງ. ໃນຮູບແບບທີ່ສັ້ນກະທັດຮັດ ຂໍ້ຄວາມນີ້ປະກາດສັດຈະແນວອຸປະນິຊັດວ່າ “ໜຶ່ງດຽວບໍ່ມີທີ່ສອງ” ແລະອະທິບາຍຣຸທຣະເປັນເຫດ ຖານ ແລະຜູ້ສະຖິດພາຍໃນຂອງຈັກກະວານ. ໃນດ້ານປະຫວັດສາດ ມັນຢູ່ໃນກຸ່ມອຸປະນິຊັດໄສວະທີ່ເຊື່ອມການສັນລະເສີນຣຸທຣະແບບເວດ ກັບອະພິປັດຊະຍາອຸປະນິຊັດ. ຊິວະບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ເທວະບຸກຄົນທີ່ຄວນບູຊາ ແຕ່ເປັນສະຕິຮູ້ພາຍໃນອັນດຽວກັນໃນສັດທັງປວງ. ປຣະນະວະ (Oṃ) ແລະການພິຈາລະນາມັນຕຣະ ຖືກສະເໜີເປັນຕົວຊ່ວຍໄປສູ່ຍານ (jñāna) ອັນປົດປ່ອຍ. ໂມກສະໝາຍເຖິງການຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍຕົນເອງເຖິງຄວາມເປັນໜຶ່ງຂອງ ຣຸທຣະ–ພຣະພຣົມັນ–ອາດມັນ ນຳໄປສູ່ຄວາມບໍ່ມີຄວາມຢ້ານ ແລະພົ້ນຈາກການເກີດໃໝ່.
Atma
ອາດມະ ອຸປະນິຊັດ (ຕາມປະເພນີພາຍຫຼັງຈັດເຂົ້າກັບ ອະຖັຣວະເວດ) ແມ່ນຄຳສອນສັ້ນໆແຕ່ເຂັ້ມຂົນ ຕາມແນວອັດໄວຕະ ເວດານຕະ ກ່ຽວກັບອາດມະ (ātman)។ ມັນຍ້ຳວ່າອາດມະບໍ່ແມ່ນຮ່າງກາຍ ອິນທຣີ ຈິດ ຫຼືອະຫັງການ ແຕ່ເປັນສະຕິຮູ້ທີ່ສ່ອງສະຫວ່າງດ້ວຍຕົນເອງ ແລະເປັນພະຍານ (sākṣin) ຂອງປະສົບການທັງປວງ। ດ້ວຍ ‘neti-neti’ ແລະການແຍກແຍະ (viveka) ຈຶ່ງຖອນການຍຶດຕິດກັບສິ່ງທີ່ເຫັນ/ຮູ້ໄດ້ ເພື່ອເຂົ້າສູ່ສະຕິຮູ້ບໍລິສຸດ। ໃນແງ່ປະຫວັດສາດ ຂໍ້ຄວາມນີ້ສະທ້ອນແນວຄິດອຸປະນິຊັດຍຸກຫຼັງ ທີ່ເນັ້ນຍ້າຍຈາກພິທີກຳພາຍນອກໄປສູ່ການພິຈາລະນາພາຍໃນ ແລະຖືວ່າໂມກສະ (mokṣa) ເກີດຈາກຍານ (jñāna) ເປັນຫຼັກ। ມັນກ່າວເຖິງສາມສະພາບ—ຕື່ນ, ຝັນ, ຫຼັບເລິກ—ເປັນສິ່ງທີ່ຖືກຮູ້ ແລະອາດມະຢູ່ເໜືອທັງສາມ (turīya)។ ສະຫຼຸບ: ໂມກສະບໍ່ແມ່ນຜົນທີ່ຖືກຜະລິດໃໝ່ ແຕ່ແມ່ນການດັບຂອງການຊ້ອນທັບຜິດ (adhyāsa) ຈາກອະວິດຍາ (avidyā)។ ການຮູ້ໂດຍກົງວ່າ ‘ອາດມະແມ່ນພຣະຫມັນ’ ຕັດຮາກຂອງຄວາມກົວ ແລະຄວາມໂສກ।
Atmabodha
ອາດມະໂບດະ ອຸປນິສັດ (ຕາມປະເພນີເຊື່ອມກັບ ອະຖັຣວະເວດ) ແມ່ນຄຳພີເວດານຕະຂະໜາດສັ້ນທີ່ເນັ້ນ “ຄວາມຮູ້ຕົນ” ເປັນທາງກົງສູ່ໂມກສະ. ແກ່ນຄຳສອນກ່າວວ່າ ອາດມັນແມ່ນສະຕິຜູ້ເປັນພະຍານທີ່ສ່ອງສວ່າງດ້ວຍຕົນເອງ ແລະບໍ່ແຕກຕ່າງຈາກ ພຣະຫມັນ; ຄວາມຜູກມັດບໍ່ແມ່ນການປ່ຽນແປງຈິງຂອງອາດມັນ ແຕ່ເກີດຈາກອະວິທະຍາທີ່ສອດທັບຄຸນລັກຂອງກາຍ‑ໃຈໃສ່ຕົນ (adhyāsa). ດັ່ງນັ້ນ ໂມກສະບໍ່ແມ່ນຜົນທີ່ “ຜະລິດ” ດ້ວຍກຳ ແຕ່ແມ່ນການດັບອະວິທະຍາດ້ວຍຍານ. ຄຳພີເນັ້ນ viveka‑vairāgya, ວິໄນພາຍໃນ (śama‑dama), ບົດບາດຂອງຄູ‑ຄຳພີ, ແລະ śravaṇa‑manana‑nididhyāsana; ການພິຈາລະນາສະພາບຕື່ນ‑ຝັນ‑ຫຼັບເລິກ ເຜີຍໃຫ້ເຫັນພະຍານທີ່ບໍ່ປ່ຽນແປງ ແລະຊີ້ວ່າໂລກແມ່ນຈິງໃນປະສົບການ ແຕ່ໃນປະມາດທະພຶ່ງພາພຣະຫມັນ (mithyā).
Avadhuta
ອະວະດູຕະ ອຸປະນິຊັດ (ສຳພັນກັບ ອະຖັຣວະເວດ) ແມ່ນອຸປະນິຊັດສາຍສັນຍາສທີ່ສັ້ນແຕ່ລຶກຊຶ້ງ ນຳເສີນອຸດົມຄະຕິ “ອະວະດູຕະ” ຄືຜູ້ສະລະອັດຕະລັກທາງສັງຄົມ ຄວາມຍຶດຕິດໃນພິທີກຳ ແລະການພຶ່ງພາເຄື່ອງໝາຍທາງສາສະໜາພາຍນອກ ແລ້ວຕັ້ງມັ່ນໃນຄວາມຮູ້ແຈ້ງຕົນ. ແກ່ນຄຳສອນຄື ສັນຍາສທີ່ແທ້ບໍ່ແມ່ນການລະພາຍນອກ ແຕ່ແມ່ນການສະລາຍອະຫັງການ “ຜູ້ກະທຳ/ຜູ້ເສວຍ” ແລະຄວາມໝັ້ນຄົງໃນຍານແຫ່ງເອກະພາບ ອາດມັນ-ພຣະຫມັນ. ອຸປະນິຊັດນີ້ເນັ້ນການຢູ່ເຫນືອຄູ່ຕົກຕໍ່າ (ຍົກຍ້ອງ/ຕຳນິ ບໍລິສຸດ/ບໍ່ບໍລິສຸດ ໄດ້/ເສຍ ສຸກ/ທຸກ) ເປັນຜົນທຳມະຊາດຂອງຍານອັດໄວຕະ. ຮ່າງກາຍ ອິນທຣີ ແລະຈິດເປັນ “ສິ່ງທີ່ຖືກຮູ້” ໃນຂະນະທີ່ສະຕິຮູ້ຜູ້ເປັນສາກຊີຢູ່ແບບບໍ່ຍຶດຕິດ. ການກະທຳອາດເກີດຂຶ້ນ ແຕ່ບໍ່ມີການອ້າງວ່າ “ຂ້ອຍເຮັດ”. ອະວະດູຕະອາດດູເຫມືອນຢູ່ນອກກອບສັງຄົມ ແຕ່ພາຍໃນຕັ້ງມັ່ນໃນສະຕິຮູ້ທີ່ສະຫວ່າງດ້ວຍຕົນເອງ ບໍ່ຢ້ານ ແລະບໍ່ຍຶດຕິດ. ດັ່ງນັ້ນ ອຸປະນິຊັດນີ້ເປັນບົດສະຫຼຸບແນວເວດານຕະກ່ຽວກັບການສະລະພາຍໃນ ແລະຊີວັນມຸກຕິ ຜ່ານການຮູ້ຕົນໂດຍກົງ.
Bahvricha
Bahvṛca Upanishad ແມ່ນອຸປນິຊັດສາຍຊາກຕະ (Śākta) ທີ່ສັ້ນ ແລະສັງກັດກັບຣິກເວດ ໂດຍສະຫຼຸບສຽງ “ຂ້ອຍ” ຂອງ Devī-sūkta (Ṛgveda 10.125) ໃຫ້ເປັນພາສາປັດຊະຍາແບບອຸປນິຊັດ. ໃນມັນຕຣາບໍ່ຫຼາຍ ພຣະເທວີຖືກຍືນຢັນວ່າເປັນ Vāc (ຖ້ອຍຄຳສັກສິດ), prāṇa ແລະເປັນຮາກຖານຂອງພະເທວະພະລັງທັງຫຼາຍ ພ້ອມທັງເປັນເຫດສູງສຸດຂອງຈັກກະວານ. ອັກນີ, ອິນທຣະ, ວະຣຸນ ແລະນາມເທວະອື່ນໆ ຖືກເຂົ້າໃຈວ່າເປັນຮູບ-ໜ້າທີ່ຂອງ Śakti ອັນດຽວ. ໃນແງ່ປັດຊະຍາ ຂໍ້ຄວາມເນັ້ນຄວາມບໍ່ແຕກຕ່າງລະຫວ່າງ Brahman ແລະ Śakti, ຄວາມຮູ້ສະຫວ່າງດ້ວຍຕົນເອງ, ແລະການປະກົດຢູ່ທັງພາຍໃນໂລກແລະເຫນືອໂລກຂອງເທວີ. ການເຫັນ Vāc ເປັນສະວະຣູບຂອງເທວີ ເຮັດໃຫ້ມັນຕຣາ/śruti ເປັນທາງໄປສູ່ປັນຍາ ບໍ່ແມ່ນພິທີພາຍນອກເທົ່ານັ້ນ. ໃນບໍລິບົດປະຫວັດສາດ ອຸປນິຊັດນີ້ຊ່ວຍຢືນຢັນຄວາມຊອບທາງເວດຂອງປະເພນີຊາກຕະ ແລະນຳຫຼັກ “ຄວາມຈິງອັນດຽວ” ຂອງອຸປນິຊັດມາອະທິບາຍໃນພາສາທີ່ເທວີເປັນສູນກາງ. ການຫຼຸດພົ້ນ (mokṣa) ຖືກຊີ້ວ່າເກີດຈາກການຮູ້ຈັກວ່າ “ເທວີແມ່ນ Ātman” ເຮັດໃຫ້ຄວາມຫຼົງໃນຄວາມສອງດັບລົງ ແລະ jñāna ກັບ bhakti ຮວມເປັນຄວາມຈິງດຽວ.
Bhikshuka
ພິກຂຸກະ ອຸປະນິຊັດ ເປັນອຸປະນິຊັດສາຍສັນຍາສ ທີ່ສັງກັດອະຖັຣວະເວດ ມີພຽງ 5 ມັນຕຣາ ແຕ່ສະຫຼຸບອຸດົມຄະຕິຂອງ “ພິກຂຸ” ຜູ້ສະຫຼະເຮືອນ ແລະດຳລົງຊີວິດດ້ວຍບິນທະບາດ. ຂໍ້ຄວາມເນັ້ນວິໄນປະຕິບັດ: ບໍ່ຍຶດຖືຊັບ (ອະປະຣິຄຣະຫະ), ຄວບຄຸມອິນທຣີ, ແລະຄວາມນິ່ງຂອງໃຈ. ແກ່ນສານຄື ເປົ້າໝາຍຂອງພິກຂຸບໍ່ແມ່ນກຽດສັກສີທາງສັງຄົມ ຫຼືພິທີກຳ ແຕ່ແມ່ນຄວາມຮູ້ຕົນ (ອາດມັນ) ທີ່ນຳໄປສູ່ໂມກສະ. ການຮັກສາຄວາມເສມພາກຕໍ່ ຊົມ-ຕຳນິ, ໄດ້-ເສຍ, ສຸກ-ທຸກ ແລະການລະອັດຕາ-ຄວາມຍຶດຕິດ ແມ່ນຫົວໃຈຂອງຄຳສອນ
Brahmavidya
Brahmavidyā Upanishad (ສັງກັດ Atharvaveda) ມັກຖືກຈັດເປັນ Upanishad ຍຸກຫຼັງ ທີ່ເນັ້ນ “ພຣະຫມະວິທະຍາ” ແມ່ນຄວາມຮູ້ເພື່ອຄວາມຫຼຸດພົ້ນ. ແກ່ນຫຼັກຄື ການຮູ້ແຈ້ງວ່າ Ātman ແລະ Brahman ບໍ່ແຕກຕ່າງ (ອະເພດ) ເປັນທາງສູ່ mokṣa ໂດຍກົງ; ບໍ່ໃຫ້ຍຶດພິທີກຳພາຍນອກເປັນເປົ້າໝາຍສຸດທ້າຍ ແຕ່ເນັ້ນ viveka, vairāgya ແລະ ການພິຈາລະນາພາຍໃນ. ຂໍ້ຄິດສຳຄັນຄື ຄວາມຜູກມັດເກີດຈາກ avidyā—ການເຂົ້າໃຈຜິດວ່າ ກາຍ-ໃຈ ແມ່ນ “ຂ້ອຍ”—ແລະ ຄວາມຫຼຸດພົ້ນແມ່ນການຮູ້ຈັກຕົນເອງເປັນສະຕິ-ພະຍານ (witness-consciousness) ຂອງສະພາບຕື່ນ, ຝັນ, ແລະ ຫຼັບລຶກ. ແນວຄິດ nirguṇa Brahman—ເກີນຊື່-ຮູບ ແຕ່ເປັນຖານຂອງປະສົບການທັງໝົດ—ຖືກຍົກຂຶ້ນຢ່າງໂດດເດັ່ນ. ຂໍ້ຄວາມຍັງເນັ້ນການສືບທອດ guru–śiṣya, śravaṇa–manana–nididhyāsana ແລະ ຈິດໃຈແຫ່ງການສະຫຼະພາຍໃນ (saṃnyāsa) ພ້ອມທັງຈັນຍາບັນ, ການຄວບຄຸມອິນທຣີ ແລະ ຄວາມໝັ້ນຄົງຂອງໃຈ ເພື່ອໃຫ້ຄວາມຮູ້ກາຍເປັນການຮູ້ແຈ້ງທີ່ມັ້ນຄົງ.
Brihadaranyaka
ພຣະຫັດອາຣັນຍະກະ ອຸປະນິສັດ ແມ່ນອຸປະນິສັດຫຼັກ (mukhya) ທີ່ເກົ່າແກ່ ແລະ ຍາວທີ່ສຸດອັນໜຶ່ງ ສັງກັດຢະຊຸຣະເວດຝ່າຍສຸກລະ (Vajasaneyi)។ ໃນບໍລິບົດອາຣັນຍະກະ ມັນບໍ່ປະຕິເສດສັນຍາລັກຂອງພິທີຍັດຍະ ແຕ່ຕີຄວາມໃຫ້ເປັນຄວາມໝາຍພາຍໃນ ແລະ ຍົກ “ອາດມະວິທະຍາ/ຍານ” ເປັນເສັ້ນທາງຫຼັກສູ່ໂມກສະ। ໂຄງສ້າງແບບອັດຍາຍະ–ພຣາຫມະນະ ລວມທັງບົດສົນທະນາ ການໂຕ້ຖຽງດ້ວຍເຫດຜົນ ແລະ ຄໍາສອນພາວະນາ ສະທ້ອນການປ່ຽນຜ່ານຈາກກຳມະການພາຍນອກໄປສູ່ການສືບຄົ້ນຕົນເອງທາງປັດຊະຍາ। ແກ່ນຄໍາສອນຄື ອາດມັນ—ຜູ້ເປັນພະຍານຂອງປະສົບການ ບໍ່ແປປ່ຽນ ແລະ ອະມະຕະ—ແລະ ຄວາມເປັນໜຶ່ງດ້ວຍປະມາດຖະກັບພຣະຫມັນ। ວິທີ “ເນຕິ ເນຕິ” (ບໍ່ແມ່ນນີ້ ບໍ່ແມ່ນນັ້ນ) ເປັນວິທີປະຕິເສດເພື່ອບໍ່ໃຫ້ອາດມັນກາຍເປັນວັດຖຸ ແຕ່ຕັ້ງໄວ້ເປັນສະຕິພະຍານເຫນືອການກໍານົດທັງປວງ। ໃນ “ອັນຕະຣະຍາມິ” ພຣາຫມະນະ ພຣະຫມັນຖືກອະທິບາຍວ່າເປັນຜູ້ຄວບຄຸມພາຍໃນຂອງສັບພະສິ່ງ ທາດ ແລະ ເທວະ ເຮັດໃຫ້ຈຸດສູນຂອງຄວາມສັກສິດຍ້າຍຈາກພາຍນອກໄປສູ່ພາຍໃນ। ບົດສົນທະນາຂອງຍາຊະນະວັນກະຍະໃນສະພາຂອງກະສັດຈະນະກະ ສະແດງວັດທະນະທໍາການຖົງຖຽງທາງປັດຊະຍາທີ່ສຸກງອມ। ຕອນມາຍເຕຣຍີຊີ້ວ່າຄວາມຮັກທັງຫມົດແມ່ນ “ເພື່ອອາດມັນ” ເປັນຖານຂອງວິເວກະ ແລະ ໄວຣາກະ। ແມ່ນແມ່ນຍອມຮັບກຳມະ ຄວາມຕາຍ ແລະ ການເກີດໃໝ່ ແຕ່ເປົ້າໝາຍສູງສຸດຄືການຮູ້ອາດມັນ ເພື່ອພົ້ນຈາກຄວາມຢ້ານ ແລະ ຄວາມໂສກໃນປັດຈຸບັນ।
Chhandogya
ຈັນໂດກະ ອຸປະນິສັດ ແມ່ນອຸປະນິສັດຫຼັກ (mukhya) ທີ່ສຳພັນກັບ ສາມະເວດ. ຂໍ້ຄວາມນີ້ບໍ່ໄດ້ປະຕິເສດພິທີກຳເວດທັງໝົດ ແຕ່ຕີຄວາມໃໝ່ໃຫ້ເປັນຖານສຳລັບການພິຈາລະນາພາຍໃນ (upāsanā) ແລະຄວາມຮູ້ (vidyā). ໂຄງສ້າງ adhyāya–khaṇḍa ນຳເສີນການພິຈາລະນາເຊິ່ງເປັນສັນຍາລັກຕໍ່ Oṃ, ການຂັບ Sāman, prāṇa, ດວງອາທິດ ແລະອາກາດ ເພື່ອຊີ້ໄປຫາ Brahman. ຄຳສອນທີ່ມີຊື່ສຽງທີ່ສຸດຢູ່ໃນບົດສົນທະນາລະຫວ່າງ Uddālaka Āruṇi ແລະ Śvetaketu: “tat tvam asi” (“ເຈົ້າແມ່ນນັ້ນ”). ທີ່ນີ້ ‘sat’ (ການມີຢູ່ບໍລິສຸດ) ຖືກອະທິບາຍເປັນເຫດ ແລະຖານຮອງຮັບຂອງໂລກ; ຄວາມຫຼາກຫຼາຍຂອງ nāma-rūpa (ຊື່–ຮູບ) ເປັນພຽງການປາກົດທີ່ອາໄສຄວາມຈິງອັນດຽວ. ອຸປະມາເກືອລະລາຍໃນນ້ຳ ຊ່ວຍຊີ້ໃຫ້ເຫັນ Brahman ທີ່ມອງບໍ່ເຫັນແຕ່ແຜ່ຊານທົ່ວ. ຫົວຂໍ້ສຳຄັນອື່ນໆ ປະກອບມີ pañcāgni-vidyā (ໄຟຫ້າ), ສອງເສັ້ນທາງຫຼັງຄວາມຕາຍ (devayāna/pitṛyāna), ແລະ dahara-vidyā (Brahman ໃນ “ອາກາດນ້ອຍ” ໃນຫົວໃຈ). ຄຸນທຳເຊັ່ນ ຄວາມສັດຈິງ, ການຄວບຄຸມຕົນ, ຕະປະ ແລະວິໄນ ຖືກເນັ້ນເປັນພື້ນຖານຂອງຄວາມຮູ້ສູງສຸດ. ທ້າຍທີ່ສຸດ ອຸປະນິສັດນີ້ຢືນຢັນວ່າ ການຮູ້ແຈ້ງເອກະພາບຂອງ Ātman ແລະ Brahman ແມ່ນທາງໄປສູ່ຄວາມຫຼຸດພົ້ນ.
Devi
ເທວີ ອຸປນິຊັດ (ສັງກັດອະຖັຣວະເວດ) ແມ່ນອຸປນິຊັດສາຍສັກຕະທີ່ສຳຄັນ ໂດຍຍືນຢັນວ່າ “ເທວີ” ແມ່ນປະຣະພຣະຫມັນ (ຄວາມຈິງສູງສຸດ) ເນື້ອຫາອະທິບາຍວ່າ ເທວີເປັນທັງເຫດປັດໃຈຜູ້ກໍ່ການ ແລະ ເຫດປັດໃຈເປັນວັດຖຸຂອງຈັກກະວານ ພ້ອມທັງເປັນສັກຕິຜູ້ຄຸ້ມຄອງການເກີດ-ດຳລົງ-ດັບ ອຸປນິຊັດນີ້ປະສານນິຣຄຸນ (ເຫນືອຄຸນລັກສະນະ) ກັບ ສະຄຸນ (ປາກົດເປັນໂລກ) ເຂົ້າດ້ວຍກັນ ແນວຄິດ māyā/śakti ອະທິບາຍຄວາມຜູກມັດ ແລະ vidyā ນຳໄປສູ່ mokṣa; ມັນຕຣາ ແລະ vāc (ຖ້ອຍຄຳສັກສິດ) ເປັນການແສດງອອກຂອງເທວີ ເຮັດໃຫ້ bhakti ແລະ jñāna ມາບັນຈົບກັນໃນຄວາມຮູ້ແບບອະທະວິພາວະ
Dhyanabindu
ທະຍານບິນດຸ ອຸປະນິຊັດ (ສຳພັນກັບ ອະຖັຣວະເວດ) ເປັນໜຶ່ງໃນອຸປະນິຊັດສາຍໂຍຄະ ແລະເນັ້ນ “ທະຍານ” ເປັນເສັ້ນທາງປະຕິບັດໄປສູ່ຄວາມຮູ້ຕົນ. “ບິນດຸ” ໝາຍເຖິງຈຸດແຫ່ງຄວາມເອກາກຣະຕາ ທີ່ຮວບຮວມຈິດທີ່ຟຸ້ງຊ່ານໃຫ້ຫັນຈາກອາລົມພາຍນອກເຂົ້າສູ່ຄວາມຮູ້ສຶກຕົວພາຍໃນ. ຂໍ້ຄິດໂຍຄະຖືກເຊື່ອມກັບເປົ້າໝາຍເວດານຕະ: ການຮູ້ແຈ້ງແບບອະດວິຕະວ່າ ອາດມັນບໍ່ແຕກຕ່າງຈາກ ພຣະຫມັນ. ອຸປະນິຊັດນີ້ຍ້ຳວ່າ ຈິດເປັນເຫດຂອງທັງການຜູກມັດແລະການຫຼຸດພົ້ນ. ຜ່ານມັນຕຣາ, ການຄວບຄຸມປຣານ ແລະການສຳຫຼວດ “ນາດະ” (ສຽງພາຍໃນ) ຜູ້ປະຕິບັດເຄື່ອນຈາກສະມາທິມີອາລົມຍຶດ (sālambana) ໄປສູ່ສະມາທິບໍ່ມີອາລົມຍຶດ (nirālambana). ບົດສະຫຼຸບ: ໂມກສະບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ສ້າງໃໝ່ ແຕ່ເປັນການເປີດເຜີຍສະພາບເດີມເມື່ອອະວິດຍາຖືກກຳຈັດ.
Ekakshara
ເອກາກະສະຣະ ອຸປະນິສັດ (ສັງກັດອະຖັຣວະເວດ) ແມ່ນອຸປະນິສັດສາຍໄສວະທີ່ກະທັດຮັດ ໂດຍເນັ້ນ “ພະຍາງດຽວ” ອັນບໍ່ເສື່ອມ—ໂອມ—ເປັນຮູບແຫ່ງສຽງຂອງຄວາມຈິງສູງສຸດ ແລະໃນມຸມໄສວະແມ່ນສະວະຣູບຂອງພຣະສິວະ. ມົນຕຣາບໍ່ແມ່ນແຕ່ສັນຍາລັກ ແຕ່ເປັນຖານສະມາທິໂດຍກົງເພື່ອຮູ້ອາດມັນ. ຄຳສອນເຊື່ອມໂອມກັບສະພາວະຕື່ນ ຝັນ ແລະຫຼັບເລິກ ພ້ອມຊີ້ໄປຫາສິ່ງທີ່ເຫນືອທັງສາມ (ຕຸຣີຍະ) ເຮັດໃຫ້ການວິເຄາະຈິດສຳນຶກກັບມົນຕຣະວິທະຍາມາພົວພັນກັນ. ແກ່ນສຳຄັນຄືການເຮັດພິທີໃຫ້ເປັນພາຍໃນ: ຈະປະ (japa) ຄວາມຕັ້ງມັ່ນ ແລະປັນຍາອະທະວິພາວະ ຊີ້ວ່າໂມກສະບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ “ຜະລິດ” ແຕ່ເປັນການຕະຫຼອດຮູ້ຄວາມບໍ່ແຕກຕ່າງຂອງອາດມັນກັບສິວະ/ພຣະຫມັນ.
Ganapati
ຄະນະປະຕິ ອຸປະນິສັດ (Ganapati Upanishad / Ganapatyatharvashirsha) ແມ່ນອຸປະນິສັດສັ້ນໆ ທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບອະຖັຣວະເວດ ແຕ່ມີຄວາມສຳຄັນທາງປັດຊະຍາຢ່າງຫຼາຍ. ຂໍ້ຄວາມນີ້ຍົກລະດັບພຣະຄະເນດ ບໍ່ໃຫ້ເປັນແຕ່ເທວະດາແຫ່ງການເລີ່ມຕົ້ນອັນເປັນມົງຄຸນ ແຕ່ເປັນປະຣະພຣະຫມັນ (Parabrahman) ແລະອາດມັນພາຍໃນຂອງສັດທັງປວງ. ຕາມແນວອຸປະນິສັດ ຮູບເທວະດາແບບພັກຕິ ຖືກອ່ານເປັນສັນຍາລັກ ແລະເປັນການເຜີຍຂອງຄວາມຈິງອັດວັຍຕະ (ບໍ່ສອງ). ໃນດ້ານປະຫວັດສາດ ມັນຢູ່ໃນປະເພນີອຸປະນິສັດຍຸກຫຼັງ ແລະໄດ້ຮັບການເຄົາລົບສູງໃນສາຍຄະນະປັດຍະ (Ganapatya) ແຕ່ກໍສາມາດເຂົ້າໃຈໃນກອບໄສວະ (Shaiva) ໂດຍເຫັນພຣະຄະເນດເປັນ “ຜູ້ຄວນບູຊາກ່ອນ” ແລະເປັນປະຕູໄປສູ່ການບູຊາພຣະສິວະ. ພາສາແນວສຣຸຕິ ຄຳປະກາດຄວາມເປັນອັນດຽວ (tādātmya) ແລະການເນັ້ນມົນຕຣາ ສະທ້ອນການບັນຈົບກັນຂອງເວດານຕະກັບການພາວະນາຜ່ານສຽງສັກສິດ. ຄຳສອນຫຼັກ: ຄະນະປະຕິເປັນຖານຂອງການສ້າງ–ຮັກສາ–ລະລາຍ ແລະເປັນພື້ນຖານຂອງທັງສິ່ງທີ່ປາກົດ ແລະບໍ່ປາກົດ. ການສວດ/ພາວະນາ “Oṁ” ແລະບີຈະ “gaṁ” ແມ່ນວິທີໄປສູ່ການຮູ້ຈັກຕົນ. “ອຸປະສັກ” ທີ່ແທ້ບໍ່ແມ່ນແຕ່ບັນຫາພາຍນອກ ແຕ່ແມ່ນອະວິດຍາ; ການກຳຈັດອຸປະສັກຈຶ່ງໝາຍເຖິງການດັບອະວິດຍາ ແລະການປະຈັກຄວາມເປັນອັນດຽວຂອງອາດມັນ–ພຣະຫມັນ.
Garbha
ຄັຣພະອຸປນິສັດ (ສຳພັນກັບອະຖັຣວະເວດ) ແມ່ນອຸປນິສັດທີ່ໂດດເດັ່ນ ເນື່ອງຈາກນຳເອົາການປະສົມພັນ, ການເຕີບໂຕຂອງຕົວອ່ອນ ແລະການເກີດ ມາເປັນກອບໃນການອະທິບາຍຄວາມແຕກຕ່າງລະຫວ່າງຮ່າງກາຍ ແລະ ອາດມັນ (Ātman)។ ຮ່າງກາຍຖືກອະທິບາຍວ່າເກີດຈາກການປະກອບກັນຂອງທາດຫ້າ (pañca-bhūta) ຖືກຂັບເຄື່ອນໂດຍກຳ ແລະ ວາສະນາ ແລະບໍ່ເທົ່າທຽມ ເພື່ອປຸກ “ວິເວກ” ແລະ “ໄວຣາກະຍະ”។ ຄັນມານຖືກເບິ່ງເປັນ “ໂລກນ້ອຍ” ທີ່ຊີວະຮັບຮ່າງກາຍຕາມກຳເກົ່າ. ຄວາມຄັບແຄບ ແລະຄວາມບອດບາງໃນຄັນມານ ພ້ອມນັຍຂອງ “ການລືມ” ເມື່ອເກີດ ເປັນອຸປະມາຂອງອະວິດຍາ ແລະການຍຶດຕິດທາງອິນທຣີ. ແນວຄິດຫຼັກຄື: ຮ່າງກາຍ–ໃຈ ປ່ຽນແປງໄດ້ ແຕ່ອາດມັນເປັນພະຍານຜູ້ຮູ້ທີ່ຄົງທີ່. ດັ່ງນັ້ນ ການເກີດເປັນມະນຸດແມ່ນໂອກາດເພື່ອຄວາມຮູ້ຕົນ ແລະການຫຼຸດພົ້ນ ໂດຍເຂົ້າໃຈເຫດແຫ່ງພັນທະ ແລະກ້າວຂ້າມມັນ
Ishavasya
ອີຊາວາສະຍະ ອຸປະນິຊັດ (Ishavasya Upanishad) ແມ່ນອຸປະນິຊັດສຳຄັນ (mukhya) ທີ່ສັງກັດກັບຢະຈຸຣະເວດ (Shukla Yajurveda) ແລະມີ 18 ມັນຕຣາທີ່ສັ້ນແຕ່ເນື້ອຫາໜາແນ່ນທາງເວດານຕະ. ມັນຕຣາເປີດ “īśāvāsyam idaṃ sarvam” ປະກາດວ່າຈັກກະວານທີ່ເຄື່ອນໄຫວທັງໝົດຖືກຫໍ່ຫຸ້ມ/ແຊກຊຶມໂດຍ Īśa (ພຣະເຈົ້າ) ເຮັດໃຫ້ທັດສະນະຕໍ່ໂລກເປັນສັກສິດ. ຈາກນັ້ນເກີດຈິດທຳ “tena tyaktena bhuñjīthāḥ” ຄື ສຸກສົມບູນຜ່ານການປ່ອຍວາງ ແລະ “mā gṛdhaḥ” ຄື ຢ່າໂລບ ຢ່າຍຶດຄອງ. ອຸປະນິຊັດນີ້ບໍ່ໃຫ້ກຳ (karma) ແລະ ຄວາມຮູ້ (vidyā) ເປັນຄູ່ຕໍ່ຕ້ານ ແຕ່ສອນການປະສານ. “kurvann eveha karmāṇi… śataṃ samāḥ” ຊີ້ວ່າຄົນສາມາດດຳລົງຊີວິດເຮັດໜ້າທີ່ໄດ້ໂດຍບໍ່ຖືກຜູກມັດ ຖ້າມີຄວາມບໍ່ຍຶດຕິດ. ຕໍ່ມາ ວິພາກ vidyā–avidyā (ແລະ sambhūti–asambhūti) ເຕືອນວ່າການຈັບຢຶດພຽງດ້ານດຽວນຳໄປສູ່ “ຄວາມມືດ”; ຄວາມເຂົ້າໃຈທີ່ສົມດຸນຊ່ວຍຂ້າມຄວາມຕາຍໄປສູ່ອະມະຕະ. ຕອນທ້າຍໃຊ້ສັນຍາລັກ “ພາຊະນະຄຳ” (hiraṇmayena pātreṇa) ທີ່ປິດບັງໜ້າຂອງສັດຈະ. ຜູ້ແສວງຫາອ້ອນວອນຕໍ່ພຣະອາທິດ/ Pūṣan ໃຫ້ເປີດຜ້າຄຸມນັ້ນ ເພື່ອເຫັນທຳທີ່ແທ້ ແລະຮູ້ຈັກບຸຣຸສະພາຍໃນ (puruṣa). ໃນການອະທິບາຍແນວອັດວະຍຕະຂອງ Śaṅkara ເນັ້ນອັດຕະມັນ–ພຣະຫມັນເປັນເອກະພາບ; ກຳເປັນການຊຳລະຈິດ; ຂະບວນອື່ນໆເນັ້ນ Īśa ເປັນພຣະເຈົ້າຜູ້ສະຖິດທົ່ວໂລກ ແລະການອຸທິດຕົນດ້ວຍພັກຕິ.
Jaabaal
Jābāla Upanishad (ສາຍ Śukla-Yajurveda) ແມ່ນຂໍ້ຄວາມສັ້ນແຕ່ມີອິດທິພົນສູງຕໍ່ການອະທິບາຍແນວ Vedānta ກ່ຽວກັບ saṃnyāsa (ການສະຫຼະ), ຄວາມໝາຍຂອງ tirtha (ການເດີນທາງສັກສິດ) ແລະຄວາມຮູ້ຕົນເອງ. ມັນຮັກສາອຳນາດຂອງພຣະເວດ ແຕ່ຕີຄວາມພິທີກຳພາຍນອກເຊັ່ນ yajña ໃຫ້ເປັນນິມິດຂອງວິໄນພາຍໃນ ແລະ Brahmavidyā. ຫົວຂໍ້ສຳຄັນແມ່ນ Kāśī/Avimukta. ‘Avimukta’ ມີຄວາມໝາຍສອງຊັ້ນ: ເປັນທັງສະຖານທີ່ສັກສິດທີ່ Vārāṇasī ແລະເປັນສູນກາງພາຍໃນທີ່ການປະທັບຢູ່ຂອງ Brahman “ບໍ່ເຄີຍຖືກປະລະ”. ດັ່ງນັ້ນ ມັນຍອມຮັບຄຸນຄ່າຂອງການແສວງບຸນ ແຕ່ຊີ້ໄປຫາການແສວງບຸນພາຍໃນ: ການຮູ້ແຈ້ງ Ātman. ຄຳສອນຫຼັກຢືນຢັນ saṃnyāsa ເປັນເສັ້ນທາງທີ່ຊອບທຳອີງໃສ່ viveka ແລະ vairāgya, ແລະຊີ້ວ່າ mokṣa ຂຶ້ນກັບອາຕະມະ-ຍານ. ພິທີກຳພາຍນອກມີຄວາມໝາຍເມື່ອນຳໄປສູ່ຄວາມເຂົ້າໃຈເອກະພາບ Ātman–Brahman.
Kaivalya
ໄກວັນຍະ ອຸປະນິຊັດ (ສັງກັດອະຖັຣວະເວດ, 26 ມັນຕຣາ) ແມ່ນຄຳພີເວດານຕະທີ່ສັ້ນແຕ່ມີອິດທິພົນ. ໃນນັ້ນ ຣິຊິ ອັສວະລາຍະນ ຖາມພຣະພຣະຫມາເຖິງຄວາມຮູ້ສູງສຸດ ແລະພຣະພຣະຫມາສອນພຣະຫມະວິທະຍາ ໂດຍເນັ້ນສັນນະຍາສ, ຕະປະ, ສັດທາ ແລະຄວາມບໍລິສຸດພາຍໃນ. ເປົ້າໝາຍຄື “ໄກວັນຍະ” ຫຼືອິດສະລະພາບສູງສຸດ ທີ່ບັນລຸໄດ້ດ້ວຍປັນຍາທີ່ເຫັນອາດຕະມັນບໍ່ແຕກຕ່າງຈາກພຣະຫມັນ. ອຸປະນິຊັດອະທິບາຍອາດຕະມັນເປັນພະຍານຂອງສາມສະພາບ—ຕື່ນ, ຝັນ, ຫຼັບເລິກ—ເປັນສະຕິທີ່ສ່ອງສະຫວ່າງດ້ວຍຕົນເອງ ແລະບໍ່ຖືກກະທົບໂດຍກຳ. ພິທີກຳພາຍນອກຖືກຈັດໄວ້ຮອງລົງຈາກການພິຈາລະນາພາຍໃນ: ສະມາທິໃນ “ດອກບົວໃນຫົວໃຈ,” ການປ່ອຍວາງການຍຶດຕິດກັບກາຍ-ໃຈ, ແລະວິເວກ-ໄວຣາກຍະ. ແມ່ນມີການສັນລະເສີນຣຸດຣະ/ຊິວະໂດດເດັ່ນ ແຕ່ຂໍ້ສະຫຼຸບເປັນອັດວັຍຕະ: ພຣະພຣະຫມາ, ພຣະວິສນຸ, ຣຸດຣະ, ອິນທຣະ ແລະຫນ້າທີ່ຈັກກະວານທັງໝົດ ຖືກເຫັນເປັນການປາກົດຂອງຄວາມຈິງສູງສຸດອັນດຽວ. ດັ່ງນັ້ນ ພັກຕິແລະສະມາທິຈຶ່ງສຸກງອມເປັນປັນຍາ ນຳໄປສູ່ຊີວັນມຸກຕິ ແລະການດັບທຸກຂ໌-ຄວາມຢ້ານກົວ-ການເກີດໃໝ່.
Kalagnirudra
ກະລາກນິຣຸດຣະ ອຸປະນິຊັດ (ສັງກັດອະຖັຣວະເວດ) ເປັນອຸປະນິຊັດສາຍໄສວະທີ່ສັ້ນ ໂດຍໃຊ້ພາບ “ກະລາກນິ-ຣຸດຣະ” ເພື່ອຍືນຢັນວ່າ ຣຸດຣະແມ່ນພຣະພຣົມ/ອາດມັນ. “ກະລາກນິ” ສື່ເຖິງໄຟແຫ່ງປັນຍາທີ່ເຜົາຄວາມຍຶດຕິດໃນເວລາ (ກາລ) ແລະອະວິດຍາ ເຮັດໃຫ້ພັນທະແຫ່ງສັງສາຣະອ່ອນລົງ ແລະນຳໄປສູ່ການຮູ້ຈັກຕົນເອງ. ຄຳພີນີ້ອະທິບາຍ ພັດສະມະ (ຂີ້ເຖົ່າສັກສິດ) ແລະ ຕຣິປຸນດຣະ ບໍ່ແມ່ນແຕ່ເຄື່ອງໝາຍພາຍນອກ ແຕ່ເປັນຕົວຊ່ວຍສະມາທິ: ເຕືອນເຖິງຄວາມບໍ່ທຽງ, ການລະອັດຕາ, ແລະການກ້າວພົ້ນຈາກສາມພາວະ (ສາມກຸນະ ຫຼື ຕື່ນ–ຝັນ–ຫຼັບເລິກ) ໂດຍບິນດຸຊີ້ໄປຫາ ຕຸຣີຍະ ຄືສະຕິບໍລິສຸດ. ເສັ້ນທາງຫຼັກສູ່ໂມກສະແມ່ນຍານ; ພັກຕິ ແລະ ມັນຕຣະເປັນຕົວສົ່ງເສີມ.
Kalisantarana
ກາລິສັນຕະຣະນະ ອຸປະນິຊັດ (Kalisantarana Upanishad) ສັງກັດກັບ ກຣິດສະນະ ຢະຊຸຣະເວດ ແມ່ນອຸປະນິຊັດທີ່ສັ້ນ ແຕ່ມີອິດທິພົນສູງ. ນຳເສີນໃນຮູບແບບສົນທະນາລະຫວ່າງ ນາຣະດະ ແລະ ພຣະພຣົມ ເພື່ອຊີ້ທາງ “ຂ້າມພົ້ນ” (santarana) ຄວາມວຸ້ນວາຍໃນກະລິຍຸກ ໂດຍຍົກຍ້ອງການພະນົມນາມ (japa) ແລະການຮ້ອງຮ່ວມ (kirtana) ຂອງ “ຮາເຣ ກຣິດສະນະ” ມະຫາມັນຕຣະ ເປັນສາດະນາຫຼັກ. ແນວຄິດສຳຄັນຄື ນາມ–ນາມິນ ບໍ່ແຍກຈາກກັນ: ພຣະນາມແມ່ນການປະຈັກຂອງຄວາມສັກສິດເອງ ຈຶ່ງເປັນທາງຊຳລະຈິດ ແລະນຳໄປສູ່ໂມກສະ. ໃນປະຫວັດສາດສາຍພັກຕິ ໂດຍສະເພາະ Gaudiya Vaishnava ຂໍ້ຄວາມນີ້ຖືກອ້າງອີງເປັນຫຼັກຖານສຣຸຕິຢ່າງຫຼາຍ.
Katha
ກະຖະອຸປະນິຊັດ (ສັງກັດກຣິດສະນະ ຢະຊຸຣະເວດ) ແມ່ນອຸປະນິຊັດຫຼັກ ທີ່ນໍາເສີນເປັນບົດສົນທະນາລະຫວ່າງ ນະຈິເກຕະ ແລະ ຍະມະ ກ່ຽວກັບຄວາມຕາຍ, ອາດມັນ ແລະ ໂມກສະ. ຂໍ້ຄວາມເນັ້ນການແຍກແຍະລະຫວ່າງ ປຣີຍັສ (ຄວາມພໍໃຈທັນທີ) ແລະ ສຣີຍັສ (ຄວາມດີສູງສຸດ). ອຸປະມາລົດສຶກອະທິບາຍການຄວບຄຸມອິນທຣີ, ຈິດ ແລະ ປັນຍາ ໂດຍມີອາດມັນເປັນສູນກາງ. ອາດມັນບໍ່ເກີດ ບໍ່ຕາຍ ແລະບໍ່ເສື່ອມສະລາຍ; ການຮູ້ແຈ້ງອາດມັນລົບລ້າງຄວາມຢ້ານ ແລະ ຄວາມໂສກ ນໍາໄປສູ່ໂມກສະ.
Katharudra
Katharudra Upanishad ທີ່ສັງກັດກັບ Atharvaveda ມັກຖືກຈັດເປັນອຸປນິຊັດນ້ອຍແນວ Śaiva. ຂໍ້ຄວາມນີ້ຍົກລະດັບ Rudra ຈາກເທວະແບບເວດ ໄປສູ່ສະຖານະ Brahman—ຄວາມຈິງສູງສຸດທີ່ຄອບຄຸມແລະເກີນກວ່າຈັກກະວານ. ການສັນລະເສີນແລະນັຍພິທີກຳຖືກຕີຄວາມໃໝ່ໃຫ້ເປັນວິທະຍາພາຍໃນເພື່ອມຸ່ງສູ່ mokṣa. ແກ່ນຄຳສອນເນັ້ນອັດຕະມັນ–Rudra ບໍ່ແຍກຈາກກັນ: Rudra ແມ່ນ antaryāmin (ຜູ້ຄອງພາຍໃນ) ແລະແມ່ນຈິດສຳນຶກຜູ້ເປັນພະຍານຂອງສາມສະພາວະ—ຕື່ນ, ຝັນ, ຫຼັບເລິກ. ໂລກນາມ-ຮູບເກີດຂຶ້ນແລະລະລາຍໃນຄວາມຈິງນັ້ນ. ການພິຈາລະນາ Oṃ, ການສວດມົນ (japa) ແລະ “ຍັດຍະພາຍໃນ” (ການສະຫຼະອັດຕາແລະຕັນຫາ) ເປັນວິທີປະຕິບັດ. ໃນແງ່ປະຫວັດສາດ ອຸປນິຊັດນີ້ສະທ້ອນການປະສານທິດສະດີ Śaiva ເຂົ້າກັບອຳນາດຂອງເວດ ໂດຍສະຖາປະນາ Rudra/Śiva ເປັນ Brahman ແລະເປັນຕົນລຶກສຸດຂອງສັດທັງປວງ. ຄຸນຄ່າທາງປັດຊະຍາຢູ່ທີ່ການຜະສານ jñāna ແລະ bhakti ແລະວິສັຍທັດອັດວັຍຕະກ່ຽວກັບຕົນ-ໂລກ-ການຫຼຸດພົ້ນ.
Kaushitaki
ກໍຊີຕະກີ ອຸປະນິຊັດ (Kaushitaki Upanishad ຫຼື Kaushitaki Brahmana Upanishad) ສັງກັດກັບ ຣິກເວດ (Rig Veda) ແລະເຊື່ອມໂຍງກັບປະເພນີ ບຣາຫມະນະ ກໍຊີຕະກີ/ຊາງຄາຍນະ. ໃນຮູບແບບພາສາລາຍຂອງອຸປະນິຊັດຍຸກຕົ້ນ ຂໍ້ຄວາມນີ້ສະທ້ອນການເຄື່ອນຈາກພິທີກຳພາຍນອກໄປສູ່ຄວາມຮູ້ພາຍໃນ (vidyā) ແລະການສືບຄົ້ນຕົນເອງ. ແຕ່ມັນບໍ່ໄດ້ປະຕິເສດຍັດຍະ; ພິທີກຳຖືກຕີຄວາມໃໝ່ເປັນກອບສັນຍາລັກແລະການສອນ ເພື່ອນຳໄປສູ່ຄວາມເຂົ້າໃຈ prāṇa, ātman ແລະ Brahman. ຫົວຂໍ້ສຳຄັນແມ່ນຊະຕາກຳຫຼັງຄວາມຕາຍ: ເສັ້ນທາງ devayāna, ການເຂົ້າເຖິງ brahmaloka ແລະການ “ທົດສອບ” ຜູ້ແສວງຫາໃນໂລກພຣະພຣົມ. ການພັນລະນາແນວຈັກກະວານນີ້ເປັນແຜນທີ່ທາງຫຼຸດພົ້ນ ໂດຍຍ້ຳວ່າ ບໍ່ແມ່ນບຸນຫຼືຜົນພິທີກຳຢ່າງດຽວ ແຕ່ແມ່ນປັນຍາ, ວິເວກ ແລະຄວາມພ້ອມພາຍໃນ. ໃນແງ່ປັດຊະຍາ ອຸປະນິຊັດນີ້ໂດດເດັ່ນດ້ວຍການພິຈາລະນາ prāṇa ເປັນ “ຖານຮອງຮັບ” (pratiṣṭhā) ຂອງອິນທຣີຍແລະຈິດ. ມັນວິເຄາະຄວາມສຳພັນຂອງວາຈາ, ການເຫັນ, ການໄດ້ຍິນ ແລະມະນະ ແລ້ວນຳໄປສູ່ການຮັບຮູ້ ātman ເປັນປະທານຜູ້ຮູ້. ດັ່ງນັ້ນ ຈິດວິທະຍາ, ຈັກກະວານວິທະຍາ ແລະອະພິປັດຊະຍາ ຖືກປະສານເຂົ້າກັນ. ຮູບແບບການສອນເນັ້ນບົດສົນທະນາຄູ–ສິດ, ວິໄນ, ຄວາມສຸກງອມທາງຈິດໃຈ ແລະສະມາທິ. ໃນສາຍເວດານຕະ ມັນເປັນແຫຼ່ງສຳຄັນສຳລັບການອະທິບາຍຄວາມສຳພັນ prāṇa–ātman, ຄວາມໝາຍຂອງ brahmaloka ແລະປະເດັນ “gati” ທຽບກັບການຮູ້ແຈ້ງໂດຍກົງ.
Kena
ເຄນະອຸປະນິຊັດ (ສຳພັນກັບສາມະເວດ ແລະເປັນອຸປະນິຊັດຫຼັກ) ຕັ້ງຄຳຖາມວ່າ “ໂດຍໃຜຈິດໃຈຖືກຂັບເຄື່ອນ? ໂດຍໃຜຄຳເວົ້າເວົ້າໄດ້?” ແກ່ນຄຳສອນຊີ້ວ່າ ພຣະພຣົມ (Brahman) ບໍ່ແມ່ນວັດຖຸໃຫ້ຮັບຮູ້ດ້ວຍປະສາດສຳຜັດ ແຕ່ເປັນຖານແຫ່ງສະຕິຮູ້ທີ່ເຮັດໃຫ້ການຟັງ ການຄິດ ແລະການເວົ້າເກີດຂຶ້ນ—“ຫູຂອງຫູ, ໃຈຂອງໃຈ, ຄຳເວົ້າຂອງຄຳເວົ້າ”। ດັ່ງນັ້ນ ການອ້າງວ່າ “ຮູ້ພຣະພຣົມ” ແບບຈັບເປັນແນວຄິດຈຶ່ງບໍ່ພໍ; ຄວາມຮູ້ແທ້ເປັນການຕະຫຼອດຮູ້ແບບບໍ່ເຮັດໃຫ້ເປັນວັດຖຸ (non-objectifying) ແລະຫຼຸດອັດຕາ. ໃນນິທານຢັກສະ ເທວະດາຫຼົງມະນະຫຼັງຊະນະ; ພຣະພຣົມສະແດງຂອບເຂດພະລັງຂອງພວກເຂົາ. ອັກນີ ແລະ ວາຍຸ ລົ້ມເຫຼວ; ອິນທຣະໄດ້ຮັບຄຳສອນຈາກ ອຸມາ ໄຫມະວະຕີ ວ່າ ຊະນະເປັນຂອງພຣະພຣົມ. ອຸປະນິຊັດຍັງກ່າວເຖິງ ຕະປະ, ການສຳລວມ, ແລະກຳທີ່ຊຳລະໃຈ ເປັນສິ່ງເກື້ອໜູນ ແລະຊີ້ວ່າ ຄວາມຮູ້ພຣະພຣົມນຳໄປສູ່ອະມະຕະຕະ/ໂມກສະ.
Kshurika
Kshurika Upanishad (ສັງກັດ Atharvaveda) ແມ່ນ Upanishad ສາຍໂຍຄະທີ່ສັ້ນ (ປະມານ 25 ຂໍ້) ໂດດເດັ່ນດ້ວຍອຸປະມາ “kshurika” (ມີດໂກນ/ໃບມີດ) ເປັນສັນຍາລັກຂອງ viveka ຄວາມແຫຼມຄົມໃນການແຍກແຍະ ທີ່ຕັດ avidyā (ຄວາມບໍ່ຮູ້) ແລະການຍຶດຕິດອັດຕາ. ຄວາມຫຼຸດພົ້ນຈຶ່ງແມ່ນການເປີດເຜີຍອາດມັນເມື່ອຄວາມຫຼົງຖືກຕັດອອກ. ຂໍ້ຄວາມນີ້ຍືນຢັນຫຼັກ Vedanta ວ່າ ātman–brahman ເປັນໜຶ່ງດຽວ ແລະແນະນຳການປະຕິບັດໂຍຄະພາຍໃນ—ການຖອນອິນທຣີ, ການຮວບຮວມຈິດ, ສະມາທິ—ເພື່ອໃຫ້ປັນຍາອະທະວິທີນັ້ນມັ່ນຄົງ. vāsanā ແລະຄື້ນໄຫວຂອງຈິດແມ່ນຮາກຂອງພັນທະ; ຜູ້ປະຕິບັດຄວນຢືນຢັນໃນສະພາບ “ພະຍານ” ແລະຕັດມັນດ້ວຍຄວາມຊັດເຈນດຸດໃບມີດ.
Kundika
ກຸນດິກາ ອຸປນິຊັດ ແມ່ນອຸປນິຊັດປະເພດສັນຍາສ ທີ່ສຳພັນກັບອະຖັຣວະເວດ। ແມ່ນຂໍ້ຄວາມສັ້ນໆ ແຕ່ເນັ້ນຊັດເຈນເຖິງວິນັຍ ແລະ ຈັນຍາບັນຂອງຜູ້ສະຫຼະ (ສັນຍາສິນ) ແລະຍົກອາດມະວິທະຍາເປັນທາງຫຼັກສູ່ຄວາມຫຼຸດພົ້ນ. ‘ກຸນດິກາ’ (ໝໍ້ນ້ຳ) ບໍ່ແມ່ນແຕ່ເຄື່ອງໝາຍພາຍນອກ ແຕ່ເປັນສັນຍາລັກຂອງຄວາມບໍລິສຸດພາຍໃນ ການສຳລວມ ແລະ ການບໍ່ຍຶດຖື. ອຸປນິຊັດເນັ້ນການສະຫຼະພາຍໃນ—ຄວບຄຸມຈິດ ແລະ ອິນທຣີ, ຄວາມເທົ່າເທົ່າ, ອະຫິງສາ—ເພື່ອຮູ້ວ່າ ອາດມັນ ແມ່ນ ພຣະພຣົມ ອັນເປັນໂມກສະ.
Mahavakya
ມະຫາວາກະ ອຸປະນິຊັດ (ທີ່ໃນບັນຊີພາຍຫຼັງມັກຜູກກັບ ອະຖັຣວະເວດ) ແມ່ນອຸປະນິຊັດຂະໜາດສັ້ນ ແຕ່ເນັ້ນແນວເວດານຕະຢ່າງແຈ້ງ. ມັນຍົກ “ມະຫາວາກະ” ເຊັ່ນ “tat tvam asi”, “aham brahmāsmi”, “ayam ātmā brahma”, “prajñānaṃ brahma” ເປັນຖ້ອຍຄໍາສຣຸຕິທີ່ຊີ້ຕົງໄປຫາຄວາມເປັນອັນດຽວຂອງ ອາດມັນ ແລະ ພຣະຫມັນ. ແກ່ນຄໍາສອນຄື ຄວາມຜູກມັດເກີດຈາກ ອະວິທະຍາ (ຄວາມບໍ່ຮູ້/ເຂົ້າໃຈຜິດ) ແລະ ໂມກສະ ບໍ່ແມ່ນສະພາບໃໝ່ທີ່ຖືກ “ຜະລິດ” ແຕ່ເປັນການດັບຄວາມຫຼົງຜິດດ້ວຍຄວາມຮູ້ທີ່ຖືກຕ້ອງ. ຈຶ່ງເນັ້ນ śravaṇa–manana–nididhyāsana (ຟັງ–ໄຕ່ຕອງ–ພິຈາລະນາລຶກຊຶ້ງ) ໃນການສືບທອດຄູ–ສິດ. ການປະຕິບັດໂຍກະ (ສະມາທິ ການສໍາລວມ) ເປັນຕົວຊ່ວຍໃຫ້ຈິດບໍລິສຸດ ແຕ່ສິ່ງຕັດສິນການຫຼຸດພົ້ນຄື ຍານທີ່ເກີດຈາກການເຂົ້າໃຈຄວາມໝາຍຂອງມະຫາວາກະຕາມແນວອັດວະຍະ.
Maitreya
ໄມເຕຣຍະ ອຸປນິຊັດ ເປັນອຸປນິຊັດປະເພດສັນຍາສ ທີ່ສຳພັນກັບຍະຊຸຣເວດ ໂດຍເນັ້ນຄວາມຄາຍກຳໜັດ (ໄວຣາກະຍະ) ການຄວບຄຸມໃຈ ແລະ ອາດມະວິທະຍາ ເປັນເສັ້ນທາງໄປສູ່ໂມກສະ. ຂໍ້ຄວາມມັກຈັດວາງພິທີກຳພາຍນອກເປັນສິ່ງຊ່ວຍເສີມ ແຕ່ຍົກບຣະຫມະວິທະຍາເປັນຫົວໃຈຂອງການຫຼຸດພົ້ນ. ສັນຍາສໃນທີ່ນີ້ບໍ່ແມ່ນແຕ່ເຄື່ອງໝາຍພາຍນອກ ຫຼື ສະຖານະທາງສັງຄົມ ແຕ່ເປັນການປ່ຽນແປງພາຍໃນ: ການລະ “ຂ້ອຍ-ຂອງຂ້ອຍ”, ການຄາຍອັດຕາວ່າເປັນຜູ້ກະທຳ, ແລະ ການຕັ້ງມັ່ນເປັນສະຕິພະຍານ. ການຮູ້ວ່າອາດມັນບໍ່ເກີດບໍ່ດັບ ບໍ່ຕິດຂ້ອງ ແລະ ສະຫວ່າງດ້ວຍຕົນເອງ ແມ່ນແກ່ນຂອງການຕັດພັນທະ. ອຸປນິຊັດຍັງເນັ້ນວິໄນດ້ານຈິດໃຈແລະຈັນຍາບັນ ເຊັ່ນ ອະຫິງສາ ຄວາມສັດຈິງ ຄວາມຮຽບງ່າຍ ຄວາມເສມອາລົມ ການສຳຮວມອິນທຣີ ແລະ ສະມາທິ.
Mandalabrahmana
ມັນດະລະພຣາຫມະນະ ອຸປນິສັດ (ຕາມປະເພນີທີ່ເຊື່ອມກັບອະຖັຣວະເວດ) ເປັນອຸປນິສັດສາຍໂຍຄະ ທີ່ເຊື່ອມການພາວະນາກັບພຣະຫມະວິທະຍາແບບເວດານຕະ. ແນວຄິດ “ມັນດະລະ” ສື່ການເຄື່ອນຈາກຂອບນອກ—ຄວາມຟຸ້ງຂອງອິນທຣີ ແລະ ຄວາມຄິດ—ເຂົ້າສູ່ສູນກາງແຫ່ງສະຕິຮູ້. ຄຳສອນເນັ້ນວ່າ ຈິດ ແລະ ຄວາມແປປ່ຽນຂອງຈິດແມ່ນຮາກຂອງພັນທະ. ດ້ວຍປຣັດຍາຫາຣ (ຖອນອິນທຣີ), ວິຣາຄະ (ບໍ່ຍຶດຕິດ), ການສຳລວມ ແລະ ການຕັ້ງມັ່ນເປັນ “ພະຍານຮູ້” (saksin) ຈຶ່ງລະງັບວຣິດຕິ ແລະ ຮູ້ຈັກອາດຕະມັນທີ່ສະຫວ່າງດ້ວຍຕົນເອງ. ເປົ້າໝາຍບໍ່ແມ່ນສິດທິພິເສດ ແຕ່ແມ່ນອັດວັຍຕະ: ອາດຕະມັນບໍ່ແຕກຕ່າງຈາກພຣະຫມັນ ແລະ ເຫນືອສະພາວະຕື່ນ-ຝັນ-ຫຼັບເລິກ.
Mandukya
ມານດູກຍະ ອຸປະນິຊັດ ເປັນອຸປະນິຊັດຫຼັກ (mukhya) ທີ່ສັງກັດອະຖັຣວະເວດ ມີພຽງ 12 ມັນຕຣາ ແຕ່ມີຄວາມເລິກຊຶ້ງທາງປັດຊະຍາຢ່າງຍິ່ງ. ເນື້ອຫາມຸ່ງອະທິບາຍ ‘ໂອມ’ (praṇava) ເປັນສັນຍາລັກຄອບຄຸມຂອງ ພຣະຫມັນ/ອາດມັນ. ໂດຍວິເຄາະປະສົບການ 3 ລະດັບ—ຕື່ນ, ຝັນ, ແລະຫຼັບລຶກ—ອຸປະນິຊັດນີ້ກ່າວເຖິງ “ສີ່ພາດ” ຂອງຕົນ: Vaiśvānara, Taijasa, Prājña, ແລະ Turīya. Turīya ບໍ່ແມ່ນພຽງສະພາວະທີ່ສີ່ ແຕ່ເປັນຈິດສຳນຶກພະຍານທີ່ເປັນຖານຂອງທຸກສະພາວະ: ສະງົບ, ເປັນມົງຄຸນ, ແລະບໍ່ທວິພາວະ. ການພິຈາລະນາໂອມ—A-U-M ແລະສ່ວນທີ່ໄຮ້ສຽງ—ນຳໄປສູ່ຄວາມຮູ້ໂດຍກົງເຖິງຄວາມເປັນໜຶ່ງຂອງ ອາດມັນ-ພຣະຫມັນ ອັນເປັນແກ່ນຂອງໂມກສະ.
Mudgala
ມຸດກະລະ ອຸປະນິຊັດ (Mudgala Upanishad) ສັງກັດອະຖັຣວະເວດ ເປັນອຸປະນິຊັດສັ້ນໆ ແຕ່ສະຫຼຸບແກ່ນວິທະຍາເວດານຕະ: ອາດມັນ ແລະ ພຣະຫມັນ ເປັນອັນດຽວກັນ. ຂໍ້ຄວາມເນັ້ນຈາກພິທີກຳພາຍນອກໄປສູ່ຄວາມຮູ້ພາຍໃນ ໂດຍຊີ້ວ່າ ‘ຂ້ອຍ’ ທີ່ແທ້ບໍ່ແມ່ນກາຍ‑ໃຈ‑ອິນທຣີ ແຕ່ເປັນສະຕິພະຍານທີ່ສ່ອງສະຫວ່າງດ້ວຍຕົນເອງ. ຄວາມຜູກມັດເກີດຈາກອະວິທະຍາ/ອັດຍາສະ ຄືການນຳຄຸນລັກສະນະຜູ້ກະທຳ‑ຜູ້ເສບສຸກ ແລະຄວາມຈຳກັດໄປທາບໃສ່ອາດມັນ. ດ້ວຍວິເວກ (ແຍກຖາວອນ‑ບໍ່ຖາວອນ; ຜູ້ເຫັນ‑ສິ່ງທີ່ຖືກເຫັນ) ແລະຄວາມບໍ່ຍຶດຕິດ ຄວາມເຂົ້າໃຈຜິດຈະຫຼຸດລົງ. ຄວາມຮູ້ແມ່ນທາງໄປສູ່ໂມກສະ ນຳໄປສູ່ຄວາມສະຫງົບ ແລະຄວາມບໍ່ຢ້ານກົວ.
Mundaka
ມຸນດະກະ ອຸປະນິສັດ ແມ່ນອຸປະນິສັດຫຼັກ (mukhya) ທີ່ສັງກັດອະຖັຣວະເວດ. ຈັດເປັນ 3 ມຸນດະກະ ແລະແບ່ງເປັນຂັນທະ ລວມ 44 ມັນຕຣາ, ໂດຍຊີ້ໃຫ້ເຫັນຂອບເຂດຂອງພິທີກຳວິທີກຳ ແລະຍົກຍ້ອງພຣະຫມະວິທະຍາ (ຄວາມຮູ້ເພື່ອຫຼຸດພົ້ນ). ຕອນເປີດເລື່ອງທີ່ ເຊົານະກະ ຜູ້ຊຳນານຍັດຍະພິທີ ເຂົ້າພົບ ຣິຊິ ອັງຄິຣະ ສະທ້ອນການຂ້າມຈາກກຳ (karma) ໄປສູ່ຍານ (jñāna). ຄຳສອນຫຼັກແມ່ນ “ວິທະຍາສອງຢ່າງ” (dve vidye): ອະປະຣາວິທະຍາ (ເວດ, ເວດາງຄະ, ພິທີກຳ) ແລະ ປະຣາວິທະຍາ (ຄວາມຮູ້ທີ່ເຮັດໃຫ້ຮູ້ຈັກ ອັກສະຣະ ພຣະຫມັນ ອັນບໍ່ເສື່ອມ). ຜົນຂອງກຳມີຂອບເຂດ; ແມ່ນແຕ່ສະຫວັນກໍບໍ່ຕັດວົງຈອນເກີດ-ຕາຍ. ປະຣາວິທະຍານຳໄປສູ່ການຮູ້ເອກະພາບ ອາດມັນ–ພຣະຫມັນ ເຊິ່ງຂ້າມພົ້ນຄວາມກົວ ຄວາມໂສກ ແລະຄວາມຕາຍ. ອຸປະນິສັດນີ້ມີອຸປະມາອັນໂດດເດັ່ນ: ໂລກເກີດຈາກພຣະຫມັນ “ເຫມືອນປະກາຍໄຟຈາກກອງໄຟ,” ແລະ “ນົກສອງຕົວໃນຕົ້ນໄມ້ດຽວ” (ຕົວໜຶ່ງກິນຜົນ—ຊີວະ, ອີກຕົວເປັນພະຍານ—ອາດມັນ). ອຸປະມາ “ຄັນທະນູແຫ່ງອຸປະນິສັດ” (ຄັນທະນູ–ລູກສອນ–ເປົ້າ) ຊີ້ວ່າສະມາທິທີ່ມີເອກະຄະຕາແມ່ນວິທີການສຳຄັນ. ຂໍ້ຄວາມຍັງຍ້ຳວ່າ ຄວາມຈິງບໍ່ໄດ້ມາຈາກການຮຽນຮູ້ພາຍນອກຫຼືວາທະສິນລະປະເທົ່ານັ້ນ; ຕ້ອງອາໄສຄວາມບໍລິສຸດພາຍໃນ, ຕະປະ, ສັດທາ, ການປ່ອຍວາງ, ແລະຄູອາຈານຜູ້ເປັນ śrotriya ແລະ brahma-niṣṭha. ດັ່ງນັ້ນ ມຸນດະກະ ອຸປະນິສັດ ເປັນບົດສະຫຼຸບອັນກະທັດຮັດແຕ່ລຶກຊຶ້ງຂອງເວດານຕະວ່າດ້ວຍເສັ້ນທາງແຫ່ງຍານໄປສູ່ໂມກສະ
Naadbindu
ນາດບິນດຸ ອຸປະນິຊັດ (ສັງກັດກັບ ອະຖັຣວະເວດ) ແມ່ນອຸປະນິຊັດສາຍໂຍຄະທີ່ສັ້ນແຕ່ສຳຄັນ. ຂໍ້ຄວາມນີ້ເນັ້ນ ‘ນາດ’ (ສຽງລະອຽດພາຍໃນ) ແລະ ‘ບິນດຸ’ (ຈຸດເມັດແຫ່ງສະຕິ/ສູນກາງຂອງຄວາມເອກາກຣະ) ເປັນອຸປະກອນສຳລັບສະມາທິ ຄວບຄູ່ກັບປຣານາຍາມ ແລະການຄວບຄຸມຈິດ. ຜູ້ປະຕິບັດຫັນຈາກອາລົມພາຍນອກໄປສູ່ “ການຟັງພາຍໃນ” ຈົນປະສົບການນາດລະອຽດຂຶ້ນເລື້ອຍໆ ແລະສຸດທ້າຍລະລາຍໃນຄວາມສງົບ. ຄວາມສງົບນີ້ບໍ່ແມ່ນຄວາມຫວ່າງເປົ່າ ແຕ່ແມ່ນການຮູ້ແຈ້ງອາຕະມັນ ແລະມຸກຕິແບບອະດວັຍຕະ.
Narayana
ນາຣາຍະນະ ອຸປະນິສັດ (ກ່ຽວຂ້ອງກັບ ຢະຊຸຣເວດ) ແມ່ນຄຳພີສັ້ນແຕ່ເຂັ້ມຂົນທາງເວດານຕະ ທີ່ຢືນຢັນ “ນາຣາຍະນະ” ເປັນພຣະພຣະຫມັນສູງສຸດ ເປັນຖານຮອງຮັບສັບພະສິ່ງ ແລະເປັນອາດມັນພາຍໃນ (ອັນຕະຣະຍາມິນ) ຂອງສັດທັງຫມົດ. ຄຳພີນີ້ປະສານພັກຕິແບບສະຄຸນະກັບຄວາມເຂົ້າໃຈພຣະຫມັນແບບນິຣຄຸນະ—ພຣະເຈົ້າເປັນບຸກຄົນທີ່ບູຊາໄດ້ ແລະພ້ອມກັນນັ້ນເປັນສັດຈະສູງສຸດທີ່ເກີນຄຸນລັກສະນະ. ການສ້າງ-ດຳລົງ-ລະລາຍຂອງຈັກກະວານຖືກເຫັນເປັນການສະແດງອອກຂອງຫຼັກການດຽວ ແລະການລະລຶກນາມ ການສວດຈັບ ແລະສະມາທິ ຖືກຊີ້ເປັນເສັ້ນທາງສູ່ໂມກສະ
Niralamba
ນິຣາລັມບະ ອຸປະນິສັດ (ສຳພັນກັບ ອະຖັຣວະເວດ) ເປັນອຸປະນິສັດສາຍສັນຍາສະທີ່ສັ້ນແຕ່ລຶກຊຶ້ງໃນແນວອັດວະຍະ. “ນິຣາລັມບະ” ໝາຍເຖິງ “ບໍ່ມີທີ່ພຶ່ງ” ຄືການປ່ອຍວາງທັງທີ່ພຶ່ງພາຍນອກ (ຊັບສິນ ສະຖານະ) ແລະທີ່ພຶ່ງພາຍໃນອັນລະອຽດ (ວັດຖຸສະມາທິ ປະສົບການພິເສດ ຄວາມຍຶດຕິດທາງແນວຄິດ) ເພື່ອຕັ້ງຢູ່ໃນ ອາດມັນ/ພຣະຫມັນ ທີ່ສະຫວ່າງດ້ວຍຕົນເອງ. ຂໍ້ຄວາມນີ້ເນັ້ນສັນຍາສະເປັນການປ່ອຍວາງຄວາມເປັນ “ຜູ້ກະທຳ–ຜູ້ເສວຍ” ຫຼາຍກວ່າການປ່ຽນຊີວິດພາຍນອກ. ດ້ວຍແນວ “ເນຕິ-ເນຕິ” ມັນຊີ້ວ່າ ອາດມັນ ບໍ່ແມ່ນກາຍ ອິນທຣີ ປຣານ ຈິດ ຫຼື ປັນຍາ ແຕ່ເປັນສະຕິຮູ້ຜູ້ເປັນພະຍານ. ເມື່ອຄວາມເປັນຄູ່ດັບລົງ ຄວາມເສມອະພາກ ຄວາມບໍ່ຍຶດຕິດ ແລະຄວາມບໍ່ຢ້ານກົວ ເກີດຂຶ້ນໂດຍທຳມະຊາດ. ໂມກສະບໍ່ແມ່ນຜົນຂອງກຳ ແຕ່ເປັນຄວາມຮູ້ໂດຍກົງເມື່ອຖານອະວິຊາຖືກປ່ອຍວາງ.
Nirvana
ນິຣວານ ອຸປນິຊັດ (ຕາມປະເພນີຜູກພັນກັບ ອະຖັຣວະເວດ) ເປັນໜຶ່ງໃນອຸປນິຊັດກ່ຽວກັບສັນຍາສ ແລະອະທິບາຍວ່າ “ສັນຍາສ” ບໍ່ແມ່ນພຽງການລະທິ້ງພາຍນອກ ແຕ່ແມ່ນການລະທິ້ງພາຍໃນຈາກອະຫັງການ ຄວາມຮູ້ສຶກເປັນຜູ້ກະທຳ ແລະຄວາມຍຶດຕິດ. ໃນ 61 ມັນຕຣາ ມັນສະຫຼຸບແນວຄິດເວດານຕະວ່າ ໂມກສະບໍ່ແມ່ນຜົນທີ່ຖືກ “ຜະລິດ” ແຕ່ແມ່ນການຮູ້ແຈ້ງວ່າ ອາດມັນ ບໍ່ແຕກຕ່າງຈາກ ພຣະຫມັນ; ຄວາມຜູກມັດເກີດຈາກ ອະວິດຍາ ແລະ ອັດຍາສ (ການສອດທັບຄວາມເຂົ້າໃຈຜິດ)។ ອຸປນິຊັດນີ້ໃຫ້ຄວາມສຳຄັນກັບຄຸນສົມບັດພາຍໃນຫຼາຍກວ່າເຄື່ອງໝາຍພາຍນອກ ເຊັ່ນ ເຄື່ອງນຸ່ງ ໄມ້ເທົ້າ ຫຼືພິທີ; ມັນຍ້ຳເຖິງຄວາມເສມພາບທາງໃຈ ຄວາມບໍ່ຢ້ານກົວ ຄວາມຈິງ ຄວາມເມດຕາ ແລະຄວາມບໍ່ຍຶດຕິດ. ການປະຕິບັດ śravaṇa–manana–nididhyāsana ຖືກເນັ້ນເພື່ອຕັ້ງມັ່ນໃນສະຕິພະຍານ ແລະເຮັດໃຫ້ທັດສະນະ “ຂ້ອຍບໍ່ແມ່ນຜູ້ກະທຳ” ແນ່ນອນ. ດັ່ງນັ້ນ “ນິຣວານ” ຖືກເຂົ້າໃຈເປັນ ຊີວັນມຸກຕິ—ອິດສະລະພາບທີ່ຮັບຮູ້ໄດ້ໃນຊີວິດນີ້ໂດຍການຕັ້ງມັ່ນໃນສະພາວະຂອງຕົນເອງ។
Paingala
ໄພງກະລະ ອຸປະນິຊັດ (Paingala Upanishad) ທີ່ມັກເຊື່ອມໂຍງກັບປະເພນີຍະຊຸຣເວດ ແມ່ນອຸປະນິຊັດຍຸກຫຼັງທີ່ສະຫຼຸບອັດໄວຕະເວດານຕະຢ່າງເປັນລະບົບ ໂດຍເນັ້ນສັນຍາສະ (ການສະຫຼະ) ແລະ ຍານ (ຄວາມຮູ້) ເປັນທາງກົງສູ່ໂມກສະ. ແກ່ນຄຳສອນຄື ອາດມັນບໍ່ແຕກຕ່າງຈາກພຣະຫມັນ; ຄວາມຜູກພັນເກີດຈາກອະວິດຍາທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດອະທະຍາສະ—ການຍຶດ “ຂ້ອຍ” ກັບກາຍ-ໃຈ—ແລະການດັບອະວິດຍາເຮັດໄດ້ດ້ວຍຍານເທົ່ານັ້ນ. ໂມກສະຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນຜົນຜະລິດຂອງກຳພິທີ ແຕ່ເປັນການເປີດເຜີຍຄວາມຈິງເມື່ອຄວາມບໍ່ຮູ້ຫາຍໄປ. ຄຳພີໃຊ້ການວິເຄາະສາມສະພາວະ (ຕື່ນ–ຝັນ–ຫຼັບລຶກ) ແລະ ການແຍກປັນຈະໂກສະ (ຫ້າຊັ້ນ) ເພື່ອຊີ້ວ່າວັດຖຸປະສົບການທັງໝົດແມ່ນບໍ່ແມ່ນຕົນ ແຕ່ຈິດສຳນຶກຜູ້ເປັນພະຍານ (sākṣin) ບໍ່ປ່ຽນແປງ. ວິທີ “ເນຕິ ເນຕິ” ແມ່ນການປະຕິເສດສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນຕົນເພື່ອເຂົ້າເຖິງຈິດຮູ້ບໍລິສຸດ. ໄພງກະລະເນັ້ນສັນຍາສະພາຍໃນ: ການລະຄວາມເປັນຜູ້ກະທຳ ຜູ້ເສບສົມ ແລະຄວາມເປັນເຈົ້າຂອງ ບໍ່ແມ່ນແຕ່ເຄື່ອງໝາຍພາຍນອກ. ດ້ວຍວິເວກະ ໄວຣາກະ ວິໄນພາຍໃນ ແລະຄວາມປາຖະໜາຫຼຸດພົ້ນ ພ້ອມການຟັງ–ຄິດໄຕ່ຕອງ–ພິຈາລະນາລຶກ (śravaṇa–manana–nididhyāsana) ພາຍໃຕ້ຄູອາຈານ ຈະເກີດຍານໂດຍກົງ ແລະສັນຕິອັດໄວຕະອັນເປັນໂມກສະ
Parabrahma
Parabrahma Upanishad (ສັງກັດກັບ Atharvaveda) ແມ່ນອຸປນິຊັດຂະໜາດສັ້ນແຕ່ເນື້ອຫາເລິກຊຶ້ງ ທີ່ອະທິບາຍ “Parabrahman” ເປັນຄວາມຈິງສູງສຸດ ເກີນກວ່ານາມ‑ຮູບ ແລະຂໍ້ຈຳກັດ (upadhi) ທັງປວງ ເປັນ nirguna (ບໍ່ມີຄຸນລັກສະນະ)। ສາລະສຳຄັນຄື moksha ບໍ່ແມ່ນການໄດ້ມາຈາກພາຍນອກ ແຕ່ເກີດຈາກຄວາມຮູ້ໂດຍກົງ (jnana) ວ່າ Atman ບໍ່ແຕກຕ່າງຈາກ Brahman; ຄວາມຜູກມັດມີຮາກຈາກ avidya. ດ້ວຍວິທີ “neti‑neti” ອຸປນິຊັດປະຕິເສດແນວຄິດທີ່ເຮັດໃຫ້ Brahman ເປັນວັດຖຸຈັບຕ້ອງໄດ້ ແລະຊີ້ວ່າ Brahman ແມ່ນສະຕິຮູ້ທີ່ສ່ອງສະຫວ່າງດ້ວຍຕົນເອງ ເປັນຖານຂອງການຮູ້ທັງໝົດ. ດັ່ງນັ້ນການປະຕິບັດເນັ້ນ viveka, vairagya, ສະມາທິ/ພາວະນາ ແລະການຄ່ອຍໆລົບລ້າງອັດຕາ‑ການຍຶດຕິດກາຍ‑ໃຈ. ໃນແງ່ປະຫວັດສາດ ສາມາດເຂົ້າໃຈໄດ້ວ່າເປັນບົດສະຫຼຸບການສອນແນວ Vedanta ໃນບໍລິບົດສັນຍາສະ‑ໂຍກະ ທີ່ເນັ້ນການສະລະພາຍໃນ.
Paramahansa
ປະຣະມະຫັງສະ ອຸປະນິສັດ (ຕາມປະເພນີເຊື່ອມກັບ ອະຖັຣວະເວດ ແລະຢູ່ໃນກຸ່ມອຸປະນິສັດວ່າດ້ວຍສັນຍາສ) ອະທິບາຍອຸດົມຄະຕິສູງສຸດຂອງນັກບວດ “ປະຣະມະຫັງສະ”। ແກ່ນຄຳສອນຍືນຢັນວ່າ ໂມກສະເກີດຈາກຄວາມຮູ້ໂດຍກົງເຖິງຄວາມເປັນໜຶ່ງຂອງ ອາດມັນ ແລະ ພຣະຫມັນ; ຫຼັງຈາກຄວາມຮູ້ເກີດຂຶ້ນ ເຄື່ອງໝາຍພາຍນອກ ພິທີກຳ ແລະອັດຕະລັກສັງຄົມອາດກາຍເປັນທີ່ພຶ່ງຂອງອະຫັງການ ຈຶ່ງຄວນລະວາງ. ປະຣະມະຫັງສະດຳລົງຊີວິດດ້ວຍບິນທະບາດ ແລະເຫັນອາດມັນດຽວກັນໃນສັດທັງປວງ.
Paramahansaparivrajaka
ປະຣະມະຫັງສະປະຣິວຣາຊະກະ ອຸປະນິສັດ (ສັງກັດອະຖັຣວະເວດ) ແມ່ນອຸປະນິສັດສາຍສັນຍາສທີ່ສັ້ນແຕ່ມີນ້ຳໜັກທາງປັດຊະຍາ. ຂໍ້ຄວາມອະທິບາຍອຸດົມຄະຕິ “ປະຣະມະຫັງສະ-ປະຣິວຣາຊະກະ” ຄືພະສັນຍາສຜູ້ພະເນຈອນຂັ້ນສູງສຸດ ໂດຍເນັ້ນລັກສະນະ ວິນັຍ ແລະສະພາວະພາຍໃນທີ່ບົດບາດຕໍ່ຄວາມຫຼຸດພົ້ນ. ມັນຍົກຍ້ອງຄວາມຮູ້ຕົນ (ātma-vidyā/jñāna) ເຫນືອກວ່າພິທີກຳພາຍນອກ. ແກ່ນຄຳສອນຄື: ສັນຍາສແທ້ບໍ່ແມ່ນພຽງລະທິ້ງວັດຖຸ ແຕ່ແມ່ນລະຄວາມຍຶດ “ຂອງຂ້ອຍ” ແລະອະຫັງການ. ປະຣະມະຫັງສະຢູ່ຢ່າງສະເໝີພາບຕໍ່ຄູ່ຕົວຕ້ານ—ສັນລະເສີນ-ຕຳນິ, ກຽດ-ອັບອາຍ, ສຸກ-ທຸກ, ຮ້ອນ-ໜາວ—ດຳລົງຊີວິດງ່າຍ ແລະພະເນຈອນໂດຍບໍ່ຍຶດຕິດ; ນີ້ສອດຄ່ອງກັບອັດວະຍະຕະ (ātman = brahman) ໃນທາງປະຕິບັດ.
Prashna
ປຣັດຊະນາ ອຸປະນິສັດ ແມ່ນອຸປະນິສັດຫຼັກ (mukhya) ໃນອະຖັຣວະເວດ. ຂໍ້ຄວາມເປັນຮູບແບບສົນທະນາ: ຜູ້ແສວງຫາ 6 ຄົນເຂົ້າພົບິສີ ປິບພະລາດ ແລະຖາມ 6 ຄໍາຖາມອັນລຶກຊຶ້ງ. ອຸປະນິສັດເນັ້ນຄວາມພ້ອມທາງຈິດວິນຍານ—ຕະປະ, ພຣະຫມະຈັຣຍະ, ແລະວິໄນ—ກ່ອນຮັບຄວາມຮູ້ສູງສຸດ ແລະຕີຄວາມສັນຍາລັກແບບເວດຈາກພິທີກຳພາຍນອກໄປສູ່ຄວາມໝາຍພາຍໃນ. ແກ່ນຄໍາສອນຄື “ປຣານະວິທະຍາ”. ປຣານະບໍ່ແມ່ນແຕ່ລົມຫາຍໃຈ ແຕ່ເປັນຫຼັກຊີວິດທີ່ປະສານອິນທຣີ, ຈິດ ແລະການເຄື່ອນໄຫວຂອງຮ່າງກາຍ; ເລື່ອງ “ການໂຕ້ຖຽງຂອງອິນທຣີ” ຊີ້ຄວາມເປັນໃຫຍ່ຂອງປຣານະ. ຫຼັກ “ຣະຍິ–ປຣານະ” (ສານ/ອາຫານ ແລະພະລັງຊີວິດ) ໃຫ້ກອບຄວາມຄິດຈັກກະວານທີ່ເຊື່ອມໂຍງມະຫາພາກ–ຈຸລະພາກ. ອຸປະນິສັດຍັງສອນການພາວະນາ “ໂອມ” (A-U-M) ເປັນຖານສະມາທິແບບຂັ້ນຕອນ ແລະວິເຄາະສະພາວະຮູ້: ຕື່ນ, ຝັນ, ຫຼັບເລິກ. ທ້າຍສຸດ ຄໍາສອນ “16 ສ່ວນ” (ṣoḍaśa-kalā) ກ່າວວ່າອົງປະກອບຂອງບຸກຄົນເກີດຈາກ “ອັກສະຣະ” ອັນບໍ່ເສື່ອມ ແລະກັບຄືນໄປຫາມັນ—ຄວາມຮູ້ນີ້ນໍາໄປສູ່ການພົ້ນທຸກ.
Sanyasa
Sannyasa Upanishad (ສຳພັນກັບ Atharvaveda) ອະທິບາຍການສະນຍາສະເປັນເສັ້ນທາງໂດຍກົງໄປສູ່ຄວາມຮູ້ພຣະພຣະຫມັນ. ຂໍ້ຄວາມຊີ້ໃຫ້ເຫັນຄວາມບໍ່ຖາວອນຂອງຜົນກຳ ແລະຍືນຢັນວ່າການຮູ້ແຈ້ງອາດວິຕະ (Atman–Brahman) ແມ່ນເຫດໃຫ້ເກີດໂມກສະ. ຫົວຂໍ້ສຳຄັນມີ ວິຣາກຍະ (ບໍ່ຍຶດຕິດ), ຕະຍາກະ (ການສະລະ), ຊະມະ–ດະມະ (ການຄວບຄຸມໃຈແລະອິນທຣີ), ອະຫິງສາ, ສັດຕະຍະ ແລະການເບິ່ງເຫັນທຸກສັດຢ່າງເທົ່າທຽມ. ເຄື່ອງໝາຍພາຍນອກເຊັ່ນ ໄມ້ທ່ອນ, ກະມັນດະລຸ, ການດຳລົງຊີວິດດ້ວຍບິນດະບາດ ແລະການມີຂອງນ້ອຍ ເປັນພຽງວິໄນຊ່ວຍຝຶກ; ສະນຍາສະທີ່ແທ້ຄືການລະຄວາມຮູ້ສຶກ “ຂ້ອຍ–ຂອງຂ້ອຍ” ແລະຕັ້ງມັ່ນໃນຕົນ. ການແປຍັດຍະໃຫ້ເປັນພາຍໃນ (ເຫັນລົມຫາຍໃຈແລະໃຈເປັນໄຟບູຊາ) ສະທ້ອນການປະສານລະຫວ່າງອຸດົມຄະຕິບວດກັບປະເພນີເວດ.
Sarvasara
Sarvasara Upanishad ແມ່ນອຸປນິຊັດຂະໜາດສັ້ນທີ່ສັງກັດກັບ Atharvaveda ໂດຍມີເປົ້າໝາຍນໍາເສີນ “ແກ່ນສານ” ຂອງ Vedanta. ແນວຄິດຫຼັກແມ່ນ Advaita: Atman ບໍ່ແຕກຕ່າງຈາກ Brahman; ຄວາມຈິງສູງສຸດແມ່ນອັນດຽວ. ຄວາມຜູກມັດ (bandha) ບໍ່ແມ່ນສິ່ງມີຢູ່ຈິງ ແຕ່ເກີດຈາກ avidya/adhyasa (ຄວາມບໍ່ຮູ້ ແລະການສອດທັບຄວາມໝາຍຜິດ). Moksha ບໍ່ແມ່ນການສ້າງໃໝ່ ແຕ່ແມ່ນການດັບອະວິດຍາ ແລະຮູ້ແຈ້ງສະພາບຕົນ. ຂໍ້ຄວາມເນັ້ນ viveka ການແຍກແຍະລະຫວ່າງສິ່ງທີ່ປ່ຽນແປງ (ຮ່າງກາຍ ອິນທຣີ ຈິດ ປັນຍາ) ແລະຜູ້ເປັນພະຍານ (sākṣin) ທີ່ບໍ່ປ່ຽນ. ດ້ວຍການວິເຄາະ pañca-kośa ແລະສະພາບສາມ (ຕື່ນ-ຝັນ-ຫຼັບເລິກ) ຜູ້ສຶກສາຖືກນໍາໄປສູ່ຈິດສໍານຶກບໍລິສຸດທີ່ສ່ອງສະຫວ່າງປະສົບການທັງໝົດ. ວິທີ “neti neti” ປະຕິເສດອັດຕະລັກທີ່ເປັນວັດຖຸ ຈົນເຫຼືອແຕ່ຄວາມຮູ້ຕົວທີ່ສະຫວ່າງດ້ວຍຕົນເອງ. ໃນທາງປະຕິບັດ ມັນຍໍາວ່າ jñāna ແມ່ນທາງກົງສູ່ການຫຼຸດພົ້ນ ໂດຍມີ vairagya ແລະ śravaṇa–manana–nididhyāsana ເປັນຕົວຊ່ວຍ. ແກ່ນສານຄືການຢຸດການຍຶດຕິດ ແລະຢູ່ໃນຄວາມບໍ່ສອງ (non-duality).
Shvetashvatara
ອຸປະນິຊັດ ສເວຕາສວະຕະຣະ (ກ່ຽວຂ້ອງກັບ ກຣິດສະນະ ຢະຊຸຣເວດ) ມີ 6 ອັດຍາຍ ແລະໂດດເດັ່ນດ້ວຍການປະສານພຣະຫມະວິທະຍາແບບອຸປະນິຊັດ ກັບພາສາເທວນິຍົມເກືອບອີສະວະຣະ ແລະແນວປຏິບັດໂຍຄະ. ຂໍ້ຄວາມເລີ່ມດ້ວຍຄໍາຖາມເກືອບສາເຫດລຶກສຸດຂອງໂລກ ແລະຄວາມຜູກມັດຂອງຊີວະ ແລ້ວວິເຄາະຄໍາອະທິບາຍແບບສາເຫດດຽວ (ເຊັ່ນ ການ, ທໍາມະຊາດ, ຊະຕາ) ແລະຊີ້ໄປຫາຫຼັກສູງສຸດທີ່ເປັນທັງຜູ້ຄວບຄຸມພາຍໃນ (ອັນຕະຣະຍາມິນ) ແລະເຫນືອຄຸນລັກສະນະ. ອຸປະມາ “ນົກສອງຕົວໃນຕົ້ນໄມ້ດຽວ” ສະແດງຄວາມແຕກຕ່າງລະຫວ່າງຊີວະຜູ້ເສບຜົນກຳ ແລະອາຕະມັນຜູ້ເປັນພະຍານ; ການຫັນກັບສູ່ຈິດສໍານຶກຂອງພະຍານແມ່ນເສັ້ນທາງໄປສູ່ຄວາມຫຼຸດພົ້ນ. ພ້ອມກັນນັ້ນ ຣຸດຣະ–ຊິວະ ຖືກຍົກຍ້ອງເປັນພຣະເຈົ້າສູງສຸດ ຜູ້ຄອບຄອງມາຍາ ແລະຄວບຄຸມຄຸນທັງສາມ ໂດຍຍັງຮັກສາທັດສະນະອຸປະນິຊັດວ່າສັດຈະທ້າຍສຸດເຫນືອຂໍ້ຈໍາກັດທັງປວງ. ໂຍຄະ (ຄວບຄຸມລົມຫາຍໃຈ ແລະຈິດ, ສະມາທິ) ຖືກນໍາເສີນເປັນວິທີໄປສູ່ການຮູ້ແຈ້ງໂດຍກົງ ແລະພັກຕິ/ຄວາມເຊື່ອຖືຖືກເຫັນວ່າສອດຄ່ອງກັບຍານ. ດັ່ງນັ້ນ ອຸປະນິຊັດນີ້ເປັນຂົວຕໍ່ລະຫວ່າງເວທານຕະ, ໂຍຄະ, ແລະການນະມັດສະການພຣະເຈົ້າ.
Sita
ສີຕາ ອຸປນິຊັດ (ຕາມປະເພນີພາຍຫຼັງເຊື່ອມກັບ ອະຖັຣວະເວດ ແລະມັກຈັດເປັນອຸປນິຊັດນ້ອຍສາຍຊາກຕະ) ນໍາສີຕາໃນຣາມາຍະນະມາອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ພຣະຍາຕົວຢ່າງຂອງຣາມາ ແຕ່ເປັນປະຣາຊັກຕິ—ພະລັງສູງສຸດ—ແລະເປັນຮູບແຫ່ງພຣະພຣະຫມັນ. ພາສາສັນລະເສີນ-ພັກຕິ ຖືກໃຊ້ເພື່ອສື່ແນວຄິດອຸປນິຊັດວ່າດ້ວຍ ອາດມັນ, ພຣະຫມັນ, ແລະ ໂມກສະ ຜ່ານສູນກາງແມ່ນເທວີ. ໃນບໍລິບົດປະຫວັດຄວາມຄິດ ຂໍ້ຄວາມນີ້ສະທ້ອນການອ່ານຄືນເທວະຈາກມະຫາກາບ/ປຸຣານະ ດ້ວຍຫມວດໝູ່ແບບເວດານຕະ. ຈຶ່ງເກີດການປະສານ ຊາກຕະ–ໄວສະນະວະ: ສີຕາບໍ່ແຍກຈາກຣາມາ ແຕ່ກໍເປັນພະລັງຈັກກະວານແຫ່ງການສ້າງ-ຄ້ຳຈຸນ-ລະລາຍ. ໃນແງ່ປັດຊະຍາ ສີຕາຖືກເຂົ້າໃຈເປັນສະຕິພະຍານທົ່ວໄປ, ເປັນອາດມັນພາຍໃນຂອງສັດທັງປວງ, ແລະເປັນຊັກຕິຂອງພຣະຫມັນ. ຄວາມຮູ້ວ່າ “ສີຕາແມ່ນພຣະຫມັນ” ລົບລ້າງຄວາມຢ້ານ ແລະ ຄວາມໂສກ; ພັກຕິ (ການລະລຶກ, ການສັນລະເສີນ) ສຸກງອມເປັນຍານນໍາໄປສູ່ໂມກສະ. ດັ່ງນັ້ນ ສີຕາ ອຸປນິຊັດ ໃຫ້ຄວາມຊອບທາງອຸປນິຊັດແກ່ການບູຊາສີຕາ ແລະສະເໜີເສັ້ນທາງພາວະນາທີ່ໃຫ້ພັກຕິບັນຈົບໃນການຮູ້ແຈ້ງແບບບໍ່ສອງ.
Skanda
Skanda Upanishad ແມ່ນອຸປນິຊັດສາຍໄສວະ ທີ່ຕາມປະເພນີເຊື່ອມກັບ Atharvaveda. ຂໍ້ຄວາມສັ້ນໆນີ້ນໍາ Skanda/Kumāra/Guha (Kartikeya) ເປັນສັນຍາລັກແຫ່ງການສອນເພື່ອຊີ້ໄປຫາຄວາມຮູ້ຕົນເອງ. ແກ່ນ Vedānta ຄື ໂມກສະເກີດຈາກ jñāna—ການຮູ້ວ່າ Ātman ບໍ່ແຕກຕ່າງຈາກ Śiva/Brahman. Avidyā ແມ່ນຮາກຂອງການຜູກມັດ; viveka-ປັນຍາ ແມ່ນວິທີຕັດຄວາມຫຼົງ. ‘vel’ ຂອງ Skanda ເປັນສັນຍາລັກຂອງປັນຍາທີ່ທະລຸອະວິທະຍາ; ນົກຢູງສື່ຖືງການຊະນະເໜືອກິເລດ. ພັກຕິ/ການບູຊາຖືກຍອມຮັບ ແຕ່ຈຸດສູງສຸດແມ່ນອັດວັຍຕະ—ຜູ້ບູຊາ, ສິ່ງທີ່ບູຊາ, ແລະການບູຊາ ເປັນອັນດຽວກັນໃນລະດັບປະມາດຖະ.
Taittiriya
ຕາຍຕິຣີຍະ ອຸປະນິຊັດ ແມ່ນອຸປະນິຊັດຫຼັກ (mukhya) ຂອງ ກຣິດສະນະ ຢະຈຸຣເວດ ແລະຈັດຮຽງຕາມ valli ແລະ anuvaka ຢ່າງເປັນລະບຽບ. ‘Shiksha Valli’ ເນັ້ນວິໄນການຮຽນເວດ—ການອອກສຽງຖືກຕ້ອງ, svadhyaya, ຄວາມເຄົາລົບຄູ—ພ້ອມຈັນຍາບັນ; ຄໍາສອນ “ເວົ້າຄວາມຈິງ, ປະພຶດທຳ” ຊີ້ວ່າສິນທຳແມ່ນພື້ນຖານຂອງປັນຍາ. ‘Brahmananda Valli’ ນິຍາມ Brahman ວ່າ “satyam–jnanam–anantam” ແລະສອນທິດສະດີ pancha-kosha ພ້ອມການວິເຄາະອານັນດະແບບຂັ້ນບັນໄດ. ‘Bhrigu Valli’ ຜ່ານບົດສົນທະນາ Bhṛgu–Varuṇa ສະແດງການສືບຄົ້ນຊ້ຳໆ ຈົນເຂົ້າໃຈ Brahman ເປັນແກ່ນໃນສຸດ.
Tripura
ຕຣິປຸຣາ ອຸປນິຊັດ (ຕາມປະເພນີເຊື່ອມກັບ ອະຖັຣວະເວດ) ອະທິບາຍເທວີ ຕຣິປຸຣາ/ລະລິຕາ ໃນສາຍຊາກຕະ ສຣີວິທະຍາ ໃຫ້ເປັນ ປະຣະພຣະຫມັນ. ແກ່ນຄຳສອນຄື ເທວີເປັນທັງ ຈິດສຳນຶກນິຣຄຸນະ ແລະ ເທວະຮູບສຄຸນະ; ຄວາມຫຼຸດພົ້ນເກີດຈາກຍານອະເພດວ່າ ອາດມັນ ບໍ່ແຕກຕ່າງຈາກ ພຣະຫມັນ/ເທວີ. ອຸປນິຊັດໃຊ້ສັນຍາລັກ “ສາມ” — ຕື່ນ–ຝັນ–ຫຼັບລຶກ, ຜູ້ຮູ້–ຄວາມຮູ້–ສິ່ງທີ່ຖືກຮູ້, ແລະ ສ້າງ–ດຳລົງ–ລະລາຍ — ເພື່ອຊີ້ວ່າໂລກເປັນການປາກົດຂອງ ຈິດ-ຊັກຕິ ອັນດຽວ. ສຣີຈັກຣະ, ມົນຕຣະ ແລະ ສະມາທິ ເປັນເຄື່ອງມືພາວະນານຳໄປສູ່ອັດວັຍຕະ.
Turiyateeta
ຕຸຣີຍາຕີຕະ ອຸປະນິຊັດ ແມ່ນອຸປະນິຊັດສາຍສັນຍາສະ ທີ່ຜູກພັນກັບອະຖັຣວະເວດ. ແມ່ນຂໍ້ຄວາມສັ້ນຫຼາຍ ແຕ່ຊີ້ໃຫ້ເຫັນຫຼັກອັນລຶກຊຶ້ງ ໂດຍຂະຫຍາຍແນວຄິດ ‘ຕຸຣີຍະ’ ຈາກມານຑູກຍະອຸປະນິຊັດໄປສູ່ ‘ຕຸຣີຍາຕີຕະ’ ແມ່ນ “ເກີນແມ່ນແຕ່ຕຸຣີຍະ”. ຄວາມຈິງສູງສຸດບໍ່ແມ່ນ “ສະພາບທີ່ສີ່” ແຕ່ແມ່ນຈິດຮູ້ຜູ້ເປັນພະຍານຂອງ ຕື່ນ‑ຝັນ‑ຫຼັບລຶກ ເປັນແສງດ້ວຍຕົນເອງ ແລະບໍ່ອາດເຮັດໃຫ້ເປັນວັດຖຸແຫ່ງປະສົບການໄດ້. ໃນບໍລິບົດປະຫວັດສາດ ອຸປະນິຊັດສັນຍາສະມັກຖືກເຂົ້າໃຈວ່າເກີດໃນຍຸກຫຼັງ ເມື່ອປະເພນີອັດໄວຕະເວທານຕະເຕີບໂຕ. ຮູບແບບວັກ/ສູດດຽວ ເຮັດໃຫ້ເໝາະສໍາລັບການພິຈາລະນາລຶກ (nididhyāsana). ຫຼັກສໍາຄັນ: ‘neti neti’ ເພື່ອລະການຍຶດຕິດອັນລະອຽດ, ການສະຫຼາຍຄວາມຮູ້ສຶກວ່າເປັນຜູ້ກະທໍາ‑ຜູ້ເສບຜົນ, ການເກີນຄູ່ຕົວຕໍ່, ແລະ ‘ຊີວັນມຸກຕິ’ ຄືຄວາມຫຼຸດພົ້ນໃນຂະນະມີຊີວິດດ້ວຍປັນຍາອາຕະມັນ‑ພຣະຫມັນອັນບໍ່ສອງ.
Vajrasuchika
ວັດຊຣະສູຈິກາ ອຸປນິຊັດ (ສຳພັນກັບ ອະຖັຣວະເວດ) ແມ່ນຄຳພີສັ້ນມີພຽງ 9 ມັນຕຣາ ແຕ່ຕັ້ງຄຳຖາມຢ່າງແຫຼມຄົມວ່າ “ພຣາຫມັນ (brāhmaṇa) ແມ່ນໃຜ?” ອຸປະມາ “ວັດຊຣະ-ສູຈິ” (ເຂັມເພັດ) ສື່ຖຶງປັນຍາທີ່ຈິ່ມທະລຸຄວາມຫຼົງຜິດດ້ານອັດຕະລັກສັງຄົມ. ຄຳພີນີ້ຢືນຢັນວ່າຄວາມສູງສົ່ງທາງຈິດວິນຍານບໍ່ໄດ້ກຳນົດໂດຍການເກີດ, ວົງສາ, ຮ່າງກາຍ, ພິທີກຳ, ຫຼືຄວາມຮູ້ຕາມຕຳລາຢ່າງດຽວ. ດ້ວຍວິທີ ‘neti-neti’ (“ບໍ່ແມ່ນນີ້, ບໍ່ແມ່ນນັ້ນ”) ອຸປນິຊັດປະຕິເສດເກນພາຍນອກ: ຮ່າງກາຍບໍ່ທຽງ ແລະຄ້າຍກັນໃນທຸກຄົນ; ກຳ ແລະພິທີໃຫ້ຜົນຈຳກັດ; ຄວາມຮູ້ຄຳພີຖ້າບໍ່ນຳໄປສູ່ການຮູ້ແຈ້ງຕົນເອງກໍບໍ່ສົມບູນ. ພຣາຫມັນທີ່ແທ້ແມ່ນຜູ້ຮູ້ Ātman/Brahman ໂດຍກົງ ແລະດຳລົງຢູ່ດ້ວຍຄວາມບໍ່ຍຶດຕິດ, ບໍ່ມີຄວາມເກຽດຊັງ, ບໍ່ມີຄວາມທະນົງຕົນ—ຕັ້ງຢູ່ໃນຄວາມຈິງ, ຄວາມເສມພາກ, ແລະເມດຕາ. ຄວາມສຳຄັນຂອງຄຳພີນີ້ຈຶ່ງທັງດ້ານປັດຊະຍາ ແລະຈັນຍາ-ສັງຄົມ: ເມື່ອ Ātman ອັນດຽວຢູ່ໃນສັດທັງປວງ ການອ້າງຄວາມເຫນືອກວ່າຕາມການເກີດຈຶ່ງບໍ່ສອດຄ່ອງ. ວັດຊຣະສູຈິກາ ອຸປນິຊັດ ນິຍາມ “ພຣາຫມັນ” ໃໝ່ໃຫ້ເປັນເລື່ອງຂອງປັນຍາແລະຈິດຕະນິສັຍ ແລະຊີ້ໃຫ້ເຫັນຄວາມເປັນສູນກາງຂອງອາດມະວິທະຍາໃນເສັ້ນທາງສູ່ໂມກສະ.
Yagyavalkya
ຍາຊະນະວັນກະຍະ ອຸປະນິສັດ ຢູ່ໃນສາຍປະເພນີ ສຸກລະ-ຢະຊຸຣະເວດ ແລະເປັນອຸປະນິສັດສະໄໝຫຼັງທີ່ເນັ້ນ ສັນຍາສ (ການລະວາງ) ຄວບຄູ່ກັບອັດໄວຕະ ເວດານຕະ ວ່າດ້ວຍ ອາດມັນ-ພຣະຫມັນ. ຂໍ້ຄວາມຍອມຮັບບົດບາດຂອງກຳ ແລະພິທີຍັນວ່າຊ່ວຍຊຳລະຈິດ ແຕ່ຢືນຢັນວ່າ ໂມກສະ ເກີດຈາກ ຍານ (ຄວາມຮູ້ແຈ້ງອາດມັນ) ເປັນຫຼັກ. ຍັນພາຍນອກຖືກຕີຄວາມໃໝ່ເປັນ “ຍັນພາຍໃນ” ຄື ການສຳລວມອິນຊີ, ສະມາທິ, ແລະ ໄວຣາກຍະ. ໃນແງ່ປັດຊະຍາ ອາດມັນແມ່ນຄວາມຮູ້ທີ່ສ່ອງສະຫວ່າງດ້ວຍຕົນເອງ ເປັນພະຍານທີ່ບໍ່ປ່ຽນແປງ ແລະຄົງຢູ່ເທົ່າເດີມໃນສະພາວະ ຕື່ນ-ຝັນ-ຫຼັບເລິກ. ຄວາມຜູກມັດເກີດຈາກການລະບຸຕົນຜິດກັບກາຍ-ໃຈ ແລະຄວາມເປັນຜູ້ກະທຳ (adhyāsa); ຄວາມຫຼຸດພົ້ນແມ່ນການດັບຄວາມຊ້ອນທັບນັ້ນ ແລະຕັ້ງມັ່ນໃນສະພາວະເດີມ.
Yogatattva
ໂຍກະຕັດຕະວະ ອຸປະນິຊັດ (ສັງກັດກຣິຊນະ ຢະຊຸຣເວດ) ແມ່ນອຸປະນິຊັດສາຍໂຍກະທີ່ອະທິບາຍໂຍກະເປັນເສັ້ນທາງສູ່ຄວາມຫຼຸດພົ້ນ ບໍ່ແມ່ນພຽງການຝຶກກາຍ. ມັນເນັ້ນປຣານາຍາມ ແລະ ການຊຳລະນາດີ ເພື່ອໃຫ້ຈິດນິ່ງ ແລະ ຊຳລະເຄື່ອງມືພາຍໃນ. ຄຳພີກ່າວເຖິງໂຄງສ້າງຮ່າງກາຍລະອຽດ—ອິດາ, ປິງກະລາ, ສຸສຸມນາ—ແລະການຕື່ນ/ການໄຫຼຂຶ້ນຂອງກຸນດະລິນີ ເປັນການແປພະລັງຊີວິດເປັນປັນຍາ. ຂັ້ນຕອນ ປຣັດຍາຫາຣ, ທາຣະນາ, ທຽນ, ແລະ ສະມາທິ ແມ່ນການຫັນເຂົ້າພາຍໃນຢ່າງເປັນລຳດັບ. ປະສົບການ “ນາດ” (ສຽງພາຍໃນ) ແລະ “ຈໂຍຕິ” (ແສງພາຍໃນ) ເປັນເພີຍເຄື່ອງຊີ້ວັດຄວາມກ້າວໜ້າ. ເປົ້າໝາຍສູງສຸດແມ່ນການດັບອະວິດຍາ, ການຮູ້ຈັກຕົນແທ້, ເກີນຄວາມຄູ່, ແລະ ຊີວັນມຸກຕິ (ຫຼຸດພົ້ນຂະນະຍັງມີຊີວິດ).
Yokakundalini
ໂຢກກຸນດະລິນີ ອຸປະນິຊັດ (ສາຍອະຖັຣວະເວດ) ເປັນຄຳພີໃນກຸ່ມ Yoga Upanishads ທີ່ເຊື່ອມທັດສະນະເວດານຕະເລື່ອງ ອາດມັນ–ພຣະຫມັນ ອັນບໍ່ທວິພາວະ ກັບວິທີປະຕິບັດໂຢກະດ້ານພະລັງງານລະອຽດ ເຊັ່ນ ນາດີ ຈັກຣະ ປຣານ ບັນທະ ແລະ ມຸດຣາ. ຄຳພີນີ້ມອງຮ່າງກາຍບໍ່ແມ່ນອຸປະສັກ ແຕ່ເປັນ “ຮ່າງກາຍເພື່ອການພາວະນາ” ໂດຍເນັ້ນການຊຳລະນາດີ (nāḍī-śuddhi) ແລະການເຮັດໃຫ້ຈິດຫັນເຂົ້າໃນດ້ວຍການຄວບຄຸມລົມຫາຍໃຈ ແລະ ສະມາທິ. ການຕື່ນຂຶ້ນຂອງ Kundalinī-śakti ຖືກອະທິບາຍວ່າເປັນພະລັງງານຈິດວິນຍານທີ່ຊ່ອນຢູ່ ຖືກນຳຂຶ້ນຕາມ suṣumnā ຜ່ານຈັກຣະຕ່າງໆ ຈົນເຖິງ sahasrāra ທີ່ຈິດລະລາຍເຂົ້າສູ່ສະມາທິ. ດ້ວຍ nāda-anusandhāna (ການພິຈາລະນາສຽງພາຍໃນ) ຄວາມຄິດປຸງແຕ່ງສົງົບລົງ ແລະ ປັນຍາອັນບໍ່ທວິພາວະກໍ່ມັ່ນຄົງ; ອະວິດຍາ (avidyā) ດັບ ແລະ ໂມກສະແມ່ນການຮູ້ແຈ້ງໂດຍກົງວ່າຈິດສັກຂີບໍ່ເຄີຍຖືກຜູກມັດ